ഇഹ ക്ഷേത്രേ ക്രിയതേ പാര്ഥ കാര്യം ന വൈ കിംചിത്ക്രിയതേ പ്രേത്യ കാര്യമ് । കൃതം ത്വയാ പാരലോക്യം ച കര്മ പുണ്യം മഹത്സദ്ഭിരതിപ്രശസ്തമ്
പാർത്താ, ഈ ലോകം തന്നെയാണ് പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള സ്ഥലം; മരിച്ചശേഷം ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല. നീ ഇവിടെ ചെയ്ത നല്ല പ്രവൃത്തികൾ, പരലോകത്തിനായി, മഹാത്മാക്കൾ വളരെ പ്രശംസിക്കുന്നു.
ജഹാതി മൃത്യും ച ജരാം ഭയം ച ന ക്ഷുത്പിപാസേ മനസോഽപ്രിയാണി। ന കര്തവ്യം വിദ്യതേ തത്ര കിംചി- ദന്യത്ര വൈ ചേന്ദ്രിയപ്രീണനാദ്ധി
അവിടെ മരണവും വയസ്സും ഭയവും ഇല്ലാതാകും; വിശപ്പും ദാഹവും മനസ്സിന്റെ ദു:ഖവും ഇല്ല. അവിടെ ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല, ഇന്ദ്രിയസുഖം അനുഭവിക്കുന്നത് ഒഴികെ.
ഏവംരൂപം കര്മഫലം നരേന്ദ്ര മാതാപിത്രോര്ഹൃദയസ്യാപ്രിയേണ। ത്യജ ക്രോധം പാണ്ഡവ ഹര്ഷജം ച ലോകാവുഭൌ മാ പ്രഹാസീശ്ചിരായാ
രാജാവേ, മാതാപിതാക്കളുടെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാതെ ചെയ്ത പ്രവൃത്തിക്ക് ഇങ്ങനെയാണ് ഫലം. പാണ്ഡവാ, കോപവും അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷവും ഉപേക്ഷിക്കണം; നീ ഇരുവിഭാഗം ലോകങ്ങളെയും ദീർഘകാലം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്.
അന്തം ഗത്വാ കര്മണാം യാ പ്രശംസാ സത്യം ദമം ചാര്ജവമാനൃശംസ്യമ് । അശ്വമേധം രാജസൂയം തഥേഷ്ട്വാ പാപസ്യാന്തം കര്മണോ മാ പുനര്ഗാഃ
പ്രവൃത്തികളുടെ പ്രശംസ അവസാനിച്ചാൽ — സത്യം, ദമം, നേരത്തുപ്പാട്, കരുണ — അശ്വമേധം, രാജസൂയം എന്നിവ ചെയ്തശേഷം, പാപപ്രവൃത്തികളിലേക്കു വീണ്ടും തിരിയരുത്.
തച്ചേദേവം ദ്വേഷരൂപേണ പാര്ഥാഃ കരിഷ്യധ്വം കര്മ പാപം ചിരായ। നിവസധ്വം വര്ഷപൂഗാന്വനേഷു ദുഃഖം വാസം പാണ്ഡവാ ധര്മ ഏവ
പാർത്തന്മാരേ, നിങ്ങൾ ദ്വേഷത്തിൽ നിന്ന് പാപപ്രവൃത്തികൾ ദീർഘകാലം ചെയ്താൽ, പാണ്ഡവന്മാർ, നീണ്ട വർഷങ്ങൾ കാടുകളിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്ന ജീവിതം നയിച്ചാലും, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുക.
പ്രവ്രജ്യയാ യാതയിത്വാ പുരസ്താ- ദാത്മാധീനം യദ്ബലം തേ തദാഽസീത്। നിത്യം ച വശ്യാഃ സചിവാസ്തവേമേ ജനാര്ദനോ യുയുധാശ്ച വീരഃ
മുന്പ് പ്രവജ്യയിലൂടെ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, നിന്റെ ശക്തി നിന്റെ കൈവശമായിരുന്നു; അപ്പോൾ നിന്റെ ഉപദേശകർ എപ്പോഴും വിശ്വസ്തരായിരുന്നു — ജനാർദ്ദനനും വീരനായ യുയുധാനനും.
