അഹമപ്യസ്മി സൈരന്ധ്ര്യാ സ്തുതഃ സാരഥ്യകര്മണി । നാഹം ശക്നോമ്യനിര്ജിത്യ ഗാഃ പ്രയാതും പുരം പ്രതി ।। 28
സൈരന്ധ്രി എന്നെ രഥസാരഥിയായുള്ള കഴിവിനാൽ പ്രശംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; പക്ഷേ, പശുക്കൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാതെ ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയില്ല.
സ്തോത്രേണ ചൈവ സൈരന്ധ്ര്യാസ്തവ വാക്യേന ചോദിതഃ । കഥം ന യുദ്ധ്യേയമഹം കുരൂനേതാന്സ്ഥിരോ ഭവ ।। 29
സൈരന്ധ്രിയുടെ പ്രശംസയും നിന്റെ വാക്കുകളും കേട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ കൌരവന്മാരുടെ നേതാക്കളെ നേരെ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കും? നീ ഉറച്ചുനിൽക്കു.
കാമം ഹരന്തു മാത്സ്യാനാം ഭൂയാംസഃ കുരവോ ധനമ്। പ്രഹസന്തു ച മാം നാര്യോ നരാ വാഽപി ബൃഹന്നലേ ।। 30
കൌരവർക്ക് ഇഷ്ടം വന്നാൽ, അവർ മത്സ്യരാജാവിന്റെ ധനം എടുത്തു കൊണ്ടുപോകട്ടെ; ബ്രിഹന്നളയുടെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എന്നെ പരിഹസിക്കട്ടെ.
സംഗ്രാമേണ ന മേ കാര്യം ഗാവോ ഗച്ഛന്തു ചാപി മേ । നഗരം ച പ്രവേക്ഷ്യാമി പശ്യതസ്തേ ബൃഹന്നലേ ।। 31
എനിക്ക് യുദ്ധത്തിൽ ആവശ്യമില്ല; പശുക്കൾ പോകട്ടെ, ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് കടക്കും—നീ തന്നെ കാണൂ, ബൃഹന്നളേ.
ഇത്യുക്ത്വാ പ്രാദ്രവദ്ഭീതോ രഥാത്പ്രസ്കന്ദ്യ കുണ്ഡലീ। ത്യക്ത്വാ മാനം സുസംത്രസ്തോ വിസൃജ്യ സശരം ധനുഃ ।। 32
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭയത്താൽ കുന്ദലി രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഓടി, വലിയ ഭയത്തിൽ തന്റെ മാനവും വില്ലും അമ്പും ഉപേക്ഷിച്ചു.
നൈഷ ശൂരൈഃ സ്മൃതോ ധര്മഃ ക്ഷത്രിയസ്യ പലായനമ്। ശ്രേയോ ഹി മരണം യുദ്ധേ ന ഭീതസ്യ പലായനമ് ।। 33
പലായനം ധൈര്യശാലികൾക്ക് യോദ്ധാവിന്റെ ധർമ്മമല്ല; ഭയത്താൽ ഓടുന്നതിന് പകരം യുദ്ധത്തിൽ മരണം തന്നെ ഉത്തമം.
ഏവമുക്ത്വാ തു കൌരവ്യഃ സോഽവപ്ലുത്യ രഥോത്തമാത്। തമന്വധാവദ്ധാവന്തം രാജപുത്രം ധനഞ്ജയഃ । ദീര്ഘാം വേണീം വിധൂന്വാനഃ സാധു രക്തേ ച വാസസീ ।। 34
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൌരവൻ അത്യുത്തമമായ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി; ധനഞ്ജയൻ ഓടുന്ന രാജകുമാരനെ പിന്തുടർന്നു, നീണ്ട വണ്ടി കുലുക്കിയും ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചും.
വിക്രമന്തം പദന്യാസൈര്നമയന്തം ച ഭൂതലമ് । വിധൂയ വേണീം ധാവന്തമജാനന്തോഽര്ജുനം തദാ। സൈനികാഃ പ്രാഹസന്കേചിദ്യോഷിദ്രൂപമവേക്ഷ്യ തമ് ।। 35
വീര്യത്തോടെ നടന്നു, നിലം തൊടുകയും വണ്ടി കുലുക്കിയും ഓടുമ്പോൾ, അർജുനനാണെന്ന് അറിയാതെ, ചില സൈനികർ സ്ത്രീരൂപം കണ്ടു അവനെ പരിഹസിച്ചു.
തം ച ശീഘ്രം പ്രധാവന്തം സംപ്രേക്ഷ്യ കുരവോഽബ്രുവന് । കോഽയം ധാവത്യസങ്ഗേന പൂര്വം മുക്ത്വാ രഥോത്തമമ് ।। 36
അവനെ അതിവേഗത്തിൽ ഓടുന്നത് കണ്ടു കുരുക്കൾ പറഞ്ഞു: 'ആരാണ് ഈ ഒരുത്തൻ, നല്ല രഥം വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്ക് ഇങ്ങനെ ഓടുന്നത്?'
ക ഏഷ വേഷസംച്ഛന്നോ ഭസ്മനേവ ഹുതാശനഃ। കിംചിദസ്യ യഥാ പുംസഃ കിംചിദസ്യ യഥാ സ്ത്രിയഃ ।। 37
ആരാണ് ഈ അന്യവേഷം ധരിച്ച്, ചിതാഭസ്മത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നവൻ? ചിലപ്പോൾ പുരുഷനായി, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീയായി തോന്നുന്നു.
ഇത്യേവം സൈനികാഃ പ്രാഹുര്ദ്രോണസ്താനിദമബ്രവീത് । ആചാര്യഃ കുരുപാണ്ഡൂനാം മതൌ ശുക്രാങ്ഗിരോപമഃ ।। 38
ഇങ്ങനെ സൈനികർ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചപ്പോൾ ദ്രോണൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'കുരുക്കളുടെയും പാണ്ഡവരുടെയും ഗുരുവാണ് ഇദ്ദേഹം, ജ്ഞാനത്തിൽ ശുക്രനോടു സമമായവൻ.'
കിം വിചാരേണ വഃ കാര്യമേതേനാനുസൃതേന വാ। ധാവന്തമനുധാവംശ്ച നിര്ഭയോ ഭയവിപ്ലുതമ് । വേണീകലാപം നിര്ധൂയ പ്രവിഭാതി നരര്ഷഭഃ ।। 39
നിങ്ങൾക്ക് അന്വേഷിക്കാനോ പിന്തുടരാനോ എന്താണ് ആവശ്യം? ഭയമില്ലാത്തവൻ ഭയപ്പെട്ടവനെ പിന്തുടരുന്നു, അവൻ വെണിയടിയൊഴിച്ച് പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായി തിളങ്ങുന്നു.
ആകാരമര്ജുനസ്യേവ ക്ലീബരൂപം ബിഭര്തി ച। രൂപേണ പാര്ഥസദൃശഃ സ്ത്രീവേഷസമലംകൃതഃ ।। 40
അവന്റെ രൂപം അർജുനനോടു സമാനമാണ്, എന്നാൽ സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; മുഖം പാർത്ഥനെപ്പോലെയാണ്, സ്ത്രീയുടെ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തദേവൈതച്ഛിരോഗ്രീവം തൌ ബാഹൂ പരിഘോപമൌ । തത്തദേവാസ്യ വിക്രാന്തം നായമന്യോ ധനഞ്ജയാത് ।। 41
അത് തന്നെയാണ് ആ തലയും കഴുത്തും, ഇരുവശത്തുള്ള ഇരുമ്പ് ദണ്ഡങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള കൈകളും, അതേ ധൈര്യവും; ഇതു ധനഞ്ജയൻ അല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല.
അമരേഷ്വിവ ദേവേന്ദ്രോ മനുഷ്യേഷു ധനഞ്ജയഃ। ഏകഃ കോസ്മാനുപായായാദന്യോ ലോകേ ധനഞ്ജയാത് ।। 42
ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രൻ പ്രധാനൻ, മനുഷ്യരിൽ ധനഞ്ജയൻ. ലോകത്തിൽ ധനഞ്ജയനെ കൂടാതെ ഒരുത്തൻ പോലും ഒറ്റയ്ക്ക് നമ്മളെ നേരിടാൻ വരുമോ?
