മനസാ ചാപ്യഭിപ്രേതം യത്തേ ശത്രുനിബര്ഹണ। തത്തേഽഹം സംപ്രദാസ്യാമി സര്വമര്ഹതി നോ ഭവാന് ।। 10
നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനേ, അതും ഞാൻ നൽകും; നീ എല്ലാറ്റിനും യോഗ്യനാണ്.
രത്നാനി ഗാഃ സുവര്ണം ച മണിമുക്തമഥാപി വാ। വൈയാഘ്രപദ്യ വിപ്രേന്ദ്ര സര്വഥൈവ നമോസ്തു തേ ।। 11
രത്നങ്ങൾ, പശുക്കൾ, പൊന്നും, മുത്തുകളും മണികളും — ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനേ, ഇതെല്ലാം നിനക്കാണ്; എല്ലാ വിധത്തിലും ഞാൻ നിനക്കു് വന്ദനം അർപ്പിക്കുന്നു.
ത്വത്കൃതേ ഹ്യദ്യ പശ്യാമി രാജ്യമാത്മാനമേവ ച। യതശ്ച ജാതഃ സംരമ്ഭഃ സ ച ശത്രുര്വശം ഗതഃ ।। 12
നിന്റെ കാരണത്താൽ ഇന്ന് ഞാൻ എന്റെ രാജ്യവും സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നതും കാണുന്നു; ഉണ്ടായ കലഹം, ആ ശത്രുവും കീഴടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ മാത്സ്യം പുനരേവാബ്രവീദ്വചഃ। പ്രതിനന്ദാമി തേ വാചം മനോജ്ഞാം മാത്സ്യ ഭാഷിതാം ।। 13
അതിനുശേഷം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ വീണ്ടും മത്സ്യരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ മനോഹരവും ഹൃദയസ്പർശിയുമായ വാക്കുകൾ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു, മത്സ്യരാജാവേ.'
ആനൃശംസ്യപരോ നിത്യം സുമുഖഃ സതതം ഭവാന് । പുനരേവ വിരാടശ്ച രാജാ കങ്കമഭാഷത ।। 14
ദയയും കരുണയും നിറഞ്ഞവനായി, സദാ സൗമ്യനായ രാജാവ് വിരാടൻ വീണ്ടും കങ്കനെ സമീപിച്ചു.
അഹോ ശൂദ്രസ്യ കര്മാണി വലലസ്യ ദ്വിജോത്തമ । സോഹം ശൂദ്രേണ സംഗ്രാമേ വലലേനാഭിരക്ഷിതഃ ।। 15
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, ശൂദ്രനായ വലലന്റെ പ്രവർത്തികൾ എത്ര അത്ഭുതകരമാണ്! ഞാൻ തന്നെ ആ യുദ്ധത്തിൽ ആ ശൂദ്രൻ വലലൻ എന്നെ രക്ഷിച്ചു.
ത്വത്കൃതേ സര്വമേവൈതദുപപന്നം മമാനഘ। വരം വൃഷ്ണീഷ്വ ഭദ്രം തേ ബ്രൂഹി കിം കരവാണി തേ ।। 16
നിഷ്പാപനേ, ഇതെല്ലാം നിന്റെ കാരണമാണ് എനിക്ക് അനുയോജ്യം. ഭാഗ്യവാനേ, ഒരു വരം തേടൂ, ഞാൻ നിനക്കു എന്ത് ചെയ്യണമെന്നു പറയൂ.
ദദാമി തേ മഹാപ്രീത്യാ രത്നാന്യുച്ചാവചാന്യഹമ്। ശയനാസനയാനാനി കന്യാശ്ച സമലംകുതാഃ ।। 17
വളരെയധികം സ്നേഹത്തോടെ ഞാൻ നിനക്കു വിലയേറിയതും സാധാരണയുമായ രത്നങ്ങൾ, കിടക്കകൾ, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ കന്യാകൾ എന്നിവ നൽകുന്നു.
ഹസ്ത്യശ്വരഥസങ്ഘാശ്ച രാഷ്ട്രാണി വിവിധാനി ച। ഏതാനി ച മമ പ്രീത്യാ പ്രതിഗൃഹ്ണ മമാന്തികേ ।। 18
എനിക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും വിവിധ ദേശങ്ങളും നിനക്ക് നൽകുന്നു. ഇവയെല്ലാം എനിക്ക് നിന്ന് സ്വീകരിക്കൂ.
തം തഥാവാദിനം തത്ര കൌരവ്യഃ പ്രത്യഭാഷത। ഏഷൈവ തു മമ പ്രീതിര്യത്ത്വം മുക്തോസി ശത്രുഭിഃ ।। 19
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ രാജാവിനോട് കൌരവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'നീ ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് മോചിതനായതാണു എനിക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.'
പ്രതീതശ്ചേത്പുരം തുഷ്ടഃ പ്രവിശാദ്യ പരംതപ। ദാരൈഃ പുത്രൈശ്ച സംശ്ലിഷ്യ സാ ഹി പ്രീതിര്മമാതുലാ ।। 20
ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, നീ സന്തോഷത്തോടെയും തൃപ്തിയോടെയും ആണെങ്കിൽ, ഭാര്യകളെയും മക്കളെയും ചേർത്ത് പിടിച്ച് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കൂ. അതാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും വലിയ സന്തോഷം.
സുശര്മാണം തു രാജേന്ദ്ര സഭൃത്യബലവാഹനമ് । വിസര്ജയ നരശ്രേഷ്ഠം വരമേതദഹം വൃണേ ।। 21
രാജാവേ, സുശർമയും അവന്റെ ഭൃത്യരും സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും വിട്ടയക്കൂ. ഇതാണ് ഞാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന വരം, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ.
ഏവമുക്തേ തു കങ്കേന വിരാടോ രാജസത്തമഃ । പ്രത്യുവാച തതഃ കങ്കം സുശര്മാ യാതു ചേഷ്ടതഃ ।। 22
കങ്കൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാരാജാവ് വിരാടൻ കങ്കനോട് പറഞ്ഞു: 'സുശർമ ഇഷ്ടംപോലെ പോകട്ടെ.'
ഗച്ഛന്തു ദൂതാസ്ത്വരിതാ നഗരം തവ പാര്ഥിവ। സുഹൃദാം പ്രിയമാഖ്യാതും ഘോഷയന്തു ച തേ ജയമ് ।। 23
രാജാവേ, വേഗത്തിലുള്ള ദൂതന്മാർ നിന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് സന്തോഷവാർത്ത അറിയിക്കുകയും, നിന്റെ വിജയത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ.
തതസ്തദ്വചനാന്മാത്സ്യോ ദൂതാന്രാജാ സമാദിശത്। ആചക്ഷധ്വം പുരം സത്വാ സംഗ്രാമേ വിജയം മമ ।। 24
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, മത്സ്യരാജാവ് തന്റെ ദൂതന്മാരോട് കല്പിച്ചു: 'നഗരത്തിലേക്ക് പോയി യുദ്ധവിജയം എല്ലാവർക്കും അറിയിക്കൂ.'
കുമാര്യഃ സമലംകൃത്യ പ്രയാഗച്ഛന്തു മേ പുരാത് । വാദിത്രാണി ച സര്വാണി ഗണികാശ്ച സ്വലംകൃതാഃ । പ്രത്യായാന്തു ച മേ ശീഘ്രം നാഗരാഃ സര്വ ഏവ തേ ।। 25
അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ കന്യാകൾ എന്റെ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടട്ടെ; എല്ലാ വാദ്യോപകരണങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ ഗണികകളും പുറപ്പെടട്ടെ; എന്റെ എല്ലാ നഗരവാസികളും വേഗത്തിൽ തിരികെ വരട്ടെ.
ഏവമുക്താസ്തഥാ ദൂതാ രാത്രൌ യാത്വാ തു കേവലമ് । തതോഽന്തരേ ചാനുഷിതാ ദൂതാഃ ശീഘ്രാനുയായിനഃ ।। 26
അങ്ങനെ കല്പന ലഭിച്ച ദൂതന്മാർ രാത്രിയിൽ യാത്ര തിരിച്ചു; അതിനിടയിൽ മറ്റുവേഗത്തിലുള്ള ദൂതന്മാരും അവരെ പിന്തുടർന്നു.
നഗരം പ്രാവിശംസ്തേ വൈ സൂര്യേ സമ്യഗഥോദിതേ। വിരാടനഗരം പ്രാപ്യ ശീഘ്രം നാന്ദീമഘോഷയന് । പതാകോച്ഛ്രയമാല്യാഢ്യം പുരമപ്രതിമം യഥാ ।। 27
സൂര്യൻ മുഴുവൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ അവർ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. വിരാടന്റെ നഗരത്തിലെത്തിയതോടെ അവർ വേഗത്തിൽ വിജയോത്സവം പ്രഖ്യാപിച്ചു. പതാകകളും പുഷ്പമാലകളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ നഗരം അപരിമിതമായ സൗന്ദര്യത്തോടെയായിരുന്നു.
യാതേ ത്രിഗര്താന്മാത്സ്യേ തു പശൂംസ്താന്വൈ പരീപ്സതി। ദുര്യോധനഃ സഹാമാത്യൈര്വിരാട പുരമഭ്യഗാത് ।। 1
ത്രിഗർതന്മാർ മത്സ്യദേശത്ത് നിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ പശുക്കളെ ആഗ്രഹിച്ച് ദുര്യോധനൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം വിരാടന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് എത്തി.
ഭീഷ്മദ്രോണൌ ച കര്ണശ്ച കൃപശ്ച പരമാസ്ത്രവിത് । ദ്രൌണിശ്ച സൌബലശ്ചൈവ തഥാ ദുഃശാസനഃ ശലഃ ।। 2
ഭീഷ്മൻ, ദ്രോൺ, കർണ്ണൻ, ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള കൃപാചാര്യൻ, ദ്രോൺപുത്രൻ, സൗബലൻ, ദുഃശാസനൻ, ശലൻ എന്നിവരും,
വിവിംശതിര്വികര്ണശ്ച ചിത്രസേനശ്ച വീര്യവാന് । ദുഃസഹോ ദുര്മുഖശ്ചൈവ ഏതേ ചാന്യേ മഹാരഥാഃ ।। 3
വിവിംശതി, വികർണ്ണൻ, വീരനായ ചിത്രസേനൻ, ദുഃസഹൻ, ദുര്മുഖൻ, മറ്റും മഹാരഥികളും,
സര്വേ മത്സ്യാനുപാഗമ്യ വിരാടസ്യ മഹീപതേഃ । ഗോപാന്വിദ്രാവ്യ തരസാ ഗോധനം ജഹ്രുരോജസാ ।। 4
അവർക്കെല്ലാവരും മത്സ്യരാജാവ് വിരാടന്റെ ദേശത്ത് എത്തി, കാവൽക്കാരെ ബലമായി ഓടിച്ചു, വലിയ ഉത്സാഹത്തോടെ പശുക്കളെ പിടിച്ചു.
ഗവാം ശതസഹസ്രാണി കുരവഃ കാലയന്തി ച । മഹതാ രഥവംശേന പരിഗൃഹ്യ സമന്തതഃ ।। 5
കുരുക്കൾ വലിയ രഥസേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ലക്ഷക്കണക്കിന് പശുക്കളെ അകറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ഗോപാലാനാം തു ഘോഷേഷു ഹന്യതാം തൈര്മഹാരഥൈഃ । ആരാവഃ സുമഹാനാസീത്സംപ്രഹാരേ ഭയംകരേ ।। 6
പശുപാലരുടെ കുടീരങ്ങളിൽ ആ മഹാരഥന്മാർ കൊലപാതകം നടത്തുമ്പോൾ, അതി ഭയങ്കരമായ ഒരു ശബ്ദം അകത്തു മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു.
ഗവാധ്യക്ഷസ്തു സംത്രസ്തോ രഥമാസ്ഥായ സത്വരഃ। ജഗാമ നഗരായൈവ പരിക്രോശംസ്തദാഽഽര്തവത് ।। 7
പശുക്കളുടെ മേൽനോട്ടക്കാരൻ ഭയപ്പെട്ട് ഉടൻ രഥത്തിൽ കയറി, വേദനയോടെ നിലവിളിച്ച് നഗരത്തിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി.
സ പ്രവിശ്യ പുരം രാജ്ഞോ നൃപവേശ്മാഭ്യയാത്തതഃ। അവതീര്യ രഥാത്തൂര്ണമാഖ്യാതും പ്രവിവേശ ഹ ।। 8
അവൻ നഗരത്തിൽ കടന്ന് രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് ചെന്നു; രഥത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ അറിയിക്കാൻ അകത്തു കയറി.
ദൃഷ്ട്വാ ഭൂമിംജയം നാമ പുത്രം മാത്സ്യസ്യ മാനിനമ് । തസ്മൈ ച സര്വമാചഷ്ട രാഷ്ട്രസ്യ പശുകര്ഷണമ് ।। 9
ഭൂമിഞ്ചയ എന്ന മത്സ്യരാജാവിന്റെ അഭിമാനിയായ പുത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജ്യത്തിലെ പശുക്കൾ കവർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടതെല്ലാം അവനോട് പറഞ്ഞു.
ഗവാം ശതസഹസ്രാണി കുരബഃ കാലയന്തി തേ। പ്രതിജേതും സമുത്തിഷ്ഠ ഗോധനം രാഷ്ട്രവര്ധന ।। 10
കുരുക്കൾ ലക്ഷക്കണക്കിന് പശുക്കളെ അകറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; രാജ്യം സമ്പന്നമാക്കുന്നവനേ, അവരെ നേരിടാൻ എഴുന്നേൽക്കൂ.
രാജപുത്ര ഹിതപ്രേപ്സുഃ ക്ഷിപ്രം നിര്യാഹി വൈ സ്വയമ് । ത്വാം ഹി മത്സ്യോ മഹീപാലഃ ശൂന്യപാലമിഹാകരോത് ।। 11
രാജകുമാരാ, നിന്റെ ഭാവി കാത്തു നോക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് നീ തന്നെ ഉടൻ പുറപ്പെടണം; മത്സ്യരാജാവായ ഭൂപതി നിന്നെ മാത്രം ഇവിടെ രക്ഷാധികാരിയായി വിട്ടിരിക്കുന്നു.
ത്വാം വൈ പരിഷദോ മധ്യേ ശ്ലാഘതേ സ നരാധിപഃ । പുത്രോ മമാനുരൂപശ്ച ശൂരശ്ചേതി കുലോദ്വഹഃ ।। 12
സഭയിൽ എല്ലാവർക്കുമിടയിൽ ആ രാജാവു നിന്നെ പ്രശംസിച്ച് പറയുന്നു: 'ഇവൻ എന്റെ യോഗ്യനായ പുത്രനും വീരനും കുടുംബത്തെ ഉയർത്തുന്നവനുമാണ്.'