യഃ സമുത്പതിതം ക്രോധം നിഗൃഹ്ണാതി ഇയം യഥാ। സ യന്തേത്യുച്യതേ സദ്ഭിര്ന യോ രശ്മിഷു ലമ്ബതേ
ഉണർന്ന ദേഷ്യം ഈ പെൺകുട്ടി പോലെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനെയാണ് ജ്ഞാനികൾ യഥാർത്ഥ രഥസാരഥി എന്ന് പറയുന്നത്; വെറും കുതിരക്കൊണ്ടുള്ള കയറുപിടിക്കുന്നവനല്ല.
യഃ സമുത്പതിതം ക്രോധമക്രോധേന നിരസ്യതി। ദേവയാനി വിജാനീഹി തേന സര്വമിദം ജിതമ്
ഉണർന്ന ദേഷ്യം ക്ഷമയാൽ അകറ്റുന്നവനാണ്, ദേവയാനി, ഈ ലോകം മുഴുവൻ ജയിക്കുന്നത് എന്ന് നീ അറിയണം.
യഃ സമുത്പതിതം ക്രോധം ക്ഷമയേഹ നിരസ്യതി। യഥോരഗസ്ത്വചം ജീര്ണാം സ വൈ പുരുഷ ഉച്യതേ
ഉണർന്ന ദേഷ്യം ക്ഷമയാൽ അകറ്റുന്നവൻ, പാമ്പ് പഴയതൊലി കളയുന്നതുപോലെ, യഥാർത്ഥ പുരുഷനാണ്.
യഃ സംധാരയതേ മന്യും യോഽതിവാദാംസ്തിതിക്ഷതേ। യശ്ച തപ്തോ ന തപതി ദൃഢം സോഽര്ഥസ്യ ഭാജനമ്
ദേഷ്യം പിടിച്ചുനിർത്തുന്നവനും, കടുത്ത വാക്കുകൾ സഹിക്കുന്നവനും, വേദനിച്ചാലും മനസ്സിൽ ദുഃഖിക്കാത്തവനുമാണ് സത്യത്തിൽ ഐശ്വര്യത്തിന് യോജ്യനായവൻ.
യോ യജേദപരിശ്രാന്തോ മാസിമാസി ശതം സമാഃ। ന ക്രുദ്ധ്യേദ്യശ്ച സര്വസ്യ തയോരക്രോധനോഽധികഃ
ആയിരം മാസം, നൂറു വർഷം, ഒരിക്കലും ക്ഷീണിക്കാതെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവനും, എല്ലാരോടും സൗഹൃദം പുലർത്തി ഒരിക്കലും കോപിക്കാത്തവനും തമ്മിൽ, കോപമില്ലാത്തവനാണ് ഉത്തമൻ.
തസ്മാദക്രോധനഃ ശ്രേഷ്ഠഃ കാമക്രോധൌ വിഗര്ഹിതൌ। ക്രുദ്ധസ്യ നിഷ്ഫലാന്യേവ ദാനയജ്ഞതപാംസി ച
അതിനാൽ, കോപമില്ലാത്തവനാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്; ആഗ്രഹവും കോപവും കുറ്റമാണ്. കോപമുള്ളവനു ദാനം, യജ്ഞം, തപസ്സു എന്നിവയ്ക്ക് ഫലം ഉണ്ടാകില്ല.
തസ്മാദക്രോധനേ യജ്ഞതപോദാനഫലം മഹത്। ഭവേദസംശയം ഭദ്രേ നേതരസ്മിന്കദാചന
അതുകൊണ്ട്, സ്നേഹമേറിയവളേ, കോപം ഇല്ലാത്തിടത്ത് യജ്ഞത്തിനും തപസ്സിനും ദാനത്തിനും വലിയ ഫലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ഇതിൽ സംശയമില്ല, മറിച്ചൊന്നും ഇല്ല.
ന യതിര്ന തപസ്വീ ച ന യജ്വാ ന ച ധര്മഭാക്। ക്രോധസ്യ യോ വശം ഗച്ഛേത്തസ്യ ലോകദ്വയം ന ച
യതി, തപസ്വി, യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ, ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവൻ — ഇവരിൽ ആരെങ്കിലും കോപത്തിന്റെ അടിമയായാൽ, അവർക്കു രണ്ടുലോകവും ലഭിക്കില്ല.
