ദേവേന്ദ്രസാരഥിര്വീരോ മാതലിഃ ഖ്യാതവിക്രമഃ । സുമഹോ ജാമദഗ്നേശ്ച വിഷ്ണോര്യന്താ ച ദാരുകഃ ।। 51
ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായ വീരനായ മാതലി, പ്രശസ്തനായ ജാമദഗ്നിയുടെ സാരഥിയും, വിഷ്ണുവിന്റെ സാരഥിയായ ദാരുകനും,
സുമന്ത്രോ വാ ദാശരഥേഃ സൂര്യയന്താ തഥാഽരുണഃ। സര്വേ സാരഥയഃ ഖ്യാതാ ന ബൃഹന്നലയാ സമാഃ ।। 52
ദശരഥന്റെ സാരഥിയായ സുമന്ത്രനും സൂര്യന്റെ സാരഥിയായ അരുണനും — ഇവർ എല്ലാവരും പ്രശസ്തരായ സാരഥികളാണെങ്കിലും, ബൃഹന്നളയ്ക്ക് തുല്യരല്ല.
ഇത്യുക്തോഽഹം ച സൈരന്ധ്ര്യാ തേന ത്വാമാഹ്വയാമി വൈ । ആഹുതാ ത്വം മയാ സാര്ധം യോദ്ധും യാഹി ബൃഹന്നലേ ।। 53
സൈരന്ധ്രി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനാൽ, ഞാൻ നിന്നെ വിളിക്കുന്നു; നീ എന്റെ കൂടെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വരണം, ബൃഹന്നളേ.
ദൂരാദ്ദൂരതരം ഗാവോ ഭവന്തി കുരുഭിര്ഹൃതാഃ। തഥോക്താ പ്രത്യുവാചേദം രാജപുത്രം ബൃഹന്നലാ ।। 54
കൗരവർ ദൂരത്തുനിന്നും പശുക്കളെ ഇനിയും ദൂരത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു; അങ്ങനെ രാജകുമാരൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബൃഹന്നള അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
കാ ശക്തിര്മമ സാരഥ്യം കര്തും സംഗ്രാമമൂര്ധനി । നൃത്തം വാ യദി വാ ഗീതം വാദിത്രം വാ പൃഥഗ്വിധമ് । തത്കരിഷ്യാമി ഭദ്രം തേ സാരഥ്യം തു കുതോ മമ ।। 55
യുദ്ധഭൂമിയിലെ രഥസാരഥ്യം ചെയ്യാൻ എനിക്കെന്ത് ശക്തിയുണ്ട്? നൃത്തമോ പാട്ടോ അല്ലെങ്കിൽ വിവിധ വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കലോ ആകട്ടെ, അതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കായി ചെയ്യും. പക്ഷേ, രഥസാരഥ്യം എനിക്ക് എങ്ങനെ സാധിക്കും?
ത്വം നര്തകോ വാ യദി വാഽപി ഗായകഃ ക്ഷിപ്രം തനുത്രം പരിധത്സ്വ ഭാനുമത്। അഭീക്ഷ്ണമാഹുസ്തവ കര്മ പൌരുഷം സ്ത്രിയഃ പ്രശംസന്തി മമാദ്യ ചാന്തികേ ।। 56
നീ നർത്തകനോ ഗായകനോ ആണെങ്കിൽ, ഉടൻ പ്രകാശമുള്ള വസ്ത്രം ധരിക്കൂ. സ്ത്രീകൾ എപ്പോഴും നിന്റെ വീര്യവും പ്രവർത്തികളും പ്രശംസിക്കുന്നു; ഇന്നും അവർ എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്നെ പുകഴ്ത്തുന്നു.
ഇത്യേവമുക്ത്വാ നൃപസൂനുസത്തമസ്തദാ സ്മയിത്വാഽര്ജുനമഭ്യനന്ദയത്। അഥോത്തരഃ പാരശവം ശതാക്ഷിമത്സുവര്ണചിത്രം പരിഗൃഹ്യ ഭാനുമത് ।। 57
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, രാജകുമാരന്റെ ശ്രേഷ്ഠപുത്രൻ പുഞ്ചിരിച്ച് അർജുനനെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. പിന്നെ ഉത്തരൻ സ്വർണ്ണം കൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച, നൂറ് കണ്ണുള്ള അത്ഭുതവില്ലെടുത്തു.
