യുധിഷ്ഠിരസ്യാസ്മി നിദേശകാരീ പാര്ഥസ്തൃതീയോ യുധി ച സ്ഥിരോസ്മി। തദര്ഥമാവൃത്യ മുഖം പ്രയച്ഛനരേന്ദ്രവൃത്തം സ്മര ധാര്തരാഷ്ട്രഃ
ഞാൻ യുദിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞകൾ അനുസരിക്കുന്നവനാണ്; യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്ന മൂന്നാമനായ പാർത്ഥനാണ് ഞാൻ. അതിനാൽ ഞാൻ മുഖം തിരിഞ്ഞ് നിന്നെ നോക്കുമ്പോൾ, രാജാക്കന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കണം, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രാ.
മോഘം തവൈതദ്ഭുവി നാമധേയം ദുര്യോധനേതീഹ കൃതം പുരസ്താത്। ദുര്യോധനസ്ത്വം പ്രഥിതോസി നാമ്നാ സുയോധനഃ സന്നികൃതിപ്രധാനഃ
നിന്റെ ഈ ഭൂമിയിലെ പേര് ദുര്യോധനൻ എന്നത് വെറുതെയായി പോയി; എല്ലാവരും നിന്നെ ദുര്യോധനൻ എന്നറിയുന്നു, എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ നീ സുവ്യോധനൻ, സൈന്യങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഏറ്റവും പ്രഗത്ഭൻ.
ന തേ പുരസ്താദഥ പൃഷ്ഠതോ വാ പശ്യാമി ദുര്യോധന രക്ഷിതാരമ്। പരീപ്സ യുദ്ധേന കുരുപ്രവീര പ്രാണാന്മയാ ബാണബലാഭിതപ്താന്
നിന്റെ മുന്നിലും പിന്നിലും നിന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ആരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല, ദുര്യോധനാ; കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, എന്റെ അമ്പുകളുടെ ശക്തിയിൽ ദഹിക്കുന്ന നിന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ നീ യുദ്ധത്തിൽ പരിശ്രമിക്കണം.
ആഹൂയമാനസ്തു സ തേന സങ്ഖ്യേ മഹാത്മനാ വൈ ധൃ നിവര്തിതശ്ചാപി ഗിരാങ്കുശേന ഗജോ മദോന്മത്ത ഇവാങ്കുശേന
അവൻ മഹാത്മാവായ അവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ വിളിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, കഠിനമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ടു, ഉഗ്രതയിൽ പകച്ച കാളയെ പോലെ ആങ്കുഷം കൊണ്ട് അടക്കപ്പെട്ട ആനപോലെയായിരുന്നു.
സോമൃഷ്യമാണോ വചസാഽഭിമൃഷ്ടോ മഹാരഥേനാതിരഥസ്തരസ്വീ । തതഃ സ പര്യാവവൃതേ രഥേന ഭോഗീ യഥാ പാദതലാഭിമൃഷ്ടഃ
തീവ്രമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് സഹിക്കാനാവാതെ, അതിവേഗിയായ മഹാരഥി, പാമ്പ് തലയിൽ അടിയേറ്റതുപോലെ, തന്റെ രഥം തിരിച്ചു.
തതോ ദുര്യോധനഃ ക്രുദ്ധോ വിക്ഷിപന്ധനുരുത്തമമ്। ധൃതിം കൃത്വാ സുവിപുലാം പ്രത്യുവാച പऩഞ്ജയമ്
അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ കോപത്തോടെ തന്റെ ഉത്തമമായ വില്ല് ചുറ്റി, വലിയ ധൈര്യം കൂട്ടി, പരഞ്ജയനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
സോഹമിന്ദ്രാദഭിക്രുദ്ധാന്ന ബിഭേമീഹ ഭാരത । ഭുക്ത്വാ സുവിപുലം രാജ്യം വിത്താനി ച സുഖാനി ച। കിമര്ഥം യുദ്ധസമയേ പലാപിഷ്യേ നരോത്തമ
ഭാരതാ, കോപത്തോടെ ഉള്ള ഇന്ദ്രനെയും ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല; വലിയ രാജ്യം, ധനം, സുഖങ്ങൾ എല്ലാം അനുഭവിച്ചവനാണ് ഞാൻ. യുദ്ധസമയത്ത് ഞാൻ എന്തിനാണ് ഓടിപ്പോവേണ്ടത്, മഹാനുഭാവാ?
ഏവമുക്ത്വാ മഹാരാജഃ പ്രത്യയുധ്യത ഭാരത। സംന്യവര്തത ശീഘ്രാശ്വസ്തോത്രാര്ദിത ഇവ ദ്വിപഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു, ഭാരതാ; വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുചെന്ന കുതിരകളാൽ വേദനിച്ച ആനപോലെ തിരിഞ്ഞു.
ആക്രാന്തഭോഗസ്തേജസ്വീ ധനുര്വക്ര ഇവോരഗഃ । രഥം രഥേന സംഗമ്യ യോധയാമാസ പാണ്ഡവമ്
തന്റെ ശക്തി ഉണർത്തി, നട്ടെല്ല് ഉയർത്തിയ പാമ്പുപോലെ, തന്റെ രഥം പാണ്ഡവന്റെ രഥത്തോടൊപ്പം ചേർത്ത് യുദ്ധം തുടങ്ങി.
തം പ്രേക്ഷ്യ കര്ണഃ പരിവര്തമാനം നിവൃത്യ സംസ്തമ്ഭിതസര്വഗാത്രമ് । ദുര്യോധനം ദക്ഷിണതോഽന്വരക്ഷത്പാര്ഥാന്മഹാബാഹുരധിജ്യധന്വാ
അവനെ തിരിയുന്നത് കണ്ടു, കർണ്ണൻ തന്റെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, വില്ല് കെട്ടിയ നിലയിൽ, വലതുവശത്ത് ദുര്യോധനനെ പിന്തുടർന്ന് പാണ്ഡവന്മാരിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിച്ചു.
ഗാന്ധാരരാജഃ ശകുനിര്നിവൃത്യ ദ്രൌണിശ്ച സര്വാസ്ത്രവിദാം വരിഷ്ഠഃ । രരക്ഷതുഃ കൌരവമഭ്യുപേത്യ പാര്ഥാന്നൃവീരൌ യുധി സവ്യതശ്ച
ഗാന്ധാരരാജാവായ ശകുനിയും, ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദ്രോണപുത്രനും, ഇടതുവശത്ത് എത്തി, പാണ്ഡവ വീരന്മാരിൽ നിന്ന് യുദ്ധത്തിൽ കൗരവനെ സംരക്ഷിച്ചു.
ഭീഷ്മസ്തതഃ ശാന്തനവോ വിവൃത്യ ഹിരണ്യകക്ഷ്യാംസ്ത്വരയാ തുരംഗാന്। ദുര്യോധനം പശ്ചിമതോ രരക്ഷ പാര്ഥാന്മഹാബാഹുരധിജ്യധന്വാ
ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കെട്ടിയ കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ച്, വില്ല് കെട്ടിയ ശക്തമായ ഭുജങ്ങളോടെ, പാണ്ഡവന്മാരിൽ നിന്ന് ദുര്യോധനനെ പിന്നിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിച്ചു.
ദ്രോണഃ കൃപശ്ചൈവ വിവിംശതിശ്ച ദുഃശാസനശ്ചൈവ നിവൃത്യ ശീഘ്രമ്। സര്വേ പുരസ്താത്പ്രണിധായ ബാണാന്ദുര്യോധനാര്ഥം ത്വരിതാഽഭ്യുപേയുഃ
ദ്രോണനും കൃപനും വിവിംശതിയും ദുഃശാസനനും വേഗത്തിൽ തിരിഞ്ഞ്, എല്ലാവരും അമ്പുകൾ എടുത്ത്, ദുര്യോധനന്റെ خاطرം മുന്നിൽ ആവേശത്തോടെ മുന്നേറി.
സര്വാണ്യനീകാനി നിവര്തിതാനി സംപ്രേക്ഷ്യ പൂര്ണൌഘനിഭാനി പാര്ഥഃ । ഹംസോ മഹാമേഘമിവാപതന്തം ധനഞ്ജയഃ പ്രത്യപതത്തരസ്വീ
സൈന്യങ്ങൾ മുഴുവനും തിരിഞ്ഞ്, നിറഞ്ഞ വെള്ളപ്പൊക്കത്തെപ്പോലെ കാണുമ്പോൾ, ധനഞ്ജയൻ വേഗത്തിൽ വലിയ മേഘത്തെ നേരിടുന്ന ഹംസനെപ്പോലെ അവരെ നേരെ മുന്നോട്ട് പോന്നു.
തേ സര്വതഃ സംപരിവാര്യ പാര്ഥമസ്ത്രാണി ദിവ്യാനി സമാദദാനാഃ । വവര്ഷുരഭ്യേത്യ ശരൈഃ സമഗ്രൈര്മേഘാ യഥാ ഭൂധരമമ്ബുവേഗൈഃ
അവർ പാർത്ഥനെ ചുറ്റി, ദിവ്യായുധങ്ങൾ എടുത്ത്, എല്ലാ ദിശകളിൽ നിന്ന് അമ്പുകൾ മഴപോലെ പെയ്യിച്ചു, മേഘങ്ങൾ മലയിൽ വെള്ളം ഒഴിക്കുന്നതുപോലെ.
തതോഽസ്രമസ്ത്രേണ നിവാര്യ തേഷാം ഗാണ്ഡീവധന്വാ കുരുപുങ്ഗവാനാമ്। സംമോഹനം ശത്രുസഹോഽന്യദസ്ത്രം പ്രാദുശ്ചകാരൈന്ദ്രമവാരണീയമ്
അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ തന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ തടഞ്ഞ്, ഗാണ്ഡീവം കൈവശമുള്ള അർജുനൻ, അവിടെയുള്ള കുരുവീരന്മാരെ നേരെ, തടയാനാവാത്ത ഇന്ദ്രാസ്ത്രം — ശത്രുക്കളെ മയക്കുന്ന അത്ഭുതായുധം — പ്രയോഗിച്ചു.
തതോ ദിശശ്ചാനുദിശോ നിവാര്യ ശരൈഃ സുഘോരൈര്നിശിതൈഃ സുപുങ്ഖൈഃ। ഗാണ്ഡീവശബ്ദേന മനാംസി തേഷാം മഹാബലം പ്രവഥയാംചകാര
ശക്തമായ, മൂർച്ചയുള്ള, നന്നായി പാറിച്ച അമ്പുകൾ കൊണ്ട് എല്ലാ ദിശകളും തടഞ്ഞ്, ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ശബ്ദം ആ മഹാവീരന്മാരുടെ മനസ്സുകൾ ഉലയ്ക്കിച്ചു.
തതഃ പുനര്ഭീമരവം നിഗൃഹ്യ ദോര്ഭ്യാം മഹാശങ്ഖമുദാരഘോഷമ്। വ്യനാദയന്സംപ്രദിശോ ദിശഃ ഖം ഭുവം ച പാര്ഥോ ദ്വിഷതാം നിഹന്താ
അതിനുശേഷം, ഭീമന്റെ ഗർജ്ജനം അടക്കി, ഇരുചെവികളിൽ വലിയ ശംഖം പിടിച്ച്, പാർത്ഥൻ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവൻ, ആ ശംഖത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ ശബ്ദം കൊണ്ട് എല്ലാ ദിശകളും, ആകാശവും ഭൂമിയും നിറച്ചു.
സംമോഹനാസ്ത്രപ്രഭവൈഃ ശരൌഘൈര്വിനഷ്ടദേഹാശ്ച നിപത്യ യോധാഃ । നിഃസത്വവേഗാഃ കുരുരാജസൈന്യാഃ കുഡയോപമാസ്തസ്ഥുരനീഹമാനാഃ
സംമോഹനാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ, അമ്പുകളുടെ മഴയിൽ വീരന്മാർ വീണുപോയി, അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ നശിച്ചു. കുരുരാജാവിന്റെ സൈന്യം ശക്തിയും ഉത്സാഹവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, മരക്കഷ്ണങ്ങൾ പോലെ അചഞ്ചലമായി നിന്നു, ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ.
തേ ശങ്ഖനാദേന കുരുപ്രവീരാഃ സംമോഹിതാഃ പാര്ഥസമീരിതേന । ഉത്സൃജ്യ ചാപാനി ദുരാസദാനി സര്വേ തദാ മോഹപരാ ബഭൂവുഃ
പാർഥൻ മുഴക്കിയ ശംഖനാദം കേട്ട്, കുരുവീരന്മാർ മുഴുവൻ സംമോഹിതരായി, അവരുടെ ഭയങ്കരമായ വില്ലുകൾ ഉപേക്ഷിച്ചു, എല്ലാവരും ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ മുങ്ങി നിന്നു.
തതോ വിസംജ്ഞാനി പരേഷു പാര്ഥഃ സംസ്മൃത്യ സംദേശമഥോത്തരായാഃ । നിര്യാഹി വാഹാദിതി മാത്സ്യപുത്രമുവാച യാവത്കുരവോ വിസംജ്ഞാഃ
അവരെ എല്ലാം സംവേദനശൂന്യരായതായി കണ്ട പാർഥൻ, ഉത്തരന്റെ സന്ദേശം ഓർത്ത്, 'കുരുക്കൾ ഇപ്പോഴും സംമോഹിതരായിരിക്കുമ്പോൾ, വണ്ടിയോടിച്ചുകൊണ്ടുപോകൂ' എന്ന് മത്സ്യരാജകുമാരനോട് പറഞ്ഞു.
ആചാര്യശാരദ്വതയോഃ സുശുക്ലേ കര്ണസ്യ പീതം രുചിരം ച വസ്ത്രമ്। ദ്രൌണേശ്ച രാജ്ഞശ്ച തഥൈവ നീലേ വസ്ത്രേ സമാദത്സ്വ നരപ്രവീര
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ശാരദ്വതനും കൃപാചാര്യനും ധരിച്ച ശുദ്ധശ്വേതവസ്ത്രങ്ങൾ, കർണ്ണന്റെ മഞ്ഞ നിറമുള്ള വസ്ത്രം, ദ്രോണമുനിയും രാജാവും ധരിച്ച നീലവസ്ത്രങ്ങളും നീ എടുക്കൂ.
ഭീഷ്മസ്യ സംജ്ഞാം തു തഥൈവ മന്യേ ജാനാതി മേഽസ്ത്രപ്രതിഘാതമേഷഃ। ഏതസ്യ വാഹാന്കുരു സവ്യതസ്ത്വമേവം പ്രയാതവ്യമമൂഢസംജ്ഞൈഃ
ഭീഷ്മനാണ് മാത്രം സംവേദനയോടെ ഉള്ളത് എന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു; എന്റെ ആയുധം എങ്ങനെ പ്രതിരോധിക്കാമെന്ന് അവൻ അറിയുന്നു. അവന്റെ രഥത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തേക്ക് കുതിരകളെ നയിക്കൂ; മറ്റുള്ളവർ എല്ലാം സംമോഹിതരായിരിക്കുമ്പോൾ ഇങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോകണം.
രശ്മീന്സമുത്സൃജ്യ തതോ മഹാത്മാ രഥാദവപ്ലുത്യ വിരാടപുത്രഃ । വസ്ത്രാണ്യുപാദായ മഹാരഥാനാം നാനാവിധാന്യദ്ഭുതവര്ണകാനി
വിരാടന്റെ പുത്രൻ, മഹാത്മാവായ അവൻ, കുതിരകളുടെ കയറ്റം വിട്ട് രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയിറങ്ങി, മഹാരഥന്മാരുടെ അത്ഭുതകരമായ നിറത്തിലുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു.
മഹാന്തി ചീനാംശുദുകൂലകാനി പട്ടാംശുകാനി വിവിധാനി മനോജ്ഞകാനി । ഹാരാംശ്ച രാജ്ഞാം മണിഭൂഷണാനി സുവര്ണനിഷ്കാഭരണാനി മാരിഷ
വലിയ ചൈനീസ് പടുകഴികൾ, മനോഹരമായ പലതരം പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ, രാജാക്കന്മാരുടെ മാണിക്യങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഹാരങ്ങൾ, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങൾ, നാണയങ്ങൾ എന്നിവയും അവൻ എടുത്തു.
മാണിക്യബാഹ്വങ്ഗദകങ്കണാനി അന്യാനി രാജ്ഞാം മണിഭൂഷണാനി। വസ്ത്രാണ്യുപാദായ മഹാരഥാനാം തൂര്ണം പുനഃ ഖം രഥമാരുരോഹ
മാണിക്യങ്ങൾ പതിച്ച കൈവളയങ്ങളും കങ്കണങ്ങളും, രാജാക്കന്മാരുടെ മറ്റു മാണിക്യാഭരണങ്ങളും, മഹാരഥന്മാരുടെ വസ്ത്രങ്ങളും ശേഖരിച്ച്, അവൻ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും രഥത്തിലേയ്ക്ക് കയറി.
രാജ്ഞശ്ച സര്വാന്കൃതസംനികാശാന്സംമോഹനാസ്ത്രേണ വിസംജ്ഞകല്പാന് । നാസാഗ്രവിന്യസ്തകരാങ്ഗുലീകഃ പാര്ഥോ ജഹാസ സ്മയമാനചേതാഃ
പാർഥൻ, മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ വിരൽ വെച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ പുഞ്ചിരിയോടെ, സംമോഹനാസ്ത്രം കൊണ്ടു സംവേദനശൂന്യരായ രാജാക്കന്മാരെ നോക്കി ചിരിക്കുകയായിരുന്നു.
തതോഽന്വശാത്താംശ്ചതുരഃ സദശ്വാന്പുത്രോ വിരാടസ്യ ഹിരണ്യകക്ഷ്യാന് । തേ തദ്വ്യതീയുര്ദ്വിഷതാമനീകം ശ്വേതാ വഹന്തോഽര്ജുനമാജിമധ്യാത്
അതിനുശേഷം വിരാടന്റെ പുത്രൻ, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കയറ്റം ധരിച്ച നാലു മനോഹര കുതിരകളെ പിന്തുടർന്നു; ആ വെള്ളയുള്ള കുതിരകൾ അർജുനനെ ശത്രുക്കളുടെ നടുവിലൂടെ കൊണ്ടുപോയി.
തഥാ പ്രയാന്തം പുരുഷപ്രവീരം ഭീഷ്മഃ ശരൈരഭ്യഹനത്തരസ്വീ। സ ചാപി ഭീഷ്മസ്യ ഹയാന്നിഹത്യ വിവ്യാധ ഭീഷ്മം ദശഭിഃ പൃഷത്കൈഃ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ അങ്ങോട്ട് മുന്നേറുമ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ വേഗത്തിൽ അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവനെ ആക്രമിച്ചു; അർജുനൻ ഭീഷ്മന്റെ കുതിരകളെ വധിച്ച്, പത്ത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഭീഷ്മനെ തുളച്ചു.
തതോഽര്ജുനോ ഭീഷ്മമപാസ്യ യുദ്ധേ വിദ്ധ്വാഽസ്യ യന്താരമരിഷ്ടധന്വാ। തസ്ഥൌ വിമുക്തോ രഥവൃന്ദമധ്യാദ്രാഹും വിദാര്യേവ സഹസ്രരശ്മിഃ
അർജുനൻ, യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ വിട്ട്, അവന്റെ സാരഥിയെ വെട്ടി, രഥങ്ങളുടെ നടുവിൽ സ്വതന്ത്രനായി നിന്നു; അതു പോലെ ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ രാഹുവിനെ തുളച്ചുപോലെയാണ്.