പുത്രോ ഭൃത്യഃ സുഹൃദ്ഭ്രാതാ ഭാര്യാ ധര്മശ്ച സത്യതാ। തസ്യൈതാന്യപയാസ്യന്തി ക്രോധശീലസ്യ നിശ്ചിതമ്
മകൻ, ദാസൻ, സുഹൃത്ത്, സഹോദരൻ, ഭാര്യ, ധർമ്മം, സത്യത — ഇവയെല്ലാം കോപമുള്ളവനിൽ നിന്ന് ഉറപ്പായും വിട്ടുപോകും.
യത്കുമാരാഃ കുമാര്യശ്ച വൈരം കുര്യുരചേതസഃ। ന തത്പ്രാജ്ഞോഽനുകുര്വീത ന വിദുസ്തേ ബലാബലമ്
അർത്ഥമില്ലാതെ ബാലന്മാരും ബാലികകളും വൈരം പുലർത്തുമ്പോൾ, ബുദ്ധിമാൻ ആ പ്രവൃത്തികൾ അനുകരിക്കരുത്; കാരണം, അവർക്കു ശക്തിയും ദൗർബല്യവും അറിയില്ല.
വേദാഹം താത ബാലാഽപി ധര്മാണാം യദിഹാന്തരമ്। അക്രോധേ ചാതിവാദേ ച വേദ ചാപി ബലാബലമ്
അച്ഛാ, ഞാൻ ബാല്യത്തിലേ തന്നെ ഇവിടെയുള്ള ധർമ്മങ്ങളിൽ വ്യത്യാസം അറിയുന്നു; കോപത്തിലും അതിക്രമമായ വാക്കുകളിലും, ശക്തിയിലും ദൗർബല്യത്തിലും വ്യത്യാസം എനിക്ക് അറിയാം.
സ്വവൃത്തിമനനുഷ്ഠായ ധര്മമുത്സൃജ്യ തത്ത്വതഃ।' ശിഷ്യസ്യാശിഷ്യവൃത്തേസ്തു ന ക്ഷന്തവ്യം ബുഭൂഷതാ
സ്വന്തം ആചാരങ്ങൾ പാലിക്കാതെ, യഥാർത്ഥ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച്, ശിഷ്യനെന്ന നിലയിൽ അയോഗ്യമായ പെരുമാറ്റം കാണിക്കുന്നവനെ, ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ക്ഷമിക്കേണ്ടതില്ല.
പ്രേഷ്യഃ ശിഷ്യഃ സ്വവൃത്തിം ഹി വിസൃജ്യ വിഫലം ഗതഃ।' തസ്മാത്സംകീര്ണവൃത്തേഷു വാസോ മമ ന രോചതേ
ദാസൻ അല്ലെങ്കിൽ ശിഷ്യൻ തന്റെ കർത്തവ്യം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവൻ നിർഫലനാകും; അതുകൊണ്ട്, അശുദ്ധമായ പെരുമാറ്റമുള്ളവരോടൊപ്പം വസിക്കാൻ എനിക്ക് ഇഷ്ടമില്ല.
പുമാംസോ യേ ഹി നിന്ദന്തി വൃത്തേനാഭിജനേന ച। ന തേഷു നിവസേത്പ്രാജ്ഞഃ ശ്രേയോഽര്ഥീ പാപബുദ്ധിഷു
പെരുമാറ്റത്താലോ വംശത്താലോ മറ്റുള്ളവരെ അപമാനിക്കുന്നവരോടൊപ്പം, നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവരോടൊപ്പം വസിക്കരുത്.
യേ ത്വേനമഭിജാനന്തി വൃത്തേനാഭിജനേന വാ। തേഷു സാധുഷു വസ്തവ്യം സ വാസഃ ശ്രേഷ്ഠ ഉച്യതേ
പക്ഷേ, പെരുമാറ്റത്താലോ വംശത്താലോ ഒരാളെ അംഗീകരിക്കുന്ന നല്ലവരോടൊപ്പം താമസിക്കണം; അങ്ങനെയുള്ള വാസമാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.