മത്സ്യോ രാജാ രുക്മരഥഃ സപുത്രഃ പ്രഹാരിഭിഃ സഹപുത്രൈര്വിരാടഃ। രാജാനസ്തേ യേ വിജിതാഃ പുരസ്താ- ത്ത്വാമേവ തേ സംശ്രയേയുഃ സമസ്താഃ
മത്സ്യരാജാവായ രുക്മരഥനും അവന്റെ മക്കളും, വീരാടനും അവന്റെ മക്കളും യുദ്ധശൂരന്മാരും, നീ മുമ്പ് ജയിച്ചിരുന്ന എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും, ഇവരൊക്കെയും ഇനി നിന്നിൽ അഭയം തേടും.
മഹാസഹായഃ പ്രതപന്ബലസ്ഥഃ പുരസ്കൃതോ വാസുദേവാര്ജുനാഭ്യാമ്। വരാന്ഹനിഷ്യന്ദ്വിഷതോ രങ്ഗമധ്യേ വ്യനേഷ്യഥാ ധാര്തരാഷ്ട്രസ്യ ദര്പമ്
വലിയ കൂട്ടുകാരോടും, ശക്തിയോടെ നിലകൊണ്ടു, വാസുദേവനും അർജുനനും മുന്നിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, നീ ശത്രുക്കളെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തോല്പിച്ച്, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ അഹങ്കാരം കീഴടക്കും.
ബലം കസ്മാദ്വര്ധയിത്വാ പരസ്യ നിജാന്കസ്മാത്കര്ശയിത്വാ സഹായാന്। നിരുഷ്യ കസ്മാദ്വര്ഷപൂഗാന്വനേഷു യുയുത്സസേ പാണ്ഡവ ഹീനകാലേ
പാണ്ഡവാ, നീ എന്തിനാണ് ശത്രുക്കളുടെ ശക്തി കൂട്ടി, സ്വന്ത കൂട്ടുകാരെ ദുർബലമാക്കുന്നത്? എത്ര വർഷം കാടുകളിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞിട്ടും, ഇങ്ങനെ അനുകൂലമല്ലാത്ത സമയത്ത് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്തിന്?
അപ്രാജ്ഞോ വാ പാണ്ഡവ യുദ്ധ്യമാനോ- ഽധര്മജ്ഞോ വാ ഭൂതിമഥോഽഭ്യുപൈതി। പ്രജ്ഞാവാന്വാ ബുദ്ധ്യമാനോഽപി ധര്മം സംസ്തമ്ഭാദ്വാ സോഽപി ഭൂതേരപൈതി
പാണ്ഡവാ, അറിവോ ധർമ്മബോധമോ ഇല്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ ചിലപ്പോൾ ഐശ്വര്യം നേടാം; എന്നാൽ ധർമ്മം പാലിച്ചും വിവേകത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്താലും, തടസ്സങ്ങൾ വന്നാൽ ഐശ്വര്യം നഷ്ടമാകാം.
നാധര്മേ തേ ധീയതേ പാര്ഥ ബുദ്ധി- ര്ന സംരമ്ഭാത്കര്മ ചകര്ഥ പാപമ് । ആത്ഥ കിം തത്കാരണം യസ്യ ഹേതോഃ പ്രജ്ഞാവിരുദ്ധം കര്മ ചികീര്ഷസീദമ്
പാർഥാ, നീ അധർമ്മത്തിൽ മനസ്സിടുന്നില്ല, കോപത്തിൽ പാപം ചെയ്തതുമില്ല. എന്നാൽ, വിവേകത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഈ പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിന്റെ കാരണം എന്താണെന്ന് എനിക്ക് പറയൂ.
അവ്യാധിജം കടുകം ശീര്ഷരോഗി യശോമുഷം പാപഫലോദയം വാ। സതാം പേയം യന്ന പിബന്ത്യസന്തോ മന്യും മഹാരാജ പിബ പ്രശാമ്യ
കഠിനവും രോഗം വരുത്തുന്നതും, അപകീർത്തി ഉണ്ടാക്കുന്നതും, പാപഫലം നൽകുന്നതുമാണ് അതു. നല്ലവർ അത് കഴിക്കില്ല, ദുഷ്ടർ മാത്രം കഴിക്കും. മഹാരാജാവേ, നീ കോപം അടക്കി മനസ്സ് ശാന്തമാക്കൂ.
