ദൃഷ്ട്വാ തു മഹതീം സേനാം കുരൂണാം ദൃഢധന്വിനാമ്। പരിദേവയതേ മന്ദഃ സകാശേ സവ്യസാചിനഃ ।। 18
കുരുക്കളുടെ വലിയ സൈന്യവും ശക്തമായ വില്ലുകാരെയും കണ്ടു, ഈ ഭ്രാന്തൻ സവ്യസാചിയുടെ മുന്നിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്നു.
ത്രിഗര്താന്മേ പിതാ യാതഃ ശൂന്യേ വൈ പ്രണിധായ മാമ്। സര്വാം സേനാമുപാദായ ന മേ സന്തീഹ സൈനികാഃ ।। 19
എന്റെ അച്ഛൻ തൃഗർത്തന്മാരെ പിന്തുടർന്ന് എന്നെ ഇവിടെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി പോയി; മുഴുവൻ സൈന്യവും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ഇവിടെ യോദ്ധാക്കൾ ആരുമില്ല.
അഹമേകോ ബഹൂന്ബാലഃ കൃതാസ്ത്രാനകൃതശ്രമഃ। പ്രതിയോദ്ധും ന ശക്നോതി നിവര്തയ ബൃഹന്നലേ ।। 20
ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ്, ചെറുപ്പവനും ആയുധങ്ങളിൽ പരിശീലനം കുറഞ്ഞവനും കഷ്ടപ്പാടുകൾ അറിയാത്തവനും ആകയാൽ, ഇത്രയധികം ആളുകളെ നേരിടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല—നീ തിരിച്ചു പോവു, ബൃഹന്നളേ.
തം തഥാ വാദിനം തത്ര ബീഭത്സുഃ പ്രത്യഭാഷത। സംപ്രഹസ്യ പുനസ്തം വൈ സര്വലോകമഹാരഥഃ ।। 21
അവൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ലോകമെങ്ങുമറിയപ്പെടുന്ന മഹാരഥിയായ ബീഭത്സു അവനെ നോക്കി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഭയേന ദീനരൂപോഽസി ദ്വിഷതാം ഹര്ഷവര്ധനഃ । ന ച താവത്കൃതം കിംചിത്പരൈഃ കര്മ രണാജിരേ ।। 22
ഭയത്താൽ നീ വിഷാദഭരിതനായി, ശത്രുക്കൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു; എന്നാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എതിരാളികൾ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ലല്ലോ.
സ്വയമേവ ച മാമാത്ഥ നയ മാം കൌരവാന്പ്രതി । സോഹം ത്വാം തത്ര നേഷ്യാമി യത്രൈതേ ബഹുലാ ധ്വജാഃ ।। 23
നീ തന്നെയാണ് എന്നോട് 'എന്നെ കൌരവന്മാരെ നേരെ കൊണ്ടുപോവു' എന്ന് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ അവിടേക്ക്, ആ അനേകം പതാകകൾ ഉയർന്നിരിക്കുന്നിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകും.
മധ്യമാമിഷഗൃധ്രൂനാം കുരൂണാമാതതായിനാമ് । നേഷ്യാമി ത്വാം മഹാബാഹോ മാ ത്വം ഹി വിമനാ ഭവ। സമുദ്രമിവ ഗമ്ഭീരം കുരുസൈന്യമരിന്ദമ ।। 24
ശത്രുക്കളുടെ മാംസം തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കുരുക്കളുടെ നടുവിലേക്ക്, മഹാബാഹുവായ നീയെ ഞാൻ കൊണ്ടുപോകും; ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, മനസ്സിലോരാശങ്കയും വരുത്തേണ്ട, കുരുസൈന്യം സമുദ്രംപോലെ ആഴമുള്ളതാണ്.
സ്ത്രീസകാശേ പ്രതിജ്ഞായ പുരുഷാണാം ഹി ശൃണ്വതാമ്। വികത്ഥമാനോ നിര്യാത്വാ ബ്രൂഷി കിം നാത്ര യുദ്ധ്യസേ ।। 25
സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിലും പുരുഷന്മാർ കേൾക്കുമ്പോഴും വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ അഭിമാനത്തോടെ പറഞ്ഞതെന്ത്? ഇപ്പോൾ നീ യുദ്ധം ചെയ്യില്ലെന്ന് പറയുന്നത് എന്തിന്?
തഥാ സ്ത്രീഷു പ്രതിശ്രുത്യ പൌരുഷം പുരുഷേഷു ച। രഥമാരുഹ്യ നിര്യാത്വാ കിമര്ഥം നാവബുധ്യസേ ।। 26
സ്ത്രീകളോടും പുരുഷന്മാരോടും ധൈര്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ട്, ഇപ്പോൾ നീ സംശയിക്കുന്നത് എന്തിന്?
ന ചേദ്വിജിത്യ ഗാസ്ത്വം ഹി നഗരം പ്രതിയാസ്യസി। പ്രഹസിഷ്യന്തി വീരാസ്ത്വാം നരാ നാര്യശ്ച സംഗതാഃ ।। 27
നീ പശുക്കൾ തിരിച്ചു നേടി നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ, കൂട്ടമായുള്ള വീരന്മാരും പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിന്നെ പരിഹസിക്കും.
അഹമപ്യസ്മി സൈരന്ധ്ര്യാ സ്തുതഃ സാരഥ്യകര്മണി । നാഹം ശക്നോമ്യനിര്ജിത്യ ഗാഃ പ്രയാതും പുരം പ്രതി ।। 28
സൈരന്ധ്രി എന്നെ രഥസാരഥിയായുള്ള കഴിവിനാൽ പ്രശംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; പക്ഷേ, പശുക്കൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാതെ ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയില്ല.
സ്തോത്രേണ ചൈവ സൈരന്ധ്ര്യാസ്തവ വാക്യേന ചോദിതഃ । കഥം ന യുദ്ധ്യേയമഹം കുരൂനേതാന്സ്ഥിരോ ഭവ ।। 29
സൈരന്ധ്രിയുടെ പ്രശംസയും നിന്റെ വാക്കുകളും കേട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ കൌരവന്മാരുടെ നേതാക്കളെ നേരെ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കും? നീ ഉറച്ചുനിൽക്കു.
കാമം ഹരന്തു മാത്സ്യാനാം ഭൂയാംസഃ കുരവോ ധനമ്। പ്രഹസന്തു ച മാം നാര്യോ നരാ വാഽപി ബൃഹന്നലേ ।। 30
കൌരവർക്ക് ഇഷ്ടം വന്നാൽ, അവർ മത്സ്യരാജാവിന്റെ ധനം എടുത്തു കൊണ്ടുപോകട്ടെ; ബ്രിഹന്നളയുടെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എന്നെ പരിഹസിക്കട്ടെ.
സംഗ്രാമേണ ന മേ കാര്യം ഗാവോ ഗച്ഛന്തു ചാപി മേ । നഗരം ച പ്രവേക്ഷ്യാമി പശ്യതസ്തേ ബൃഹന്നലേ ।। 31
എനിക്ക് യുദ്ധത്തിൽ ആവശ്യമില്ല; പശുക്കൾ പോകട്ടെ, ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് കടക്കും—നീ തന്നെ കാണൂ, ബൃഹന്നളേ.
ഇത്യുക്ത്വാ പ്രാദ്രവദ്ഭീതോ രഥാത്പ്രസ്കന്ദ്യ കുണ്ഡലീ। ത്യക്ത്വാ മാനം സുസംത്രസ്തോ വിസൃജ്യ സശരം ധനുഃ ।। 32
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭയത്താൽ കുന്ദലി രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഓടി, വലിയ ഭയത്തിൽ തന്റെ മാനവും വില്ലും അമ്പും ഉപേക്ഷിച്ചു.
നൈഷ ശൂരൈഃ സ്മൃതോ ധര്മഃ ക്ഷത്രിയസ്യ പലായനമ്। ശ്രേയോ ഹി മരണം യുദ്ധേ ന ഭീതസ്യ പലായനമ് ।। 33
പലായനം ധൈര്യശാലികൾക്ക് യോദ്ധാവിന്റെ ധർമ്മമല്ല; ഭയത്താൽ ഓടുന്നതിന് പകരം യുദ്ധത്തിൽ മരണം തന്നെ ഉത്തമം.