സുയന്ത്രിതപരാ നിത്യം വിഹീനാശ്ച ധനൈര്വരാഃ। ദുര്വൃത്താഃ പാപകര്മാണശ്ചണ്ഡാലാ ധനിനോപി ച
എപ്പോഴും മറ്റുള്ളവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കഴിയുന്നവർ, ധനം ഇല്ലാത്തവർ, ദുഷ്പെരുമാറ്റമുള്ളവർ, പാപകരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവർ, ധനികരായ ചണ്ഡാളന്മാർ —
നൈവ ജാത്യാ ഹി ചണ്ഡാലാഃ സ്വകര്മവിഹിതൈര്വിനാ। ധനാഭിജനവിദ്യാസു സക്താശ്ചണ്ഡാലധര്മിണഃ
ജന്മം കൊണ്ടു മാത്രമല്ല, സ്വന്തം പ്രവൃത്തികൾ കൊണ്ടാണ് ചണ്ഡാളത്വം ഉണ്ടാകുന്നത്; ധനം, വംശം, വിദ്യ എന്നിവയിൽ ആസക്തരായിട്ടും ചണ്ഡാളപോലെയുള്ള പെരുമാറ്റം കാണിക്കുന്നവരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
അകാരണാശ്ച ദ്വേഷ്യന്തി പരിവാദം വദന്തി തേ। സാധോസ്തത്ര ന വാസോസ്തി പാപിഭിഃ പാപതാം വ്രജേത്
അവർക്കു കാരണമില്ലാതെ വെറുപ്പ് തോന്നും, അപവാദം പറയും; അങ്ങനെയുള്ളവരോടൊപ്പം നല്ലവർ താമസിക്കാറില്ല, ദുഷ്ടരോടൊപ്പം കൂടിയാൽ ദുഷ്ടതയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
സുകൃതേ ദുഷ്കൃതേ വാപി യത്ര സജ്ജതി യോ നരഃ। ധ്രുവം രതിര്ഭവേത്തസ്യ തസ്മാദ്ദ്വേഷം ന രോചയേത്
ഏത് മനുഷ്യൻ നല്ലതിലോ ദുഷ്ടതിലോ ആസക്തനാകുന്നുവോ, അവിടെ അവന് സന്തോഷം ഉണ്ടാകും; അതിനാൽ, വെറുപ്പ് വളർത്തരുത്.
വാഗ്ദുരുക്തം മഹാഘോരം ദുഹിതുര്വൃഷപര്വണഃ। മമ മഥ്നാതി ഹൃദയമഗ്നികാമ ഇവാരണിമ്
വൃഷപർവന്റെ മകളുടെ കഠിനമായ വാക്കുകൾ എന്റെ ഹൃദയം വനംപോലെയുള്ള മരത്തിൽ തീപിടിക്കുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
ന ഹ്യതോ ദുഷ്കരതരം മന്യേ ലോകേഷ്വപി ത്രിഷു। യഃ സപത്നശ്രിയം ദീപ്താം ഹീനശ്രീഃ പര്യുപാസതേ
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും, സമ്പത്ത് ഇല്ലാത്തവൻ ശത്രുവിന്റെ തിളങ്ങുന്ന ഐശ്വര്യത്തിന് അടിമയാകേണ്ടിവരുന്നത് പോലെ ദുഷ്കരം ഒന്നുമില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.
മരണം ശോഭനം തസ്യ ഇതി വിദ്വജ്ജനാ വിദുഃ। `അവമാനമവാപ്നോതി ശനൈര്നീചസമാഗമാത്
അങ്ങനെയുള്ളവർക്കു മരണമാണ് നല്ലത് എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; താഴ്ന്നവരോടൊപ്പം കൂടിയാൽ, അവൻ ക്രമേണ അപമാനം അനുഭവിക്കും.
അതിവാദാ വക്ത്രതോ നിഃസരന്തി യൈരാഹതഃ ശോചതി രാത്ര്യഹാനി। പരസ്യ വൈ മര്മസു തേ പതന്തി തസ്മാദ്ധീരോ നൈവ മുച്യേത്പരേഷു
കഠിനമായ വാക്കുകള് വായില് നിന്നു പുറത്ത് വരുമ്പോള്, അവ കൊണ്ട് ബാധിക്കപ്പെട്ടവന് പകലും രാത്രിയും ദുഃഖിക്കുന്നു. അവ വേദനയുടെ ഇടങ്ങളില് തൊടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ബുദ്ധിമാന്മാര് അത്തരം വാക്കുകള് മറ്റുള്ളവരോട് പറയാറില്ല.