പാപാനുബന്ധം കോ നു തം കാമയേത ക്ഷമൈവ തേ ജ്യായസീ നോത ഭോഗാഃ । യത്ര ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ ഹതഃ സ്യാ- ദ്യത്ര ദ്രോണഃ സഹപുത്രോ ഹതഃ സ്യാത്
പാപത്തിൽ ബന്ധമുള്ളതെന്തിനാണ് ആരെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുക? ക്ഷമയാണ് നിനക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമം, ഭോഗം അല്ല. ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മനും, ദ്രോണനും അവന്റെ മകനും കൊല്ലപ്പെടുന്നിടത്ത്—
കൃപഃ ശല്യഃ സൌമദത്തിര്വികര്ണോ വിവിംശതിഃ കര്ണദുര്യോധനൌ ച। ഏതാന്ഹത്വാ കീദൃശം തത്സുഖം സ്യാ- ദ്യദ്വിന്ദേഥാസ്തദനുബ്രൂഹി പാര്ഥ
കൃപ, ശല്യ, സൌമദത്തി, വികർണ, വിവിംശതി, കർണ, ദുര്യോധനൻ— ഇവരെ കൊല്ലുമ്പോൾ നിനക്ക് എങ്ങനെയുള്ള സന്തോഷം ലഭിക്കും? പാർഥാ, അതിൽ നിന്നു നിനക്ക് എന്ത് സന്തോഷം കിട്ടുമെന്ന് പറയൂ.
ലബ്ധ്വാഽപീമാം പൃഥിവീം സാഗരാന്താം ജരാമൃത്യൂ നൈവ ഹി ത്വം പ്രജഹ്യാഃ। പ്രിയാപ്രിയേ സുഖദുഃഖേ ച രാജ- ന്നൈവം വിദ്വാന്നൈവ യുദ്ധം കുരു ത്വമ്
സമുദ്രം വരെ വ്യാപിച്ച ഭൂമി നേടുകയായാലും, നിനക്ക് വയസ്സും മരണവും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇഷ്ടം-അനിഷ്ടം, സുഖം-ദു:ഖം എന്നിവയിൽ, രാജാവേ, ജ്ഞാനികൾ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; നീ യുദ്ധം ചെയ്യരുത്.
അമാത്യാനാം യദി കാമസ്യ ഹേതോ- രേവം യുക്തം കര്മ ചികീര്ഷസി ത്വമ്। അപക്രമേഃ സ്വം പ്രദായൈവ തേഷാം മാഗാസ്ത്വം വൈ ദേവയാനാത്പഥോഽദ്യ
നിന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ ഇഷ്ടത്തിനായി നീ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ സ്വാർത്ഥം അവർക്കു വിട്ടുകൊടുത്താൽ, നീ ഇന്ന് ദൈവങ്ങളുടെ മാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോകും.
അസംശയം സഞ്ജയ സത്യമേത- ദ്ധര്മോ വരഃ കര്മണാം യത്ത്വമാത്ഥ । ജ്ഞാത്വാ തു മാം സഞ്ജയ ഗര്ഹയേസ്ത്വം യദി ധര്മം യദ്യധര്മം ചരാമി
സംജയാ, സംശയമില്ല, നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; ധർമ്മമാണ് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും ഉത്തമം. എന്നാൽ, ഞാൻ ധർമ്മം ചെയ്താലോ അധർമ്മം ചെയ്താലോ, നീ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താമെന്ന് നീ വിശ്വസിച്ചാൽ മാത്രം.
യത്രാധര്മോ ധര്മരൂപാണി ധത്തേ ധര്മഃ കൃത്സ്നോ ദൃശ്യതോഽധര്മരൂപഃ। ബിഭ്രദ്ധര്മോ ധര്മരൂപം തഥാ ച വിദ്വാംസസ്തം സംപ്രപശ്യന്തി ബുദ്ധ്യാ
അധർമ്മം ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുമ്പോഴും, ധർമ്മം മുഴുവനും അധർമ്മം പോലെ തോന്നുമ്പോഴും, ധർമ്മം ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം കാണിച്ചാലും, ജ്ഞാനികൾ അതെല്ലാം ബുദ്ധിയാൽ തിരിച്ചറിയും.
