ദൃഷ്ടിപ്രണാശോ ഭൂതാനാം ദിവസ്പൃക്കുരുസത്തമ ।। 8 ।। തദനീകമഥോ വീക്ഷ്യ ഗജാശ്വരഥസംകുലമ്
ആ പൊടി എല്ലായിടത്തുമുള്ള ജീവികൾക്ക് കാഴ്ച നഷ്ടമാക്കി, കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ; ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യത്തെ അവർ കണ്ടു.
കര്ണദുര്യോധനകൃപൈര്ഗുപ്തം ശാന്തനവേന ച । ദ്രോണേന സഹ പുത്രേണ മഹേഷ്വാസേന ധീമതാ ।। 9
അത് കര്ണ്ണനും ദുര്യോധനനും കൃപനും ശാന്തനുവിന്റെ മകനും, കൂടെ ദ്രോണനും അവന്റെ മഹാബലശാലിയായ പുത്രനും കാവലിരുന്നതായിരുന്നു.
ഹൃഷ്ടരോമാ ഭയോദ്വിഗ്നോ നിമീല്യ സ്വദൃശൌ തദാ। കമ്പമാനശരീരശ്ച പാര്ഥം വൈരാടിരബ്രവീത് ।। 10
വിരാടന് ഭയത്താൽ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുമ്പോൾ കണ്ണ് അടച്ച് വിറയച്ച് പാർത്ഥനോട് പറഞ്ഞു.
നോത്സഹേ കുരുഭിര്യോദ്ധും രോമഹര്ഷം ഹി പശ്യ മേ। ബഹുപ്രവീരമത്യുഗ്രം ദേവൈരപി ദുരാസദമ്। പ്രതിയോദ്ധും ന ശക്നോമി കുരുസൈന്യം ഭയാനകമ് ।। 11
'എനിക്ക് കുരുക്കളുമായി യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുന്നത് നോക്കൂ. അവരുടെ സൈന്യത്തിൽ അനേകം വീരന്മാരുണ്ട്, അത്രയും ഭയങ്കരവും ദേവന്മാർക്കുപോലും സമീപിക്കാനാവാത്തതുമാണ്. ഈ ഭയാനകമായ കുരുസൈന്യത്തെ നേരിടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല.'
നാശംസേ ഭാരതീം സേനാം പ്രവേഷ്ടും ഭീമകാര്മുകാമ്। ദേവൈരപി സഹേന്ദ്രേണ ന ശക്യം കിംപുനര്നരൈഃ ।। 12
'ഭീമന്റെ വില്ല് പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഭാരതസൈന്യത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ ഞാൻ ആശയില്ല; ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനും ചേർന്നാലും അതിന് കഴിയില്ല, മനുഷ്യർക്കോ എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നോ?'
രഥനാഗാശ്വകലിലം പത്തിധ്വജസമാകുലമ് । ദൃഷ്ട്വൈവ ഹി പരാനീകം മനഃ പ്രവ്യഥതീവ മേ ।। 13
'രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും pěടാളികളും പതാകകളും നിറഞ്ഞ ശത്രുസൈന്യത്തെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് വളരെ ഭ്രമിച്ചു.'
യത്ര ദ്രോണശ്ച ഭീഷ്മശ്ച കൃപഃ കര്ണോ വിവിംശതിഃ । അശ്വത്ഥാമാ വികര്ണശ്ച സോമദത്തശ്ച ബാഹ്ലികഃ । ദുര്യോധനസ്തഥാ രാജാ വീരോ ദുര്മര്ഷണഃ പരഃ ।। 14
'അവിടെ ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും കൃപനും കര്ണ്ണനും വിവിംശതിയും അശ്വത്താമാനും വികര്ണ്ണനും സോമദത്തനും ബാഹ്ലികനും, രാജാവ് ദുര്യോധനനും, വീരനായ ദുര്മര്ഷണനും ഉണ്ട്.'
നീതിമന്തോ മഹേഷ്വാസാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ । മത്താ ഇവ മഹാനാഗാ യുക്തധ്വജപതാകിനഃ ।। 15
'അവരൊക്കെയും ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാവീര്യശാലികളുമാണ്, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, വലിയ മദമുള്ള ആനകളെപ്പോലെ, അവരുടെ രഥങ്ങളിൽ പതാകകളും കൊടികളും അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു.'
നീതിമന്തോ മഹേഷ്വാസാഃ സര്വാര്ഥകൃതനിശ്ചയാഃ । താഞ്ജേതും സമരേ ശൂരാന്ദുര്ബുദ്ധിരഹമാഗതഃ ।। 16
'അവരൊക്കെയും ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാവീര്യശാലികളുമാണ്, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവർ. ഇങ്ങനെയുള്ള വീരന്മാരെ നേരിടാൻ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത് വളരെ അജ്ഞതയായിരുന്നു.'
ദൃഷ്ട്വൈവ ഹി കുരൂന്സര്വാന്വ്യൂഢാനീകാന്പ്രഹാരിണഃ । ഹൃഷിതാനി ച രോമാണി കശ്മലേനാഹതം മനഃ ।। 17
'യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങി നിരന്നിരിക്കുന്ന എല്ലാ കുരുക്കളെയും കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുന്നു, മനസ്സ് കുഴഞ്ഞുപോകുന്നു.'
ദൃഷ്ട്വാ തു മഹതീം സേനാം കുരൂണാം ദൃഢധന്വിനാമ്। പരിദേവയതേ മന്ദഃ സകാശേ സവ്യസാചിനഃ ।। 18
കുരുക്കളുടെ വലിയ സൈന്യവും ശക്തമായ വില്ലുകാരെയും കണ്ടു, ഈ ഭ്രാന്തൻ സവ്യസാചിയുടെ മുന്നിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്നു.
ത്രിഗര്താന്മേ പിതാ യാതഃ ശൂന്യേ വൈ പ്രണിധായ മാമ്। സര്വാം സേനാമുപാദായ ന മേ സന്തീഹ സൈനികാഃ ।। 19
എന്റെ അച്ഛൻ തൃഗർത്തന്മാരെ പിന്തുടർന്ന് എന്നെ ഇവിടെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി പോയി; മുഴുവൻ സൈന്യവും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ഇവിടെ യോദ്ധാക്കൾ ആരുമില്ല.
അഹമേകോ ബഹൂന്ബാലഃ കൃതാസ്ത്രാനകൃതശ്രമഃ। പ്രതിയോദ്ധും ന ശക്നോതി നിവര്തയ ബൃഹന്നലേ ।। 20
ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ്, ചെറുപ്പവനും ആയുധങ്ങളിൽ പരിശീലനം കുറഞ്ഞവനും കഷ്ടപ്പാടുകൾ അറിയാത്തവനും ആകയാൽ, ഇത്രയധികം ആളുകളെ നേരിടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല—നീ തിരിച്ചു പോവു, ബൃഹന്നളേ.
തം തഥാ വാദിനം തത്ര ബീഭത്സുഃ പ്രത്യഭാഷത। സംപ്രഹസ്യ പുനസ്തം വൈ സര്വലോകമഹാരഥഃ ।। 21
അവൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ലോകമെങ്ങുമറിയപ്പെടുന്ന മഹാരഥിയായ ബീഭത്സു അവനെ നോക്കി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഭയേന ദീനരൂപോഽസി ദ്വിഷതാം ഹര്ഷവര്ധനഃ । ന ച താവത്കൃതം കിംചിത്പരൈഃ കര്മ രണാജിരേ ।। 22
ഭയത്താൽ നീ വിഷാദഭരിതനായി, ശത്രുക്കൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു; എന്നാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എതിരാളികൾ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ലല്ലോ.
സ്വയമേവ ച മാമാത്ഥ നയ മാം കൌരവാന്പ്രതി । സോഹം ത്വാം തത്ര നേഷ്യാമി യത്രൈതേ ബഹുലാ ധ്വജാഃ ।। 23
നീ തന്നെയാണ് എന്നോട് 'എന്നെ കൌരവന്മാരെ നേരെ കൊണ്ടുപോവു' എന്ന് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ അവിടേക്ക്, ആ അനേകം പതാകകൾ ഉയർന്നിരിക്കുന്നിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകും.
മധ്യമാമിഷഗൃധ്രൂനാം കുരൂണാമാതതായിനാമ് । നേഷ്യാമി ത്വാം മഹാബാഹോ മാ ത്വം ഹി വിമനാ ഭവ। സമുദ്രമിവ ഗമ്ഭീരം കുരുസൈന്യമരിന്ദമ ।। 24
ശത്രുക്കളുടെ മാംസം തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കുരുക്കളുടെ നടുവിലേക്ക്, മഹാബാഹുവായ നീയെ ഞാൻ കൊണ്ടുപോകും; ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, മനസ്സിലോരാശങ്കയും വരുത്തേണ്ട, കുരുസൈന്യം സമുദ്രംപോലെ ആഴമുള്ളതാണ്.
സ്ത്രീസകാശേ പ്രതിജ്ഞായ പുരുഷാണാം ഹി ശൃണ്വതാമ്। വികത്ഥമാനോ നിര്യാത്വാ ബ്രൂഷി കിം നാത്ര യുദ്ധ്യസേ ।। 25
സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിലും പുരുഷന്മാർ കേൾക്കുമ്പോഴും വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ അഭിമാനത്തോടെ പറഞ്ഞതെന്ത്? ഇപ്പോൾ നീ യുദ്ധം ചെയ്യില്ലെന്ന് പറയുന്നത് എന്തിന്?
തഥാ സ്ത്രീഷു പ്രതിശ്രുത്യ പൌരുഷം പുരുഷേഷു ച। രഥമാരുഹ്യ നിര്യാത്വാ കിമര്ഥം നാവബുധ്യസേ ।। 26
സ്ത്രീകളോടും പുരുഷന്മാരോടും ധൈര്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ട്, ഇപ്പോൾ നീ സംശയിക്കുന്നത് എന്തിന്?
ന ചേദ്വിജിത്യ ഗാസ്ത്വം ഹി നഗരം പ്രതിയാസ്യസി। പ്രഹസിഷ്യന്തി വീരാസ്ത്വാം നരാ നാര്യശ്ച സംഗതാഃ ।। 27
നീ പശുക്കൾ തിരിച്ചു നേടി നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ, കൂട്ടമായുള്ള വീരന്മാരും പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിന്നെ പരിഹസിക്കും.
അഹമപ്യസ്മി സൈരന്ധ്ര്യാ സ്തുതഃ സാരഥ്യകര്മണി । നാഹം ശക്നോമ്യനിര്ജിത്യ ഗാഃ പ്രയാതും പുരം പ്രതി ।। 28
സൈരന്ധ്രി എന്നെ രഥസാരഥിയായുള്ള കഴിവിനാൽ പ്രശംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; പക്ഷേ, പശുക്കൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാതെ ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയില്ല.
സ്തോത്രേണ ചൈവ സൈരന്ധ്ര്യാസ്തവ വാക്യേന ചോദിതഃ । കഥം ന യുദ്ധ്യേയമഹം കുരൂനേതാന്സ്ഥിരോ ഭവ ।। 29
സൈരന്ധ്രിയുടെ പ്രശംസയും നിന്റെ വാക്കുകളും കേട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ കൌരവന്മാരുടെ നേതാക്കളെ നേരെ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കും? നീ ഉറച്ചുനിൽക്കു.
കാമം ഹരന്തു മാത്സ്യാനാം ഭൂയാംസഃ കുരവോ ധനമ്। പ്രഹസന്തു ച മാം നാര്യോ നരാ വാഽപി ബൃഹന്നലേ ।। 30
കൌരവർക്ക് ഇഷ്ടം വന്നാൽ, അവർ മത്സ്യരാജാവിന്റെ ധനം എടുത്തു കൊണ്ടുപോകട്ടെ; ബ്രിഹന്നളയുടെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എന്നെ പരിഹസിക്കട്ടെ.
