അയം സ ദ്വിഷതാം മധ്യേ മൃഗാണാമിവ കേസരീ। അചരദ്രഥബൃന്ദേഷു നിഘ്നംസ്തേഷാം പരാവരാന്
ഇവൻ ശത്രുക്കളുടെ ഇടയിൽ, മൃഗങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സിംഹം പോലെ, രഥങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് മുന്നിലും പിന്നിലും ഇരുന്നവരെ വീഴ്ത്തിയവനാണ്.
അനേന വിദ്ധാ മാതങ്ഗാ മഹാമേഘോപമാസ്തദാ। ഹിരണ്യകക്ഷ്യാഃ സംഗ്രാമേ ദന്താഭ്യാമഗമന്മഹീമ്
ഇവൻ യുദ്ധത്തിൽ വലിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കവചം ധരിച്ച ആനകളെ അടി കൊണ്ട് നിലത്ത് വീഴ്ത്തി.
അനേന വിജിതാ ഗാവോ നിര്ജിതാഃ കുരവോ യുധി। അസ്യ ശങ്ഖസ്യ ശബ്ദേന കര്ണൌ മേ ബധിരീകൃതൌ
ഇവൻ പശുക്കളെ തിരികെ നേടി, യുദ്ധത്തിൽ കുരുക്കളെ തോൽപ്പിച്ചു; അവന്റെ ശംഖത്തിന്റെ ശബ്ദം എന്റെ ചെവികൾ ബധിരമാക്കി.
ജായതേ രോമര്ഷോ മേ സംസ്മൃത്യാസ്യ ധനുര്ധ്വനിമ്। ധ്വജസ്യ വാനരം ഭൂതൈരാക്രോശന്തം സഹാനുഗൈഃ
അവന്റെ വില്ലിന്റെ ശബ്ദം ഓർമ്മക്കുമ്പോൾ എന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം ഉയരുന്നു; വാനരചിഹ്നമുള്ള പതാകയും അതിന്റെ കൂട്ടുകാരും ചേർന്ന് ആട്ടംകൊണ്ടു.
നാദദാനം ശരാന്ഘോരാന്ന മുഞ്ചന്തം ശരോത്കരാന്। ന കാര്മുകം വികര്ഷന്തമേനം പശ്യാമി സംയുഗേ
യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരമായ അമ്പുകൾ എടുത്തതോ, അമ്പുകളുടെ കൂട്ടം വിട്ടതോ, വില്ല് വലിച്ചതോ ഞാൻ കണ്ടില്ല.
ഏതദ്ധനുഃപ്രമുക്താശ്ച ശരാഃ പുങ്ഖാനുപുങ്ഖിനഃ । നാലക്ഷ്യേഷു രണേ പേതുര്നാരാചാ രക്തഭോജനാഃ
എന്നാൽ അവന്റെ വില്ലിൽ നിന്ന് വിട്ട അമ്പുകൾ, ഇലയുള്ളതും ഇല്ലാത്തതും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാണാനാവാതെ വീണു; രക്തം കുടിക്കുന്ന അമ്പുകളും അറ്റങ്ങൾ പോലും കാണാനായില്ല.
തീക്ഷ്ണനാരാചസംകൃത്തശിരോബാഹൂരുവക്ഷസാമ്। കലേബരാണി ദൃശ്യന്തേ യോധാനാം സാശ്വസാദിനാം
തീവ്രമായ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തലയും കൈയും കാലും നെഞ്ചും മുറിഞ്ഞു വീണ യോദ്ധാക്കളുടെയും കുതിരപ്പടയാളികളുടെയും ശരീരങ്ങൾ അവിടെ കണ്ടു.