ഏവം തഥൈവാപദി ലിങ്ഗമേത- ദ്ധര്മാധര്മൌ നിത്യവൃത്തീ ഭജേതാമ്। ആദ്യം ലിങ്ഗം യസ്യ തസ്യ പ്രമാണ- മാപദ്ധര്മം സഞ്ജയ തം നിബോധ
ഇങ്ങനെ തന്നെ, കഷ്ടകാലത്ത് ഇതാണ് ലക്ഷണം; ധർമ്മവും അധർമ്മവും എപ്പോഴും തങ്ങളുടെ വഴിയിൽ പോകും. ആദ്യ ലക്ഷണമാണ് ഓരോന്നിനും മാനദണ്ഡം; കഷ്ടകാലത്തിലെ ധർമ്മം എനിക്ക് നിന്ന് പഠിക്കൂ, സംജയാ.
ലുപ്തായാം തു പ്രകൃതൌ യേന കര്മ നിഷ്പാദയേത്തത്പരീപ്സേദ്വിഹീനഃ। പ്രകൃതിസ്ഥശ്ചാപദി വര്തമാന ഉഭൌ ഗര്ഹ്യൌ ഭവതഃ സഞ്ജയൈതൌ
സ്വാഭാവിക ക്രമം നഷ്ടമായാൽ, ലക്ഷ്യം നേടാൻ കഴിയുന്ന പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കണം, അവസരങ്ങൾ കുറവായാലും. എന്നാൽ, കഷ്ടകാലത്ത് സ്വാഭാവിക രീതിയിൽ തുടരുന്നവനും, ഒന്നും ചെയ്യാത്തവനും, ഇരുവരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തണം, സംജയാ.
അവിനാശമിച്ഛതാം ബ്രാഹ്മണാനാം പ്രായശ്ചിത്തം വിഹിതം യദ്വിധാത്രാ। സംപശ്യേഥാഃ കര്മസു വര്തമാനാന് വികര്മസ്ഥാന്സഞ്ജയ ഗര്ഹയേസ്ത്വമ്
അക്ഷയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി, സൃഷ്ടാവൻ നിർദ്ദേശിച്ച പ്രായശ്ചിത്തമാണ് ഉത്തമം. പ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരെ നീ നിരീക്ഷിക്കണം; തെറ്റായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തണം, സംജയാ.
മനീഷിണാം സത്ത്വിച്ഛേദനായ വിധിയതേ സത്സു വൃത്തിഃ സദൈവ। അബ്രാഹ്മണാഃ സന്തി തു യേ ന വൈദ്യാഃ സര്വോത്സങ്ഗം സാധു മന്യേത തേഭ്യഃ
ജ്ഞാനികൾക്ക്, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ നല്ലവരോടൊപ്പം ജീവിക്കേണ്ടതാണെന്ന് എപ്പോഴും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാരല്ലാത്തവരും, വൈദ്യന്മാരല്ലാത്തവരും, ഇവരെ മുഴുവൻ വിട്ടുനിൽക്കേണ്ടവരായാണ് കരുതേണ്ടത്.
തദധ്വാനഃ പിതരോ യേ ച പൂര്വേ പിതാമഹാ യേ ച തേഭ്യഃ പരേഽന്യേ। യജ്ഞൈഷിണോ യേ ച ഹി കര്മ കുര്യു- ര്നാന്യം തതോ നാസ്തികോഽസ്മീതി മന്യേ
ഈ മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്ന പിതാക്കന്മാരും, അവരുടെ അപ്പന്മാരും, അവരെക്കാൾ മുൻപുള്ളവരും, യജ്ഞം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവരും— ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല, ഇതാണ് മാർഗ്ഗം, അസ്തികത്വം അല്ലാതെ.
യത്കിംചനേദം വിത്തമസ്യാം പൃഥിവ്യാം യദ്ദേവാനാം ത്രിദശാനാം പരം യത്। പ്രാജാപത്യം ത്രിദിവം ബ്രഹ്മലോകം നാധര്മതഃ സഞ്ജയ കാമയേയമ്
ഈ ഭൂമിയിൽ എത്ര സമ്പത്തുണ്ടെങ്കിലും, ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും, പ്രജാപതിയുടെ സ്വർഗ്ഗവും ബ്രഹ്മലോകവും ആയാലും, അധർമ്മം വഴി ഞാൻ അതെന്തും ആഗ്രഹിക്കില്ല, സംജയാ.