ഏവമുക്ത്വാ തു കൌരവ്യഃ സോഽവപ്ലുത്യ രഥോത്തമാത്। തമന്വധാവദ്ധാവന്തം രാജപുത്രം ധനഞ്ജയഃ । ദീര്ഘാം വേണീം വിധൂന്വാനഃ സാധു രക്തേ ച വാസസീ ।। 34
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൌരവൻ അത്യുത്തമമായ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി; ധനഞ്ജയൻ ഓടുന്ന രാജകുമാരനെ പിന്തുടർന്നു, നീണ്ട വണ്ടി കുലുക്കിയും ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചും.
വിക്രമന്തം പദന്യാസൈര്നമയന്തം ച ഭൂതലമ് । വിധൂയ വേണീം ധാവന്തമജാനന്തോഽര്ജുനം തദാ। സൈനികാഃ പ്രാഹസന്കേചിദ്യോഷിദ്രൂപമവേക്ഷ്യ തമ് ।। 35
വീര്യത്തോടെ നടന്നു, നിലം തൊടുകയും വണ്ടി കുലുക്കിയും ഓടുമ്പോൾ, അർജുനനാണെന്ന് അറിയാതെ, ചില സൈനികർ സ്ത്രീരൂപം കണ്ടു അവനെ പരിഹസിച്ചു.
തം ച ശീഘ്രം പ്രധാവന്തം സംപ്രേക്ഷ്യ കുരവോഽബ്രുവന് । കോഽയം ധാവത്യസങ്ഗേന പൂര്വം മുക്ത്വാ രഥോത്തമമ് ।। 36
അവനെ അതിവേഗത്തിൽ ഓടുന്നത് കണ്ടു കുരുക്കൾ പറഞ്ഞു: 'ആരാണ് ഈ ഒരുത്തൻ, നല്ല രഥം വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്ക് ഇങ്ങനെ ഓടുന്നത്?'
ക ഏഷ വേഷസംച്ഛന്നോ ഭസ്മനേവ ഹുതാശനഃ। കിംചിദസ്യ യഥാ പുംസഃ കിംചിദസ്യ യഥാ സ്ത്രിയഃ ।। 37
ആരാണ് ഈ അന്യവേഷം ധരിച്ച്, ചിതാഭസ്മത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നവൻ? ചിലപ്പോൾ പുരുഷനായി, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീയായി തോന്നുന്നു.
ഇത്യേവം സൈനികാഃ പ്രാഹുര്ദ്രോണസ്താനിദമബ്രവീത് । ആചാര്യഃ കുരുപാണ്ഡൂനാം മതൌ ശുക്രാങ്ഗിരോപമഃ ।। 38
ഇങ്ങനെ സൈനികർ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചപ്പോൾ ദ്രോണൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'കുരുക്കളുടെയും പാണ്ഡവരുടെയും ഗുരുവാണ് ഇദ്ദേഹം, ജ്ഞാനത്തിൽ ശുക്രനോടു സമമായവൻ.'
കിം വിചാരേണ വഃ കാര്യമേതേനാനുസൃതേന വാ। ധാവന്തമനുധാവംശ്ച നിര്ഭയോ ഭയവിപ്ലുതമ് । വേണീകലാപം നിര്ധൂയ പ്രവിഭാതി നരര്ഷഭഃ ।। 39
നിങ്ങൾക്ക് അന്വേഷിക്കാനോ പിന്തുടരാനോ എന്താണ് ആവശ്യം? ഭയമില്ലാത്തവൻ ഭയപ്പെട്ടവനെ പിന്തുടരുന്നു, അവൻ വെണിയടിയൊഴിച്ച് പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായി തിളങ്ങുന്നു.
