വിഷണ്ണമുഖഭൂയിഷ്ഠാഃ സര്വേ യോധാ വിചേതസഃ । ദിശം തേ ദക്ഷിണാം സര്വേ വിപ്രേക്ഷന്തേ പുനഃ പുനഃ
യോദ്ധാക്കളിൽ പലരുടെയും മുഖം നിരാശയോടെയാണ്, മനസ്സു ഭ്രമിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാവരും വീണ്ടും വീണ്ടും തെക്കോട്ടു നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
മൃഗാശ്ച പക്ഷിണശ്ചൈവ സവ്യമേവ പതന്തി നഃ। വാദിത്രോദ്ധൃഷ്ടഘോഷാശ്ച ന ച ഗാഢം സ്വനന്തി ച। ധ്വജാഗ്രേഷു നിലീയന്തേ വായസാസ്തന്ന ശോഭനമ്
മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും എല്ലാം നമ്മുടെ ഇടതുവശത്തേക്ക് മാത്രം പറക്കുന്നു; വാദ്യങ്ങൾ ശക്തമായി മുഴങ്ങുന്നില്ല; കാക്കകൾ പതാകയുടെ മുകളിൽ ഇരിക്കുകയാണ്—ഇത് നല്ല ലക്ഷണമല്ല.
യഥാ മേഘസ്യ നിനദോ ഗമ്ഭീരസ്തൂര്ണമായതഃ। ശ്രൂയതേ രഥനിര്ഘോഷോ നായമന്യോ ധനഞ്ജയാത്
മേഘത്തിന്റെ ആഴമുള്ള ഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ രഥത്തിന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു; ധനഞ്ജയനെക്കാൾ മറ്റാരും അങ്ങനെയൊരു ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയില്ല.
അശ്വാനാം സ്വനതാം ശബ്ദോ വഹതാം പാകശാസനിമ് । വാനരസ്യ രഥേ ദിവ്യോ നിസ്വനഃ ശ്രൂയതേ മഹാന്
കുതിരകളുടെ കിളിരിപ്പും രഥചക്രങ്ങളുടെ ശബ്ദവും പതാകയിൽ ദിവ്യമായ വാനരന്റെ വലിയ ഗർജ്ജനവും എല്ലാം കേൾക്കുന്നു.
ശങ്ഖശബ്ദേന പാര്ഥസ്യ കര്ണൌ മേ ബധിരീകൃതൌ । സര്വസൈന്യം ച വിത്രസ്തം നായമന്യോ ധനഞ്ജയാത്
പാർഥന്റെ ശംഖനാദം എന്റെ ചെവികൾ കുരുടയാക്കി; മുഴുവൻ സൈന്യവും ഭയത്താൽ വിറകുന്നു, ധനഞ്ജയനല്ലാതെ ഇതു ചെയ്യാൻ മറ്റാരുമില്ല.
രാജാനമഗ്രതഃ കൃത്വാ ദുര്യോധനമരിന്ദമമ്। ഗാഃ പ്രസ്ഥാപ്യ ച തിഷ്ഠാമോ വ്യൂഢാനീകാഃ പ്രഹാരിണഃ । പ്രവിഭജ്യ ത്രിധാ സേനാം സമുച്ഛ്രിത്യ ധ്വജാനപി
രാജാവായ ദുര്യോധനനെ മുന്നിൽ നിർത്താം; പശുക്കളെ പുറത്ത് അയച്ചു, നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച്, പതാകകൾ ഉയർത്തി, യുദ്ധത്തിന് സജ്ജരായി നമുക്ക് നിലകൊള്ളാം.
ശിതൈര്ബാണൈഃ പ്രതാപ്യേമാം ചമൂമേഷ ധനഞ്ജയഃ। മൂര്ധ്നി സര്വനരേന്ദ്രാണാം വാമപാദം കരിഷ്യതി
തീവ്രമായ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ധനഞ്ജയൻ ഈ സൈന്യത്തെ ചുട്ടുകളയും; എല്ലാ രാജാക്കന്മാരുടെയും തലയിൽ അവൻ ഇടതു കാൽ വെക്കും.