സംഗ്രാമേണ ന മേ കാര്യം ഗാവോ ഗച്ഛന്തു ചാപി മേ । നഗരം ച പ്രവേക്ഷ്യാമി പശ്യതസ്തേ ബൃഹന്നലേ ।। 31
എനിക്ക് യുദ്ധത്തിൽ ആവശ്യമില്ല; പശുക്കൾ പോകട്ടെ, ഞാൻ നഗരത്തിലേക്ക് കടക്കും—നീ തന്നെ കാണൂ, ബൃഹന്നളേ.
ഇത്യുക്ത്വാ പ്രാദ്രവദ്ഭീതോ രഥാത്പ്രസ്കന്ദ്യ കുണ്ഡലീ। ത്യക്ത്വാ മാനം സുസംത്രസ്തോ വിസൃജ്യ സശരം ധനുഃ ।। 32
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭയത്താൽ കുന്ദലി രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഓടി, വലിയ ഭയത്തിൽ തന്റെ മാനവും വില്ലും അമ്പും ഉപേക്ഷിച്ചു.
നൈഷ ശൂരൈഃ സ്മൃതോ ധര്മഃ ക്ഷത്രിയസ്യ പലായനമ്। ശ്രേയോ ഹി മരണം യുദ്ധേ ന ഭീതസ്യ പലായനമ് ।। 33
പലായനം ധൈര്യശാലികൾക്ക് യോദ്ധാവിന്റെ ധർമ്മമല്ല; ഭയത്താൽ ഓടുന്നതിന് പകരം യുദ്ധത്തിൽ മരണം തന്നെ ഉത്തമം.
ഏവമുക്ത്വാ തു കൌരവ്യഃ സോഽവപ്ലുത്യ രഥോത്തമാത്। തമന്വധാവദ്ധാവന്തം രാജപുത്രം ധനഞ്ജയഃ । ദീര്ഘാം വേണീം വിധൂന്വാനഃ സാധു രക്തേ ച വാസസീ ।। 34
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൌരവൻ അത്യുത്തമമായ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി; ധനഞ്ജയൻ ഓടുന്ന രാജകുമാരനെ പിന്തുടർന്നു, നീണ്ട വണ്ടി കുലുക്കിയും ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചും.
വിക്രമന്തം പദന്യാസൈര്നമയന്തം ച ഭൂതലമ് । വിധൂയ വേണീം ധാവന്തമജാനന്തോഽര്ജുനം തദാ। സൈനികാഃ പ്രാഹസന്കേചിദ്യോഷിദ്രൂപമവേക്ഷ്യ തമ് ।। 35
വീര്യത്തോടെ നടന്നു, നിലം തൊടുകയും വണ്ടി കുലുക്കിയും ഓടുമ്പോൾ, അർജുനനാണെന്ന് അറിയാതെ, ചില സൈനികർ സ്ത്രീരൂപം കണ്ടു അവനെ പരിഹസിച്ചു.
തം ച ശീഘ്രം പ്രധാവന്തം സംപ്രേക്ഷ്യ കുരവോഽബ്രുവന് । കോഽയം ധാവത്യസങ്ഗേന പൂര്വം മുക്ത്വാ രഥോത്തമമ് ।। 36
അവനെ അതിവേഗത്തിൽ ഓടുന്നത് കണ്ടു കുരുക്കൾ പറഞ്ഞു: 'ആരാണ് ഈ ഒരുത്തൻ, നല്ല രഥം വിട്ട് ഒറ്റയ്ക്ക് ഇങ്ങനെ ഓടുന്നത്?'
ക ഏഷ വേഷസംച്ഛന്നോ ഭസ്മനേവ ഹുതാശനഃ। കിംചിദസ്യ യഥാ പുംസഃ കിംചിദസ്യ യഥാ സ്ത്രിയഃ ।। 37
ആരാണ് ഈ അന്യവേഷം ധരിച്ച്, ചിതാഭസ്മത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നവൻ? ചിലപ്പോൾ പുരുഷനായി, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീയായി തോന്നുന്നു.