ബൃഹന്നലായൈ പ്രദദൌ സ്വയം തദാ വിരാടപുത്രഃ പരവീരഘാതിനേ। തദാജ്ഞയാ മാത്സ്യസുതസ്യ വീര്യവാനകര്തുകാമേവ സമാദദേ തദാ ।। 58
അപ്പോൾ തന്നെ, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന വീരാടന്റെ മകൻ ബ്രിഹന്നളയ്ക്ക് ആ വില്ല് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് നൽകി. മത്സ്യരാജകുമാരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ആ ധീരൻ അതിനെ ആവേശത്തോടെ ഏറ്റെടുത്തു.
യദ്യസ്തി ച രണേ ശൌര്യം ശക്യഃ സ്യാദ്ദ്വിഷതാം വധഃ। അഹം ത്വാമഭിഗച്ഛാമി യത്ര ത്വം യാസി തത്ര ഭോ ।। 59
യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ കഴിയും. നീ എവിടേക്ക് പോകുന്നുവോ, ഞാൻ നിന്നെ പിന്തുടരാം.
തതഃ സ നര്മസംയുക്തമകരോത്പാണ്ഡവോ ബഹു। ഉത്തരായാഃ പ്രമുഖതഃ സര്വം ജാനന്നരിന്ദമഃ ।। 60
അപ്പോൾ പാണ്ഡവൻ, എല്ലാം അറിയുന്നവൻ, ഉത്തരന്റെ സാന്നിധിയിൽ നിരവധി തമാശകൾ പറഞ്ഞു.
തമാദദാനം പ്രമദാ ജഹാസിരേ ഹ്യധോമുഖം വീരവരോഽഭ്യധാരയത്। തതസ്തിരശ്ചീനകൃതം സപത്നഹാ ഹ്യധോമുഖം കവചമഥാഭ്യകര്ഷത ।। 61
അവൻ അതെടുക്കുമ്പോൾ സ്ത്രീകൾ ചിരിച്ചു; അഗ്രഗണ്യനായ വീരൻ തലകുനിഞ്ഞുനിന്നു. പിന്നെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ചവൻ തലകുനിഞ്ഞ് വക്രമായി നിർമ്മിച്ച കാവചം അണിഞ്ഞു.
സമ്യക്പ്രജാനന്നപി സത്യവിക്രമോ ഹ്യജ്ഞാതവത്സര്വകുരുപ്രവീരഃ। ഊര്ധ്വം ക്ഷിപന്വീരതരോഽഭ്യധാരയത്പുനശ്ച യന്താ കവചം ധനഞ്ജയഃ ।। 62
എല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്നവനും സത്യവീര്യശാലിയുമായ കുരുക്കളുടെ അജ്ഞാതവാസിയായ ധനഞ്ജയൻ, വീണ്ടും വീണ്ടും കാവചം ഉയർത്തി അണിഞ്ഞു, രഥസാരഥിയായി പ്രവർത്തിച്ചു.
ഏവംപ്രകാരാണി ബഹൂനി കുര്വതി തസ്മിന്കുമാര്യഃ പ്രമദാ ജഹാസിരേ । തഥാപി കുര്വന്തമമിത്രകര്ശനം നൈവോത്തരഃ പര്യഭവദ്ധനഞ്ജയമ് ।। 63
അവൻ ഇങ്ങനെ പലതരം പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുമ്പോൾ രാജകുമാരിമാരും സ്ത്രീകളും ചിരിച്ചു; എങ്കിലും, ശത്രുക്കളെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന ധനഞ്ജയനെ ഉത്തരൻ ഒന്നും മിടുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
തം രാജപുത്രഃ സമനാഹയത്സ്വയം ജാമ്ബൂനദാന്തേന ശുഭേന വര്മണാ। കൃശാനുതപ്തപ്രതിമേന ഭാസ്വതാ ജാജ്വല്യമാനേന സഹസ്രരശ്മിനാ ।। 64
അപ്പോൾ രാജകുമാരൻ സ്വയം, സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള മനോഹരമായ കാവചം, അഗ്നിയെപ്പോലെ തെളിഞ്ഞതും ആയിരം കിരണങ്ങൾ പോലെ പ്രകാശമുള്ളതും അവനു അണിയിച്ചു.