ദ്രോണേന ചൈവമുക്തസ്തു കര്ണഃ പ്രോവാച ബുദ്ധിമാന്। ഏകഃ പുത്രോ വിരാടസ്യ ശൂന്യേ സംനിഹിതഃ പുരേ ।। 43
ഇങ്ങനെ ദ്രോണൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബുദ്ധിശാലിയായ കർണ്ണൻ പറഞ്ഞു: 'വിരാടന്റെ ഏകമകൻ ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ ഉണ്ട്.'
സ ഏഷ കില നിര്യാതോ ബാലഭാവാന്ന പൌരുഷാത്। ക്ലീബം വൈ സാരഥിം കൃത്വാ നിര്യാതോ നഗരാദ്ബഹിഃ ।। 44
അവൻ ചെറുപ്പത്തിന്റെ ആവേശത്തിൽ, ധൈര്യത്താൽ അല്ലാതെ, ഒരു ക്ലീബനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ഛന്നം സത്രേണ വൈ നൂനം ജാനീധ്വം യാന്തമര്ജുനമ് । തേ ഹി നഃ പ്രതിസംയാതും സംഗ്രാമേ ന ഹി ശക്നുയുഃ । കഥമേകതരസ്തേഷാം സമസ്താന്യോധയേത്കുരൂന് ।। 45
ഇങ്ങനെ മറഞ്ഞ് പോകുന്നത് അർജുനനാണെന്ന് ഉറപ്പായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളൂ. അവരിൽ ആരും യുദ്ധത്തിൽ നമ്മളെ നേരിടാൻ കഴിയില്ല; ഒരുത്തൻ മാത്രം എങ്ങനെ മുഴുവൻ കുരുക്കളെയും നേരിടും?
ഉത്തരഃ സാരഥിം കൃത്വാ നിര്യാതോ നഗരാദ്ബഹിഃ। സ നോ മന്യേ ധ്വജം ദൃഷ്ട്വാ ഭീത ഏഷ പലായതി ।। 46
ഉത്തരൻ ഒരു ക്ലീബനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി; നമ്മുടെ കൊടി കണ്ടപ്പോൾ ഭയന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്.
നൂനം തമേവ ധാവന്തം ജിഘൃക്ഷതി ധനഞ്ജയഃ। സാരഥിം ഹ്യുത്തരം കൃത്വാ സ്വയം യോദ്ധുമിഹേച്ഛതി ।। 47
നിശ്ചയം, ധനഞ്ജയൻ ഓടുന്ന അവനെ പിടിക്കാനാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; ഉത്തരനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഇതി സ്മ കുരവഃ സര്വേ വിമൃശന്തഃ പൃഥക്പൃഥക്। ന ച വ്യവസിതും വീരാ അര്ജുനം ശക്നുവന്തി തേ ।। 48
ഇങ്ങനെ കുരുക്കൾ ഓരോരുത്തരും തമ്മിൽ ചർച്ച ചെയ്തെങ്കിലും, അർജുനനാണോ അല്ലയോ എന്ന് അവർക്ക് തീർച്ചയാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
ദുര്യോധന ഉവാചേദം സൈനികാന്രഥസത്തമാന് । അര്ജുനോ വാസുദേവോ വാ രാമഃ പ്രദ്യുമ്ന ഏവ വാ। തേ ഹി നഃ പ്രതിസംയാതും സംഗ്രാമേ ന ഹി ശക്നുയുഃ ।। 49
ദുര്യോധനൻ സൈനികരോടും മികച്ച രഥികരോടും പറഞ്ഞു: 'അത് അർജുനനോ വാസുദേവനോ രാമനോ പ്രദ്യുമ്നനോ ആയാലും, യുദ്ധത്തിൽ നമ്മളെ നേരിടാൻ അവർക്കൊന്നും കഴിയില്ല.'
അന്യോ വൈ ക്ലീബരൂപേണ യദ്യാഗച്ഛേദ്ഗവാം പദമ്। ശസ്ത്രൈസ്തീക്ഷ്ണൈരര്പയിത്വാ പാതയിഷ്യാമി ഭൂതലേ । കഥമേകതരസ്തേഷാം സമസ്താന്യോധയേത്കുരൂന് ।। 50
മറ്റാരെങ്കിലും ക്ലീബവേഷത്തിൽ പശുക്കളുടെ ഇടത്തേക്ക് വന്നാൽ, കഠിനായുധങ്ങൾ കൊണ്ട് ഞാന് അവനെ വീഴ്ത്തും. അവരിൽ ഒരുത്തൻ മാത്രം മുഴുവൻ കുരുക്കളെയും എങ്ങനെ നേരിടും?