അനേന തടിനീ തത്ര ശോണിതാമ്ബുപ്രവാഹിനീ। പ്രവര്തിതാ ഭീമരൂപാ യാം സ്മൃത്വാഽദ്യാപി മേ മനഃ। പ്രകമ്പതേ ചണ്ഡവായുകമ്പിതാ കദലീ യഥാ
ഇവൻ അവിടെ ഭയാനകമായ രക്തം ഒഴുകുന്ന ഒരു നദി സൃഷ്ടിച്ചു; അതു ഓർത്താൽ ഇന്നും എന്റെ മനസ്സ് കനത്ത കാറ്റിൽ കുലുങ്ങുന്ന വാഴപോലെ വിറയ്ക്കുന്നു.
അനേന രാജന്വീരേണ ഭീഷ്മദ്രോണമുഖാ രഥാഃ। ദുര്യോധനേന സഹിതാ നിര്ജിതാ ഭീമകര്മണാ
രാജാവേ, ഈ വീരന്റെ കരുത്തുകൊണ്ട് ഭീഷ്മനും ദ്രോണമാരും ദുര്യോധനനും ചേർന്ന രഥങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റു.
അയം ഭീതം ദ്രവന്തം മാം ദേവപുത്രോ ന്യവാരയത്। യസ്യ ബാഹുബലേനാസ്മി ജീവന്പ്രത്യാഗതഃ പുരമ്
ദേവപുത്രനായ ഇവൻ ഞാൻ ഭയന്ന് ഓടുമ്പോൾ എന്നെ തടഞ്ഞു; അവന്റെ കൈവശമുള്ള ശക്തിയാൽ ഞാൻ ജീവിച്ച് നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ മാത്സ്യരാജഃ പ്രതാപവാന്। ധനംജയം പരിഷ്വജ്യ പാണ്ഡവാനഥ സര്വശഃ
അവന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ധീരനായ മത്സ്യരാജാവ് ധനഞ്ജയനെയും പാണ്ഡവന്മാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു.
ധര്മരാജം നമസ്കൃത്യ രാജാ രാജ്യേഽഭിഷേചിതമ്। നാതൃപ്യദ്ദര്ശനേ തേഷാം വിരാടോ വാഹിനീപതിഃ
ധർമ്മരാജാവിന് വന്ദനം ചെയ്ത്, രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്ത രാജാവിനെ വീരാടൻ നിരന്തരം കാണാൻ തൃപ്തനാകാതെ നോക്കി.
അവിഭക്തം ഭവദ്ഭിര്മേ ന സന്ദേഹോ നരാധിപാഃ
രാജാക്കന്മാരേ, നിങ്ങള് യാതൊരു ഭേദവും കാണിച്ചിട്ടില്ലെന്നതില് സംശയമില്ല.
വിരാടസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ പാര്ഥിവസ്യ മഹാത്മനഃ। ഉത്തരഃ പ്രത്യുവാചേദമഭിപന്നോ യുധിഷ്ഠിരേ
വിരാടന്റെ മഹാത്മാവായ വാക്കുകള് കേട്ട ഉത്തരന്, യുദ്ധിഷ്ഠിരനില് അഭയം തേടിയവന്, ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു:
പ്രസാദനം പ്രാപ്തകാലം പാണ്ഡവസ്യാഭിരോചയേ। തേജസ്വീ ബലവാഞ്ശൂരോ രാജരാജേശ്വരഃ പ്രഭുഃ
ഇപ്പോള് പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രനോടു സൗഹൃദം പുലര്ത്തേണ്ട സമയമാണെന്ന് ഞാന് കരുതുന്നു. അവന് പ്രകാശവാനാണ്, ശക്തനാണ്, ധീരനാണ്, രാജാക്കന്മാരുടെ രാജാവാണ്, അധികാരവാനാണ്.
ഉത്തരാം ച സ്വസാരം മേ പാര്ഥസ്യാമിത്രകര്ശന। പ്രണിപത്യ പ്രയച്ഛാമസ്തതഃ ശിഷ്ടാ ഭവാമഹേ
എന്റെ സഹോദരി ഉത്തരയെ ഞങ്ങള് പാര്ഥനു സമര്പ്പിക്കും, ആദരപൂര്വ്വം വണങ്ങി. അതിനുശേഷം ഞങ്ങള് അവനു കീഴിലായിരിക്കും.