അഥാസ്യ ശീഘ്രം പ്രസമീക്ഷ്യ ഭോജയദ്രഥേ ഹയാന്കാഞ്ചനജാലസംവൃതാന്। സുവര്ണജാലാന്തരയോക്തഭൂഷണം സിംഹം ച സൌവര്ണമുപാശ്രയദ്രഥേ ।। 65
അതിനുശേഷം, രഥത്തിലെ കുതിരകൾ സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള വലകൾ കൊണ്ട് മൂടിയിരിക്കുന്നതാണെന്ന് നോക്കി അവയെ ഭക്ഷിപ്പിച്ചു; പിന്നെ രഥത്തിൽ സ്വർണ്ണസിംഹം അലങ്കാരമായി സ്ഥാപിച്ചു.
ധനൂംഷി ച വിചിത്രാണി ബാണാംശ്ച രുചിരാന്ബഹൂന്। ആയുധാനി ച വൈ തത്ര രഥോപസ്ഥേ ച സ ന്യസത് ।। 66
വിവിധ വില്ലുകളും മനോഹരമായ അനേകം അമ്പുകളും ആയുധങ്ങളും രഥത്തിനകത്ത് ക്രമമായി വച്ചു.
ആരുഹ്യ പ്രയയൌ വീരഃ സബൃഹന്നലസാരഥിഃ। അഥോത്തരാ ച കന്യാശ്ച സ ഖ്യശ്ചൈവാബ്രുവംസ്തദാ ।। 67
വീരൻ ബ്രിഹന്നളയെ സാരഥിയാക്കി രഥത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഉത്തരനും രാജകുമാരിമാരും സേവകരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ബൃഹന്നലേ ആനയേഥാ വാസാംസി രുചിരാണി നഃ। പാഞ്ചാലികാര്ഥം സൂക്ഷ്മാണി രത്നാനി വിവിധാനി ച । വിജിത്യ സംഗ്രാമഗതാന്ഭീഷ്മദ്രോണമുഖാന്കുരൂന് ।। 68
ബ്രിഹന്നളേ, ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന കുരുക്കളെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച ശേഷം, പാഞ്ചാലിക്കായി മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും വിവിധ അലങ്കാരങ്ങളും ഞങ്ങൾക്കായി കൊണ്ടുവരണം.
അഥ താ ബ്രുവതീഃ കന്യാഃ സഹിതാഃ കുരുനന്ദനഃ। പ്രത്യുവാച ഹസന്പാര്ഥോ മേഘദുന്ദുഭിനിസ്വനഃ ।। 69
അങ്ങനെ രാജകുമാരിമാർ ഒരുമിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, മേഘഗർജ്ജനപോലെയുള്ള ശബ്ദമുള്ള പാർത്ഥൻ പുഞ്ചിരിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു.
യദ്യുത്തരോഽയം സംഗ്രാമേ വിജേഷ്യതി മഹാരഥാന് । അഥാഹരിഷ്യേ വാസാംസി സൂക്ഷ്മാണ്യാഭരണാനി ച ।। 70
ഉത്തരൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാരഥന്മാരെ ജയിച്ചാൽ, ഞാൻ നിങ്ങൾക്കായി മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ടുവരാം.
അഥോത്തരോ വര്മ മഹാപ്രഭാവം സുവര്ണവൈഡൂര്യപരിഷ്കൃതം ശുഭമ്। ആമുച്യ വീരഃ പ്രയയൌ രഥോത്തമം ധനഞ്ജയം സാരഥിനം പ്രഗൃഹ്യ ।। 71
അപ്പോൾ ഉത്തരൻ സ്വർണ്ണവും വൈഡൂര്യവും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ കാവചം ധരിച്ചു, ധനഞ്ജയനെ സാരഥിയാക്കി ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി.