നിരോഹേദായുധൈശ്ഛിന്നം സംരോഹേദ്ദഗ്ധമാഗ്നിനാ। വാക്ക്ഷതം ച ന സംരോഹേദാശരീരം ശരീരിണാമ്
ആയുധങ്ങള് കൊണ്ട് കുത്തിയ മുറിവ് ഭേദമാകാം, അഗ്നിയില് കത്തിയ മുറിവ് കൂടി ഭേദമാകാം. പക്ഷേ, വാക്കുകള് കൊണ്ട് വരുത്തിയ മുറിവ് ജീവികള്ക്ക് ശരീരത്തില് ഒരിക്കലും ഭേദമാവില്ല.
സംരോഹിത ശരൈര്വിദ്ധം നവം പരശുനാ ഹതമ്। വാചാ ദുരുക്തം ബീഭത്സം ന സംരോഹേത വാക്ക്ഷതമ്
അമ്പുകൊണ്ട് കുത്തിയ മുറിവ് കൂടി ഭേദമാകാം, പുതിയ പാറയാല് കുത്തിയ മുറിവ് കൂടി ഭേദമാകാം. പക്ഷേ, വാക്കുകള് കൊണ്ട് പറയുന്ന ഭയങ്കരമായ ദുർവചനത്തിന്റെ മുറിവ് ഒരിക്കലും ഭേദമാവില്ല.
തതഃ കാവ്യോ ഭൃഗുശ്രേഷ്ഠഃ സമന്യുരുപഗമ്യ ഹ। വൃഷപര്വാണമാസീനമിത്യുവാചാവിചാരയന്
അതിനുശേഷം ഭൃഗുക്കളില് ശ്രേഷ്ഠനായ കവി, ക്രോധത്തോടെ, ആലോചിച്ച് ഇരുന്ന് വൃഷപർവ്വാനെ സമീപിച്ചു.
നാധര്മശ്ചരിതോ രാജന്സദ്യഃ ഫലതി ഗൌരിവ। ശനൈരാവര്ത്യമാനോ ഹി കര്തുര്മൂലാനി കൃന്തതി
രാജാവേ, അധർമ്മം ഉടൻ ഫലം കാണിക്കുന്നില്ല, പശുവിനെപ്പോലെ. പതിയെ അത് തിരിഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു, ചെയ്യുന്നവന്റെ വേരുകള് മുറിക്കുന്നു.
പുത്രേഷു വാ നപ്തൃഷു വാ ന ചേദാത്മനി പശ്യതി। ഫലത്യേവ ധ്രുവം പായം ഗുരുഭുക്തമിവോദരേ
മകനില് അല്ലെങ്കില് മുമ്മക്കളില് അല്ലെങ്കില് തന്നെ തന്നില് തന്നെ, പാപഫലം ഉറപ്പായും കാണാം. ഗുരു കഴിച്ച ഭക്ഷണം വയറ്റില് ഫലം കാണുന്നതുപോലെ.
അധീയാനം ഹിതം രാജന്ക്ഷമാവന്തം ജിതേന്ദ്രിയമ്।' യദഘാതയഥാ വിപ്രം കചമാങ്ഗിരസം തദാ। അപാപശീലം ധര്മജ്ഞം ശുശ്രൂഷും മദ്ഗൃഹേ രതമ്
രാജാവേ, പഠനത്തില് ഏര്പ്പെട്ട, ക്ഷമയുള്ള, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ജയിച്ച, പാപമില്ലാത്ത, ധർമ്മം അറിയുന്ന, സേവനത്തിന് ആഗ്രഹമുള്ള, എന്റെ വീട്ടില് സ്നേഹത്തോടെ ഇരിക്കുന്ന അംഗിരസിന്റെ മകനായ കചനെ, നീ എന്തുകൊണ്ട് കൊല്ലിച്ചു?
ശര്മിഷ്ഠയാ ദേവയാനീ ക്രൂരമുക്താ ബഹു പ്രഭോ। വിപ്രകൃത്യ ച സംരമ്ഭാത്കൂപേ ക്ഷിപ്താ മനസ്വിനീ
പ്രഭുവേ, ശർമിഷ്ഠ ദേവയാനിയെ അന്യായമായി പല കഠിനവാക്കുകളും പറഞ്ഞ് അപമാനിച്ചു. കോപത്തോടെ ആ മനസ്സുള്ള പെണ്കുട്ടിയെ കിണറ്റില് തള്ളിക്കളഞ്ഞു.