ആകാരമര്ജുനസ്യേവ ക്ലീബരൂപം ബിഭര്തി ച। രൂപേണ പാര്ഥസദൃശഃ സ്ത്രീവേഷസമലംകൃതഃ ।। 40
അവന്റെ രൂപം അർജുനനോടു സമാനമാണ്, എന്നാൽ സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; മുഖം പാർത്ഥനെപ്പോലെയാണ്, സ്ത്രീയുടെ വസ്ത്രം അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
തദേവൈതച്ഛിരോഗ്രീവം തൌ ബാഹൂ പരിഘോപമൌ । തത്തദേവാസ്യ വിക്രാന്തം നായമന്യോ ധനഞ്ജയാത് ।। 41
അത് തന്നെയാണ് ആ തലയും കഴുത്തും, ഇരുവശത്തുള്ള ഇരുമ്പ് ദണ്ഡങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള കൈകളും, അതേ ധൈര്യവും; ഇതു ധനഞ്ജയൻ അല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല.
അമരേഷ്വിവ ദേവേന്ദ്രോ മനുഷ്യേഷു ധനഞ്ജയഃ। ഏകഃ കോസ്മാനുപായായാദന്യോ ലോകേ ധനഞ്ജയാത് ।। 42
ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രൻ പ്രധാനൻ, മനുഷ്യരിൽ ധനഞ്ജയൻ. ലോകത്തിൽ ധനഞ്ജയനെ കൂടാതെ ഒരുത്തൻ പോലും ഒറ്റയ്ക്ക് നമ്മളെ നേരിടാൻ വരുമോ?
ദ്രോണേന ചൈവമുക്തസ്തു കര്ണഃ പ്രോവാച ബുദ്ധിമാന്। ഏകഃ പുത്രോ വിരാടസ്യ ശൂന്യേ സംനിഹിതഃ പുരേ ।। 43
ഇങ്ങനെ ദ്രോണൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബുദ്ധിശാലിയായ കർണ്ണൻ പറഞ്ഞു: 'വിരാടന്റെ ഏകമകൻ ശൂന്യമായ നഗരത്തിൽ ഇപ്പോൾ ഉണ്ട്.'
സ ഏഷ കില നിര്യാതോ ബാലഭാവാന്ന പൌരുഷാത്। ക്ലീബം വൈ സാരഥിം കൃത്വാ നിര്യാതോ നഗരാദ്ബഹിഃ ।। 44
അവൻ ചെറുപ്പത്തിന്റെ ആവേശത്തിൽ, ധൈര്യത്താൽ അല്ലാതെ, ഒരു ക്ലീബനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ഛന്നം സത്രേണ വൈ നൂനം ജാനീധ്വം യാന്തമര്ജുനമ് । തേ ഹി നഃ പ്രതിസംയാതും സംഗ്രാമേ ന ഹി ശക്നുയുഃ । കഥമേകതരസ്തേഷാം സമസ്താന്യോധയേത്കുരൂന് ।। 45
ഇങ്ങനെ മറഞ്ഞ് പോകുന്നത് അർജുനനാണെന്ന് ഉറപ്പായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളൂ. അവരിൽ ആരും യുദ്ധത്തിൽ നമ്മളെ നേരിടാൻ കഴിയില്ല; ഒരുത്തൻ മാത്രം എങ്ങനെ മുഴുവൻ കുരുക്കളെയും നേരിടും?
ഉത്തരഃ സാരഥിം കൃത്വാ നിര്യാതോ നഗരാദ്ബഹിഃ। സ നോ മന്യേ ധ്വജം ദൃഷ്ട്വാ ഭീത ഏഷ പലായതി ।। 46
ഉത്തരൻ ഒരു ക്ലീബനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി; നമ്മുടെ കൊടി കണ്ടപ്പോൾ ഭയന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു എന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്.
നൂനം തമേവ ധാവന്തം ജിഘൃക്ഷതി ധനഞ്ജയഃ। സാരഥിം ഹ്യുത്തരം കൃത്വാ സ്വയം യോദ്ധുമിഹേച്ഛതി ।। 47
നിശ്ചയം, ധനഞ്ജയൻ ഓടുന്ന അവനെ പിടിക്കാനാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; ഉത്തരനെ സാരഥിയായി എടുത്ത് സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.