ധര്മേശ്വരഃ കുശലോ നീതിമാംശ്ചാ- പ്യുപാസിതാ ബ്രാഹ്മണാനാം മനീഷീ। നാനാവിധാംശ്ചൈവ മഹാബലാംശ്ച രാജന്യഭോജാനനുശാസ്തി കൃഷ്ണഃ
ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യവും, നയത്തിൽ നിപുണതയും, ജ്ഞാനവും ഉള്ളവൻ കൃഷ്ണൻ ആണ്. പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിക്കുകയും, വിവിധ ശക്തരായ രാജാക്കന്മാരെയും പ്രഭുക്കളെയും ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യദി ഹ്യഹം വിസൃജത്സാമ ഗര്ഹ്യോ നിയുധ്യമാനോ യദി ജഹ്യാം സ്വധര്മമ് । മഹായശാഃ കേശവസ്തദ്ബ്രവീതു വാസുദേവസ്തൂഭയോരര്ഥകാമഃ
എനിക്ക് സമാധാനപഥം ഉപേക്ഷിക്കാനോ, എന്റെ ധർമ്മം വിട്ടൊഴിയാനോ ആവശ്യമില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ മഹാശ്രീകേശവൻ തന്നെ അതു പ്രഖ്യാപിക്കട്ടെ; കാരണം വാസുദേവൻ ഇരുവിഭാഗത്തിന്റെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശൈനേയോഽയം ചേദയശ്ചാന്ധകാശ്ച വാര്ഷ്ണേയഭോജാഃ കുകുരാഃ സൃഞ്ജയാശ്ച । ഉപാസീനാ വാസുദേവസ്യ ബുദ്ധിം നിഗൃഹ്യ ശത്രൂന്സുഹൃദോ നന്ദയന്തി
സത്യകി, കൃതവർമ്മ, അന്ധകന്മാർ, വൃഷ്ണികൾ, ഭോജന്മാർ, കുകുരന്മാർ, ശ്രിഞ്ചയന്മാർ എന്നിവരെല്ലാം വാസുദേവന്റെ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച് ഇരുന്നാൽ, അവർ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കി സുഹൃത്തുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കും.
വൃഷ്ണ്യന്ധകാ ഹ്യുഗ്രസേനാദയോ വൈ കൃഷ്ണപ്രണീതാഃ സര്വ ഏവേന്ദ്രകല്പാഃ । മനസ്വിനഃ സത്യപരായണാശ്ച മഹാബലാ യാദവാ ഭോഗവന്തഃ
വൃഷ്ണികൾ, അന്ധകന്മാർ, ഉഗ്രസേനനും മറ്റു യാദവന്മാരും എല്ലാം കൃഷ്ണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ളവരും, മനസ്സിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും, സത്യനിഷ്ഠരുമായി, മഹാബലശാലികളും സമ്പന്നരുമാണ്.
കാശ്യോ ബഭ്രുഃ ശ്രിയമുത്തമാം ഗതോ ലബ്ധ്വാ കൃഷ്ണം ഭ്രാതരമീശിതാരമ് । യസ്മൈ കാമാന്വര്ഷതി വാസുദേവോ ഗ്രീഷ്മാത്യയേ മേഘ ഇവ പ്രജാഽഭ്യഃ
കാശിരാജാവായ ബഭ്രു, തന്റെ സഹോദരനും അധിപനുമായ കൃഷ്ണനെ ലഭിച്ചതിനാൽ ഉത്തമമായ ഐശ്വര്യം നേടി. വാസുദേവൻ അവനു ഇഷ്ടങ്ങൾ മഴപെയ്യുന്ന മേഘം പോലെ നൽകുന്നു.
ഈദൃശോഽയം കേശവസ്താത വിദ്വാന് വിദ്ധി ഹ്യേനം കര്മണാം നിശ്ചയജ്ഞമ്। പ്രിയശ്ച നഃ സാധുതമശ്ച കൃഷ്ണോ നാതിക്രാമേ വചനം കേശവസ്യ
ഇങ്ങനെയൊരാളാണ് ഈ ജ്ഞാനിയായ കേശവൻ. അച്ഛാ, പ്രവർത്തികളുടെ യഥാർത്ഥം തിരിച്ചറിയുന്നവനായി കൃഷ്ണനെ അറിയണം. കൃഷ്ണൻ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും ഉത്തമനും ആണ്; കേശവന്റെ വാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല.