അഥോത്തരോ വര്മ മഹാപ്രഭാവം സുവര്ണവൈഡൂര്യപരിഷ്കൃതം ശുഭമ്। ആമുച്യ വീരഃ പ്രയയൌ രഥോത്തമം ധനഞ്ജയം സാരഥിനം പ്രഗൃഹ്യ ।। 71
അപ്പോൾ ഉത്തരൻ സ്വർണ്ണവും വൈഡൂര്യവും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ കാവചം ധരിച്ചു, ധനഞ്ജയനെ സാരഥിയാക്കി ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി.
തമുത്തരം പ്രേക്ഷ്യ രഥോത്തമേ സ്ഥിതം ബൃഹന്നലാം ചൈവ മഹാജനസ്തദാ। സ്ത്രിയശ്ച കന്യാശ്ച ദ്വിജാശ്ച സുവ്രതാഃ പ്രദക്ഷിണം മങ്ഗലിനോഽഭ്യപൂജയന് ।। 72
ഉത്തരൻ ഉത്തമരഥത്തിൽ നില്ക്കുന്നതും ബ്രിഹന്നള അവനൊപ്പം നിൽക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, മഹാജനം, സ്ത്രീകൾ, രാജകുമാരിമാർ, സദാചാരമുള്ള ദ്വിജന്മാർ എന്നിവർ ശുഭപ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആദരവോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
യദര്ജുനസ്യര്ഷഭതുല്യഗാമിനഃ പുരാഽഭവത്ഖാണ്ഡവദാഹമങ്ഗലമ് । കുരൂന്സമാസാദ്യ രണേ ബൃഹന്നലേ സഹോത്തരേണാസ്തു തവാദ്യ മങ്ഗലമ് ।। 73
മുന്പ് അർജുനന് ഖാണ്ഡവവനം ദഹിച്ചപ്പോൾ അതു ഭാഗ്യകരമായിരുന്നു എന്നപോലെ, ഇന്ന് ബ്രിഹന്നലയും ഉത്തരനും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുരുക്കളെ നേരിടുമ്പോൾ നിനക്കു ഭാഗ്യം ഉണ്ടാകട്ടെ.
സ രാജധാന്യ നിര്യായ വൈരാടിരകുതോഭയഃ। പ്രയാഹീത്യബ്രവീത്സൂതം യത്ര തേ കുരവോ ഗതാഃ ।। 1
എല്ലാവശവും ഭയമില്ലാതെ വിരാടൻ രാജാവ് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. 'നമ്മുടെ കുരുക്കൾ പോയ സ്ഥലത്തേക്ക് നീ പോവിക്കോ,' എന്നു അവൻ തന്റെ രഥികനോടു പറഞ്ഞു.
സമവേതാന്കുരൂന്സര്വാഞ്ജിഗീഷൂനവജിത്യ വൈ। ഗാശ്ചൈതാഃ ക്ഷിപ്രമാദായ പുനരേഷ്യാമ്യഹം പുരമ് ।। 2
'വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ കുരുക്കളെയും ജയിച്ച് ഈ പശുക്കളെ ഉടൻ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ തിരിച്ചു നഗരത്തിലേക്ക് വരാം,' എന്നു പറഞ്ഞു.
തതസ്താംശ്ചോദയാമാസ സദശ്വാന്പാണ്ഡുനന്ദനഃ ।। 3
അപ്പോൾ പാണ്ഡുവിന്റെ മകൻ ആ ഉത്തമമായ കുതിരകളെ ഓടിപ്പിച്ചു.
തേ ഹയാ നരസിംഹേന ചോദിതാ വാതരംഹസഃ। ആലിഖന്ത ഇവാകാശമൂഹുഃ കാഞ്ചനമാലിനഃ ।। 4
ആ പുരുഷസിംഹൻ കുതിരകളെ ഓടിച്ചപ്പോൾ, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച ആ കുതിരകൾ കാറ്റുപോലെ വേഗത്തിൽ ആകാശത്ത് വരകൾ വരയ്ക്കുന്നപോലെ പായിച്ചു.
നാതിദൂരമഥോ ഗത്വാ മാത്സ്യപുത്രധനഞ്ജയൌ । അവൈക്ഷേതാമവിത്രസ്തൌ കുരൂണാം ബലിനാം ബലമ് ।। 5
കുറച്ച് ദൂരം മാത്രം പോയി, മാത്സ്യപുത്രനും ധനഞ്ജയനും ഭയമില്ലാതെ കുരുക്കളുടെ ശക്തമായ സൈന്യത്തെ കണ്ടു.
ശ്മശാനമഭിതോ ഗത്വാ ശൂരൌ ദദൃശതുഃകുരൂന് ।। 6 ।। തദനീകം മഹത്തേഷാം വിസ്തൃതം സാഗരോപമമ്
ശ്മശാനത്തിന് സമീപം ചെന്നപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ കുരുക്കളെ കണ്ടു; അവരുടെ വലിയ സൈന്യം സമുദ്രംപോലെ വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്നു.
സര്പമാണമിവാകാശേ വനം ബഹുലപാദപമ് ।। 7 ।। ദദൃശേ പാര്ഥിവോ രേണുര്ജനിതസ്തേന സര്പതാ
ആ സൈന്യം, കാട്ടിൽ വലിയ മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുപോലെ, ആകാശത്ത് പാമ്പുപോലെ കറങ്ങി കിടക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി; അവരുടെ സഞ്ചാരത്തിൽ ഉയർന്ന പൊടി പാമ്പുപോലെ കാണപ്പെട്ടു.
ദൃഷ്ടിപ്രണാശോ ഭൂതാനാം ദിവസ്പൃക്കുരുസത്തമ ।। 8 ।। തദനീകമഥോ വീക്ഷ്യ ഗജാശ്വരഥസംകുലമ്
ആ പൊടി എല്ലായിടത്തുമുള്ള ജീവികൾക്ക് കാഴ്ച നഷ്ടമാക്കി, കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ; ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സൈന്യത്തെ അവർ കണ്ടു.
കര്ണദുര്യോധനകൃപൈര്ഗുപ്തം ശാന്തനവേന ച । ദ്രോണേന സഹ പുത്രേണ മഹേഷ്വാസേന ധീമതാ ।। 9
അത് കര്ണ്ണനും ദുര്യോധനനും കൃപനും ശാന്തനുവിന്റെ മകനും, കൂടെ ദ്രോണനും അവന്റെ മഹാബലശാലിയായ പുത്രനും കാവലിരുന്നതായിരുന്നു.
ഹൃഷ്ടരോമാ ഭയോദ്വിഗ്നോ നിമീല്യ സ്വദൃശൌ തദാ। കമ്പമാനശരീരശ്ച പാര്ഥം വൈരാടിരബ്രവീത് ।। 10
വിരാടന് ഭയത്താൽ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുമ്പോൾ കണ്ണ് അടച്ച് വിറയച്ച് പാർത്ഥനോട് പറഞ്ഞു.
നോത്സഹേ കുരുഭിര്യോദ്ധും രോമഹര്ഷം ഹി പശ്യ മേ। ബഹുപ്രവീരമത്യുഗ്രം ദേവൈരപി ദുരാസദമ്। പ്രതിയോദ്ധും ന ശക്നോമി കുരുസൈന്യം ഭയാനകമ് ।। 11
'എനിക്ക് കുരുക്കളുമായി യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുന്നത് നോക്കൂ. അവരുടെ സൈന്യത്തിൽ അനേകം വീരന്മാരുണ്ട്, അത്രയും ഭയങ്കരവും ദേവന്മാർക്കുപോലും സമീപിക്കാനാവാത്തതുമാണ്. ഈ ഭയാനകമായ കുരുസൈന്യത്തെ നേരിടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല.'
നാശംസേ ഭാരതീം സേനാം പ്രവേഷ്ടും ഭീമകാര്മുകാമ്। ദേവൈരപി സഹേന്ദ്രേണ ന ശക്യം കിംപുനര്നരൈഃ ।। 12
'ഭീമന്റെ വില്ല് പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഭാരതസൈന്യത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ ഞാൻ ആശയില്ല; ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനും ചേർന്നാലും അതിന് കഴിയില്ല, മനുഷ്യർക്കോ എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നോ?'
രഥനാഗാശ്വകലിലം പത്തിധ്വജസമാകുലമ് । ദൃഷ്ട്വൈവ ഹി പരാനീകം മനഃ പ്രവ്യഥതീവ മേ ।। 13
'രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും pěടാളികളും പതാകകളും നിറഞ്ഞ ശത്രുസൈന്യത്തെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് വളരെ ഭ്രമിച്ചു.'
യത്ര ദ്രോണശ്ച ഭീഷ്മശ്ച കൃപഃ കര്ണോ വിവിംശതിഃ । അശ്വത്ഥാമാ വികര്ണശ്ച സോമദത്തശ്ച ബാഹ്ലികഃ । ദുര്യോധനസ്തഥാ രാജാ വീരോ ദുര്മര്ഷണഃ പരഃ ।। 14
'അവിടെ ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും കൃപനും കര്ണ്ണനും വിവിംശതിയും അശ്വത്താമാനും വികര്ണ്ണനും സോമദത്തനും ബാഹ്ലികനും, രാജാവ് ദുര്യോധനനും, വീരനായ ദുര്മര്ഷണനും ഉണ്ട്.'
നീതിമന്തോ മഹേഷ്വാസാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ । മത്താ ഇവ മഹാനാഗാ യുക്തധ്വജപതാകിനഃ ।। 15
'അവരൊക്കെയും ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാവീര്യശാലികളുമാണ്, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, വലിയ മദമുള്ള ആനകളെപ്പോലെ, അവരുടെ രഥങ്ങളിൽ പതാകകളും കൊടികളും അണിയിച്ചിരിക്കുന്നു.'
നീതിമന്തോ മഹേഷ്വാസാഃ സര്വാര്ഥകൃതനിശ്ചയാഃ । താഞ്ജേതും സമരേ ശൂരാന്ദുര്ബുദ്ധിരഹമാഗതഃ ।। 16
'അവരൊക്കെയും ബുദ്ധിമാന്മാരും മഹാവീര്യശാലികളുമാണ്, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവർ. ഇങ്ങനെയുള്ള വീരന്മാരെ നേരിടാൻ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത് വളരെ അജ്ഞതയായിരുന്നു.'
ദൃഷ്ട്വൈവ ഹി കുരൂന്സര്വാന്വ്യൂഢാനീകാന്പ്രഹാരിണഃ । ഹൃഷിതാനി ച രോമാണി കശ്മലേനാഹതം മനഃ ।। 17
'യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങി നിരന്നിരിക്കുന്ന എല്ലാ കുരുക്കളെയും കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ശരീരത്തിൽ രോമങ്ങൾ നിൽക്കുന്നു, മനസ്സ് കുഴഞ്ഞുപോകുന്നു.'
ദൃഷ്ട്വാ തു മഹതീം സേനാം കുരൂണാം ദൃഢധന്വിനാമ്। പരിദേവയതേ മന്ദഃ സകാശേ സവ്യസാചിനഃ ।। 18
കുരുക്കളുടെ വലിയ സൈന്യവും ശക്തമായ വില്ലുകാരെയും കണ്ടു, ഈ ഭ്രാന്തൻ സവ്യസാചിയുടെ മുന്നിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്നു.
ത്രിഗര്താന്മേ പിതാ യാതഃ ശൂന്യേ വൈ പ്രണിധായ മാമ്। സര്വാം സേനാമുപാദായ ന മേ സന്തീഹ സൈനികാഃ ।। 19
എന്റെ അച്ഛൻ തൃഗർത്തന്മാരെ പിന്തുടർന്ന് എന്നെ ഇവിടെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി പോയി; മുഴുവൻ സൈന്യവും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ഇവിടെ യോദ്ധാക്കൾ ആരുമില്ല.
അഹമേകോ ബഹൂന്ബാലഃ കൃതാസ്ത്രാനകൃതശ്രമഃ। പ്രതിയോദ്ധും ന ശക്നോതി നിവര്തയ ബൃഹന്നലേ ।। 20
ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ്, ചെറുപ്പവനും ആയുധങ്ങളിൽ പരിശീലനം കുറഞ്ഞവനും കഷ്ടപ്പാടുകൾ അറിയാത്തവനും ആകയാൽ, ഇത്രയധികം ആളുകളെ നേരിടാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല—നീ തിരിച്ചു പോവു, ബൃഹന്നളേ.
തം തഥാ വാദിനം തത്ര ബീഭത്സുഃ പ്രത്യഭാഷത। സംപ്രഹസ്യ പുനസ്തം വൈ സര്വലോകമഹാരഥഃ ।। 21
അവൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ലോകമെങ്ങുമറിയപ്പെടുന്ന മഹാരഥിയായ ബീഭത്സു അവനെ നോക്കി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഭയേന ദീനരൂപോഽസി ദ്വിഷതാം ഹര്ഷവര്ധനഃ । ന ച താവത്കൃതം കിംചിത്പരൈഃ കര്മ രണാജിരേ ।। 22
ഭയത്താൽ നീ വിഷാദഭരിതനായി, ശത്രുക്കൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു; എന്നാൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എതിരാളികൾ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ലല്ലോ.
സ്വയമേവ ച മാമാത്ഥ നയ മാം കൌരവാന്പ്രതി । സോഹം ത്വാം തത്ര നേഷ്യാമി യത്രൈതേ ബഹുലാ ധ്വജാഃ ।। 23
നീ തന്നെയാണ് എന്നോട് 'എന്നെ കൌരവന്മാരെ നേരെ കൊണ്ടുപോവു' എന്ന് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ അവിടേക്ക്, ആ അനേകം പതാകകൾ ഉയർന്നിരിക്കുന്നിടത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകും.
മധ്യമാമിഷഗൃധ്രൂനാം കുരൂണാമാതതായിനാമ് । നേഷ്യാമി ത്വാം മഹാബാഹോ മാ ത്വം ഹി വിമനാ ഭവ। സമുദ്രമിവ ഗമ്ഭീരം കുരുസൈന്യമരിന്ദമ ।। 24
ശത്രുക്കളുടെ മാംസം തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കുരുക്കളുടെ നടുവിലേക്ക്, മഹാബാഹുവായ നീയെ ഞാൻ കൊണ്ടുപോകും; ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, മനസ്സിലോരാശങ്കയും വരുത്തേണ്ട, കുരുസൈന്യം സമുദ്രംപോലെ ആഴമുള്ളതാണ്.
സ്ത്രീസകാശേ പ്രതിജ്ഞായ പുരുഷാണാം ഹി ശൃണ്വതാമ്। വികത്ഥമാനോ നിര്യാത്വാ ബ്രൂഷി കിം നാത്ര യുദ്ധ്യസേ ।। 25
സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിലും പുരുഷന്മാർ കേൾക്കുമ്പോഴും വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ അഭിമാനത്തോടെ പറഞ്ഞതെന്ത്? ഇപ്പോൾ നീ യുദ്ധം ചെയ്യില്ലെന്ന് പറയുന്നത് എന്തിന്?
തഥാ സ്ത്രീഷു പ്രതിശ്രുത്യ പൌരുഷം പുരുഷേഷു ച। രഥമാരുഹ്യ നിര്യാത്വാ കിമര്ഥം നാവബുധ്യസേ ।। 26
സ്ത്രീകളോടും പുരുഷന്മാരോടും ധൈര്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ട്, ഇപ്പോൾ നീ സംശയിക്കുന്നത് എന്തിന്?
ന ചേദ്വിജിത്യ ഗാസ്ത്വം ഹി നഗരം പ്രതിയാസ്യസി। പ്രഹസിഷ്യന്തി വീരാസ്ത്വാം നരാ നാര്യശ്ച സംഗതാഃ ।। 27
നീ പശുക്കൾ തിരിച്ചു നേടി നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ, കൂട്ടമായുള്ള വീരന്മാരും പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിന്നെ പരിഹസിക്കും.