വയം ച സര്വേ സാമാത്യാഃ കുന്തീപുത്രം യുധിഷ്ഠിരമ് । പ്രസാദ്യാഭ്യുപതിഷ്ഠാമോ രാജന്കിം കരവാഗഹേ
ഞങ്ങളൊക്കെയും നമ്മുടെ മന്ത്രിമാരും ചേര്ന്ന് കുന്തിയുടെ മകനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു ദയയോടു സമീപിക്കും. രാജാവേ, ഇനി ഞങ്ങള് എന്ത് ചെയ്യണം?
രാജംസ്ത്വമസി സംഗ്രാമേ ഗൃഹീതസ്തേന മോക്ഷിതഃ । ഏതേഷാം ബാഹുവീര്യേണ ഗാവശ്ച വിജിതാസ്ത്വയാ
രാജാവേ, നീ യുദ്ധത്തില് പിടിക്കപ്പെട്ട് അവനാല് മോചിതനായി. ഇവരുടെ ഭുജശക്തിയാല് നിനക്ക് പശുക്കളെ തിരിച്ചു നേടാനായി.
കുരവോ നിര്ജിതാ യസ്മാത്സംഗ്രാമേഽമിതതേജസഃ । ഏഷ തത്സര്വമകരോത്കുന്തീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ
അപരിമിത ശക്തിയുള്ള അവനാല് യുദ്ധത്തില് കുരുക്കള് തോറ്റു. ഈ എല്ലാം കുന്തിയുടെ മകനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനാണ് നടത്തി.
അര്ച്യാഃ പൂജ്യാശ്ച മാന്യാശ്ച പ്രത്യുത്ഥേയാശ്ച പാണ്ഡവാഃ। അര്വാര്ഹാശ്ചാഭിവാദ്യാശ്ച പ്രാപ്തകാലം ച മേ മതമ്
പാണ്ഡവര് ആരാധനയ്ക്കും ആദരത്തിനും മാന്യരായവരും വരവേല്ക്കലിന് അര്ഹരായവരുമാണ്. അവരെ യുക്തസമയത്ത് ആദരിക്കേണ്ടതാണെന്നു ഞാന് കരുതുന്നു.
പൂജ്യതാം പൂജനീയാശ്ച മഹാഭാഗാശ്ച പാണ്ഡവാഃ। ന ഹ്യേതേ കുപിതാ ശേഷം കുര്യുരാശീവിഷോപമാഃ
പാണ്ഡവര് മഹാഭാഗ്യശാലികളും ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവരുമാണ്. ഇവര് കോപിതരായാല് വിഷസര്പ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഒന്നും ശേഷിപ്പിക്കില്ല.
തസ്മാച്ഛീഘ്രം പ്രപദ്യേമ കുന്തീപുത്രം യുധിഷ്ഠിരമ് । പ്രസാദയാമ്യഹം തത്ര സഹ പാര്ഥേര്മഹാത്മഭിഃ
അതിനാല് നാം വേഗം കുന്തിയുടെ മകനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് പോകാം. അവിടേയ്ക്ക് മഹാത്മാക്കളായ പാര്ഥന്മാരോടൊപ്പം ഞാന് അവനോടു ദയയുണ്ടാകണമെന്നു അപേക്ഷിക്കും.
ഉത്തരാമഗ്രതഃ കൃത്വാ ശിരഃസ്നാതാം കൃതാഞ്ജലിഃ । ജാനാമ്യഹമിദം സര്വമേഷാം തു ബലപൌരുഷമ് । കുലേ ച ജന്മ മഹതി ഫല്ഗുനസ്യ ച വിക്രമമ്
ഉത്തരയെ മുന്നില് നിര്ത്തി, അവളുടെ തല കഴുകി, കൈകള് ചേര്ത്ത്, ഞാന് ഇവരുടെ ശക്തിയും വീര്യവും മഹത്തായ വംശവും ഫല്ഗുനന്റെ പരാക്രമവും എല്ലാം അറിയുന്നു.