ഛന്നം തഥാ തം വേഷേണ പാണ്ഡവം പ്രേക്ഷ്യ സൈനികാഃ। അര്ജുനേതി ച നേത്യേവ ന വ്യവസ്യന്തി തേ പുനഃ। ഇതി സ്മ കുരവഃ സര്വേ വിമൃശന്തഃ പുനഃ പുനഃ ।। 51
ഇങ്ങനെ ആ പാണ്ഡവനെ വ്യത്യസ്ത വേഷത്തിൽ കണ്ടപ്പോൾ, സൈനികർ അർജുനനാണോ അല്ലയോ എന്ന് തീർച്ചപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുകൊണ്ട് കുരുക്കൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചർച്ച ചെയ്തു.
ദൃഢേവധീ മഹാസത്ത്വഃ ശക്രതുല്യപരാക്രമഃ । അദ്യാഗച്ഛതി ചേദ്യോദ്ധും സര്വം സംശയിതം ബലമ് ।। 52
ഇന്ന് ആ മഹാശക്തനായ, ഉറച്ച മനസ്സുള്ള, ഇന്ദ്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ളവൻ യുദ്ധത്തിന് വരുകയാണെങ്കിൽ, നമ്മുടെ സൈന്യങ്ങൾ മുഴുവനും സംശയത്തിലാണ്.
ന ചാപ്യന്യതരം തത്ര വ്യവസ്യന്തി ധനഞ്ജയാത് ।। 53
എന്നിരുന്നാലും, ധനഞ്ജയനല്ലാതെ മറ്റാരാണെന്ന് അവർക്ക് ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
ഉത്തരം തു പ്രധാവന്തമനുദ്രുത്യ ധനഞ്ജയഃ। ഗത്വാ ശതപദം തൂര്ണം കേശപക്ഷേ പരാമൃശത് ।। 54
ഉത്തരൻ ഓടിപ്പോകുമ്പോൾ ധനഞ്ജയൻ അതിവേഗത്തിൽ പിന്തുടർന്നു, നൂറടി ദൂരം ഓടിയശേഷം അവന്റെ മുടിയിലുപിടിച്ചു.
മാ മാ ഗൃഹാണ ഭദ്രം തേ ദാസോഽഹം തേ ബൃഹന്നലേ। ഇതി വാദിനമേവാശു ധാവന്തം തരസാഽഗ്രഹീത്। വിരാടപുത്രം ബീഭത്സുര്ബലവാനരിമര്ദനഃ ।। 55
“ദയവായി എന്നെ പിടിക്കരുതേ, ഞാൻ നിന്റെ ദാസനാണ്, ബ്രിഹന്നളേ!” എന്നുവിളിച്ചുകൊണ്ടും ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ശത്രുക്കളെ തോൽപ്പിക്കുന്ന ശക്തനായ ബീഭത്സു, വിരാട് രാജകുമാരനായ ഉത്തരനെ ബലമായി പിടിച്ചു.
സോഽര്ജുനേന പരാമൃഷ്ടഃ പര്യദേവയദാര്തവത് । ബഹുലം കൃപണം ചൈവ വിത്തം പ്രാവേദയദ്ബഹു ।। 56
അർജുനൻ പിടിച്ചപ്പോൾ, ഉത്തരൻ ദുഃഖത്തോടെ നിലവിളിച്ചു, തന്റെ സമ്പത്ത് സംബന്ധിച്ചുള്ള പല കാര്യങ്ങളും ദു:ഖത്തോടെ പറഞ്ഞു.
സുവര്ണമണിമുക്താനാം യദ്യദിച്ഛസി ദദ്മി തേ। ഹസ്തിനോശ്വാന്രഥാന്ഗാവഃ സ്ത്രിയശ്ച സമലങ്കൃതാഃ ।। 57
നിനക്ക് വേണമെങ്കിൽ ഞാൻ പൊന്നും രത്നങ്ങളും മുത്തുകളും, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും പശുക്കളും അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ സ്ത്രീകളും എല്ലാം തരാം.