ന ഹ്യേഷ ശക്യോ ബീഭത്സുര്ജേതും ദേവാസുരൈരപി । ദിക്ഷു ഗുല്മാ നിവേശ്യന്താം യത്താ യോത്സ്യാമഹേഽര്ജുന
ബീഭത്സുവിനെ ദേവന്മാരോ അസുരന്മാരോ പോലും ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സൈന്യം വിന്യസിച്ച്, അർജുനനോട് യുദ്ധിക്കാൻ തയ്യാറാവാം.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ സമരേ ഭീഷ്മമബ്രവീത്। ദ്രോണം ച രഥിശാര്ദൂലം കൃപം ച സുമഹാബലമ്
അപ്പോൾ സമരത്തിൽ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഭീഷ്മനോടും, രഥികന്മാരിൽ മികച്ച ദ്രോണനോടും, മഹാബലശാലിയായ കൃപനോടും പറഞ്ഞു.
ഉക്തോഽയമര്ഥ ആചാര്യ മയാ കര്ണേന ചാസകൃത്। പുനരേവ ച വക്ഷ്യാമി ന ഹി തൃപ്യാമി തദ്ബ്രുവന്
ഈ കാര്യം ഞാനും കർണനും അചാര്യനേ, പലതവണ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; എന്നിരുന്നാലും വീണ്ടും പറയാൻ ഞാൻ തൃപ്തനല്ല.
പരാജിതൈര്വിവസ്തവ്യം തൈശ്ച ദ്വാദശവത്സരാന് । വനേ ജനപദേഽജ്ഞാതൈരേഷ ഏവ പണോ ഹി നഃ
ജയിക്കപ്പെടുന്നവർ പന്ത്രണ്ടു വർഷം വനത്തിൽ, ജനങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടാതെയാണ് ജീവിക്കേണ്ടത്; അതാണ് നമ്മുടെ പണം.
തേഷാം ന താവന്നിര്വൃത്തോ വത്സരഃ സ ത്രയോദശഃ । അജ്ഞാതവാസേ ബീഭത്സുരഥാസ്മാഭിഃ പരിശ്രുതഃ
അവർക്കു പതിമൂന്നാം വർഷം ഇനിയും പൂർത്തിയായിട്ടില്ല; അജ്ഞാതവാസകാലത്ത് ബീഭത്സു നമ്മുടെ ഇടയിൽ ഉണ്ടെന്നു കേൾക്കുന്നു.
അനിര്വൃത്തേ തു നിര്വാസേ യദി ബീഭത്സുരാഗതഃ । പുനര്ദ്വാദശവര്ഷാണി വനേ വത്സ്യന്തി പാണ്ഡവാഃ
അജ്ഞാതവാസം പൂർത്തിയാകുന്നതിന് മുമ്പ് ബീഭത്സു തിരിച്ചു വന്നാൽ, പാണ്ഡവർ വീണ്ടും പന്ത്രണ്ടു വർഷം വനത്തിൽ കഴിയണം.
ലോഭാദ്വാ തേ ന ജാനീയുരസ്മാന്വാ മോഹ ആവിശത്। ഹീനാതിരിക്തമേതേഷാം ഭീഷ്മോ വേദിതുമര്ഹതി
ലാഭം കൊണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ അവർക്കു മനസ്സിൽ ഭ്രമം വന്നിട്ടോ നമ്മെ തിരിച്ചറിയാത്തിരിക്കാം; ഇവർക്കു കുറവോ അധികമോ എന്താണെന്ന് ഭീഷ്മൻ തീരുമാനിക്കണം.
അര്ഥാനാം ഹി പുനര്ദ്വൈധേ നിത്യം ഭവതി സംശയഃ । അന്യഥാ ചിന്തിതോ ഹ്യര്ഥഃ പുനര്ഭവതി ചാന്യഥാ
കാര്യങ്ങളിൽ സംശയം വന്നാൽ എപ്പോഴും അനിശ്ചിതത്വം ഉണ്ടാകും; ഒരുവിധം ചിന്തിച്ച കാര്യം പിന്നിൽ മറ്റുവിധം മാറും.
ഉത്തരം മാര്ഗമാണാനാം മാത്സ്യസേനാം യുയുത്സതാമ് । യദി ബീഭത്സുരായാതഃ കിംതു കൃത്യമതഃ പരമ്
വടക്കേ വഴി അന്വേഷിക്കുന്ന, യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായ മാത്സ്യസൈന്യത്തിൽ ബീഭത്സു എത്തിയാൽ, ഇനി എന്ത് ചെയ്യണം?
ത്രിഗര്താനാം കൃതം കാര്യം പാണ്ഡവാനാം ച മാര്ഗണമ് । വിപ്രകാരൈര്ഹി മാത്സ്യേന സുശര്മാ ബാധിത പുരാ
ത്രിഗർതന്മാരുടെ ജോലി പൂർത്തിയായി, പാണ്ഡവരെ അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്തു; മുമ്പ് സുശർമൻ മാത്സ്യന്മാരുടെ ഉപദ്രവം അനുഭവിച്ചു.
തേഷാം ഭയാഭിപന്നാനാം വസ്താനാം ത്രാണഭിച്ഛതാമ് । അഭയം യാചമാനാനാം തദാഽസ്മാഭിഃ പരിശ്രുതമ്
ഭയത്തിൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവർ രക്ഷ തേടി, അഭയം ചോദിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ അതു നാം കേട്ടിരുന്നു.
പ്രഥമം വൈര്ഗ്രഹീതവ്യം മാത്സ്യാനാം ഗോധനം മഹത്। അഷ്ടമ്യാശ്ചാപരാഹ്ണേ തു ഇതി നസ്തൈഃ സമാഹിതമ്
ആദ്യമേ മാത്സ്യരുടെ വലിയ പശുവടയെ പിടിക്കണം; എട്ടാം ദിവസം ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം ഇതാണ് അവർ തീരുമാനിച്ചത്.
നവമ്യാം പുനരസ്മാഭിഃ സൂര്യസ്യോദയനം പ്രതി। ഇമാ ഗാവോ ഗ്രഹീതവ്യാ യാതേ മത്സ്യേ ഗവാംപദമ്
ഒൻപതാം ദിവസം സൂര്യോദയത്തിന്, മാത്സ്യൻ പശുക്കളുടെ ഇടത്തേക്ക് എത്തിയാൽ, നമുക്ക് ഈ പശുക്കൾ പിടിക്കണം.
ഇത്യേവം നിശ്ചയോഽസ്മാകം മന്ത്രോഽഭൂന്നാഗസാഹ്വയേ । പാണ്ഡവാനാം പരിജ്ഞാനേ സര്വേഷാം നഃ പരസ്പരമ്
ഇങ്ങനെ, പാണ്ഡവരെ തിരിച്ചറിയാൻ നാഗസാഹ്വയയിൽ നാം എല്ലാവരും ചേർന്ന് ഈ തീരുമാനം എടുത്തു.
തേ വാ ഗാശ്ച നയിഷ്യന്തി യദി വാ സ്യുഃ പരാജിതാഃ। അസ്മാന്വാഽപ്യതിസന്ധായ കുര്യുര്മാത്സ്യേന സംഗതിമ്
അവർ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകും, അല്ലെങ്കിൽ തോറ്റുപോകും; അല്ലെങ്കിൽ നമ്മെ മറികടന്ന് മാത്സ്യനുമായി കൂട്ടുകൂടാം.
അഥവാ താനുപാദായ മാത്സ്യോ ജാനപദൈഃ സഹ । സര്വഥാ സേനയാ സാര്ധമസ്മാനേഷ യുയുത്സതി
അല്ലെങ്കിൽ, മത്സ്യരാജാവിനെയും നാട്ടിലെ ജനങ്ങളെയും കൂട്ടി, അവൻ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി നമ്മോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനായി വരികയാണോ എന്ന് തോന്നുന്നു.
തേഷാമേകോ മഹാവീര്യഃ കശ്ചിദേവ പുനഃസരഃ। അസ്മാഞ്ജേതുമിഹായാതോ മാത്സ്യോ വാഽപി സ്വയം ഭവേത്
അവരിൽ ഒരാൾ വലിയ വീര്യശാലിയാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരാൾ വീണ്ടും തിരിച്ചുവന്നു നമ്മെ ജയിക്കാൻ ഇവിടെ എത്തിയിരിയ്ക്കുന്നവനോ, അതോ മത്സ്യരാജാവു തന്നെ ആകാമോ.
യദ്യേഷ രാജാ മാത്സ്യാനാം യദി ബീഭത്സുരാഗതഃ । സര്വൈര്യോദ്ധവ്യമസ്മാഭിരിതി നഃ സമയഃ കൃതഃ
ഇവൻ മത്സ്യരാജാവായാലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഭീമസേനൻ എത്തിയാലോ, നമ്മൾ എല്ലാവരോടും യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടതാണെന്നതിൽ ഞങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്നിട്ടുണ്ട്.
അഥ കസ്മാത്ഥിതാ ഹ്യേതേ രഥേഷു രഥിസത്തമാഃ । ഭീഷ്മദ്രോണകൃപാഃ കര്ണോ വികര്ണോ ദ്രൌണിരേവ ച। സംഭ്രാന്തമനസഃ സര്വേ പ്രാപ്തേ ഹ്യസ്മിന്ധനഞ്ജയേ
എങ്കിൽ ധനഞ്ജയൻ എത്തിയപ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപാചാര്യൻ, കർണ്ണൻ, വികർണ്ണൻ, ദ്രൗണിയെന്ന ദ്രോണന്റെ മകൻ തുടങ്ങിയ രഥശ്രേഷ്ഠന്മാർ എങ്ങനെയാണ് രഥങ്ങളിൽ നിന്നു മനസ്സു കലങ്ങിയ നിലയിൽ നിൽക്കുന്നത്?
നാന്യത്ര യുദ്ധാച്ഛ്രേയോസ്തി തഥാഽഽത്മാ പ്രണിധീയതാമ് । സര്വലോകേന വാ യുദ്ധം ദേവൈര്വാഽസ്തു സവാസവൈഃ
യുദ്ധം ഒഴികെ മറ്റൊന്നും നല്ലതല്ല; അതിനാൽ ഓരോരുത്തരും മനസ്സോടെ തങ്ങളെത്തന്നെ സമർപ്പിക്കണം. ലോകം മുഴുവൻ എതിരാളികളായാലും, ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനും എങ്കിലും യുദ്ധം നടക്കട്ടെ.
അനാച്ഛിന്നേ ധനേഽസ്മാകമഥ ശക്രേണ വജ്രിണാ। യമേന വാഽപി സംഗ്രാമേ കോ ഹാസ്തിനപുരം വ്രജേത്
നമ്മുടെ ധനം അക്ഷതമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ വജ്രധാരിയായാലും, യമൻ യുദ്ധത്തിൽ വന്നാലും, ആരാണ് ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ കഴിയുക?
ശരൈരഭിപ്രണുന്നാനാം ഭഗ്നാനാം ഗഹനേ വനേ । കോ ഹി ജീവേത്പദാതീനാം ഭവേദശ്വേഷു സംശയഃ
അമ്പുകൾകൊണ്ട് തള്ളിക്കളയപ്പെട്ടും, കാട്ടിൽ തകർന്നുപോയ പദാതികൾക്കിടയിൽ ആരാണ് ജീവിക്കാൻ കഴിയുക? കുതിരപ്പടയാളികളിൽ പോലും സംശയമുണ്ട്.
ആചാര്യം പൃഷ്ഠതഃ കൃത്വാ തഥാ നീതിര്വിധീയതാമ് । ജാനാമി ച മതം തേഷാമതസ്ത്രാസയതീവ നഃ
ആചാര്യനെ പിന്നിൽ നിർത്തി, അതനുസരിച്ച് തന്ത്രം ആസൂത്രണം ചെയ്യണം. അവരുടെ മനസ്സ് എനിക്ക് അറിയാം; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ ഭയപ്പെടുന്നില്ല.