ഉത്തരാത്പാണ്ഡവാഞ്ശ്രുത്വാ വിരാടോ രിപുസൂദനഃ। ഉത്തരം ചാപി സംപ്രേക്ഷ്യ പ്രാപ്തകാലമചിന്തയത്
ഉത്തര പാണ്ഡവര്യെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞത് കേട്ടും, ഉത്തരയെ നിരീക്ഷിച്ചും, ശത്രുനാശകനായ വിരാടന് സമയമെത്തിയെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.
തതോ വിരാടഃ സാമാത്യഃ സഹപുത്രഃ സബാന്ധവഃ। ഉത്തരാമഗ്രതഃ കൃത്വാ ശിരഃസ്നാതാം കൃതാഞ്ജലിഃ। ഭൂമൌ നിപതിതസ്തൂര്ണം പാണ്ഡവസ്യ സമീപതഃ
അതിനുശേഷം വിരാടന് മന്ത്രിമാരും മകനും ബന്ധുക്കളും കൂട്ടായി, ഉത്തരയെ മുന്നില് നിര്ത്തി, അവളുടെ തല കഴുകി, കൈകള് ചേര്ത്ത്, പാണ്ഡവന്റെ മുമ്പില് വേഗത്തില് നിലത്തു വീണു.
പ്രസീദതു മഹാരാജോ ധര്മപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ। പ്രച്ഛന്നരൂപവേഷത്വാന്നാഗ്നിര്ദൃഷ്ടസ്തൃണൈര്വൃതഃ
മഹാരാജാവായ ധര്മപുത്രന് യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ദയയുള്ളവനാകട്ടെ. മറഞ്ഞ രൂപം ധരിച്ചതിനാല് അവനെ തിരിച്ചറിയാന് കഴിഞ്ഞില്ല, പുല്ലുകൊണ്ട് മൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ.
ശിരസാഽഭിപ്രപന്നോസ്മി സപുത്രപരിചാരകഃ
എന്റെ മകനും സേവകരുമൊപ്പമാകെ ഞാന് തലകുനിഞ്ഞ് നിങ്ങളോടു അഭയം തേടുന്നു.
യദസ്മാഭിരജാനദ്ഭിരധിക്ഷിപ്തോ മഹീപതിഃ । അവമത്യ കൃതം സര്വമജ്ഞാനാത്പ്രാകൃതേ യഥാ। ക്ഷന്തുമര്ഹസി തത്സര്വം ധര്മജ്ഞോ ധര്മവത്സല
ഞങ്ങള് അറിയാതെ രാജാവിനെ അപമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കില്, സാധാരണ മനുഷ്യര് പോലെ അവഗണന കാണിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കില്, ധര്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, നീ അതെല്ലാം ക്ഷമിക്കണം.
യദിദം മാമകം രാഷ്ട്രം പുരം രാജ്യം ച പാര്ഥിവ । സദണ്ഡകോശം വിസൃജേ തവ വശ്യോസ്മി പാര്ഥിവ । വയം ച സര്വേ സാമാത്യാ ഭവന്തം ശരണം ഗതാഃ
എന്റെ രാജ്യവും നഗരവും ആസൂത്രണവും സൈന്യവും എല്ലാം ഞാന് നിനക്കു സമര്പ്പിക്കുന്നു, രാജാവേ. ഞാനും എന്റെ മന്ത്രിമാരും നിന്റെ അഭയം തേടുന്നു.
തം ധര്മരാജഃ പതിതം മഹീതലേ സബന്ധുവര്ഗം പ്രസമീക്ഷ്യ പാര്ഥിവമ് । ഉവാച വാക്യം പരലോകദര്ശനഃ പ്രനഷ്ടമന്യുര്ഗതശോകമത്സരഃ
ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം നിലത്തു വീണിരിക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ട ധര്മരാജാവ്, പാരലോകം കാണുന്നവന്, കോപവും ദുഃഖവും അസൂയയും വിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.