തമുത്തരം പ്രേക്ഷ്യ രഥോത്തമേ സ്ഥിതം ബൃഹന്നലാം ചൈവ മഹാജനസ്തദാ। സ്ത്രിയശ്ച കന്യാശ്ച ദ്വിജാശ്ച സുവ്രതാഃ പ്രദക്ഷിണം മങ്ഗലിനോഽഭ്യപൂജയന് ।। 72
ഉത്തരൻ ഉത്തമരഥത്തിൽ നില്ക്കുന്നതും ബ്രിഹന്നള അവനൊപ്പം നിൽക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, മഹാജനം, സ്ത്രീകൾ, രാജകുമാരിമാർ, സദാചാരമുള്ള ദ്വിജന്മാർ എന്നിവർ ശുഭപ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആദരവോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
യദര്ജുനസ്യര്ഷഭതുല്യഗാമിനഃ പുരാഽഭവത്ഖാണ്ഡവദാഹമങ്ഗലമ് । കുരൂന്സമാസാദ്യ രണേ ബൃഹന്നലേ സഹോത്തരേണാസ്തു തവാദ്യ മങ്ഗലമ് ।। 73
മുന്പ് അർജുനന് ഖാണ്ഡവവനം ദഹിച്ചപ്പോൾ അതു ഭാഗ്യകരമായിരുന്നു എന്നപോലെ, ഇന്ന് ബ്രിഹന്നലയും ഉത്തരനും ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുരുക്കളെ നേരിടുമ്പോൾ നിനക്കു ഭാഗ്യം ഉണ്ടാകട്ടെ.
സ രാജധാന്യ നിര്യായ വൈരാടിരകുതോഭയഃ। പ്രയാഹീത്യബ്രവീത്സൂതം യത്ര തേ കുരവോ ഗതാഃ ।। 1
എല്ലാവശവും ഭയമില്ലാതെ വിരാടൻ രാജാവ് നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. 'നമ്മുടെ കുരുക്കൾ പോയ സ്ഥലത്തേക്ക് നീ പോവിക്കോ,' എന്നു അവൻ തന്റെ രഥികനോടു പറഞ്ഞു.
സമവേതാന്കുരൂന്സര്വാഞ്ജിഗീഷൂനവജിത്യ വൈ। ഗാശ്ചൈതാഃ ക്ഷിപ്രമാദായ പുനരേഷ്യാമ്യഹം പുരമ് ।। 2
'വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ കുരുക്കളെയും ജയിച്ച് ഈ പശുക്കളെ ഉടൻ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ തിരിച്ചു നഗരത്തിലേക്ക് വരാം,' എന്നു പറഞ്ഞു.
തതസ്താംശ്ചോദയാമാസ സദശ്വാന്പാണ്ഡുനന്ദനഃ ।। 3
അപ്പോൾ പാണ്ഡുവിന്റെ മകൻ ആ ഉത്തമമായ കുതിരകളെ ഓടിപ്പിച്ചു.
തേ ഹയാ നരസിംഹേന ചോദിതാ വാതരംഹസഃ। ആലിഖന്ത ഇവാകാശമൂഹുഃ കാഞ്ചനമാലിനഃ ।। 4
ആ പുരുഷസിംഹൻ കുതിരകളെ ഓടിച്ചപ്പോൾ, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച ആ കുതിരകൾ കാറ്റുപോലെ വേഗത്തിൽ ആകാശത്ത് വരകൾ വരയ്ക്കുന്നപോലെ പായിച്ചു.
നാതിദൂരമഥോ ഗത്വാ മാത്സ്യപുത്രധനഞ്ജയൌ । അവൈക്ഷേതാമവിത്രസ്തൌ കുരൂണാം ബലിനാം ബലമ് ।। 5
കുറച്ച് ദൂരം മാത്രം പോയി, മാത്സ്യപുത്രനും ധനഞ്ജയനും ഭയമില്ലാതെ കുരുക്കളുടെ ശക്തമായ സൈന്യത്തെ കണ്ടു.
ശ്മശാനമഭിതോ ഗത്വാ ശൂരൌ ദദൃശതുഃകുരൂന് ।। 6 ।। തദനീകം മഹത്തേഷാം വിസ്തൃതം സാഗരോപമമ്
ശ്മശാനത്തിന് സമീപം ചെന്നപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ കുരുക്കളെ കണ്ടു; അവരുടെ വലിയ സൈന്യം സമുദ്രംപോലെ വ്യാപിച്ചു കിടക്കുന്നു.
സര്പമാണമിവാകാശേ വനം ബഹുലപാദപമ് ।। 7 ।। ദദൃശേ പാര്ഥിവോ രേണുര്ജനിതസ്തേന സര്പതാ
ആ സൈന്യം, കാട്ടിൽ വലിയ മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുപോലെ, ആകാശത്ത് പാമ്പുപോലെ കറങ്ങി കിടക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി; അവരുടെ സഞ്ചാരത്തിൽ ഉയർന്ന പൊടി പാമ്പുപോലെ കാണപ്പെട്ടു.