ഏതേപാമപി ദീയന്താം രഥാ ധ്വജപതാകിനഃ। കവചാനി വിചിത്രാണി ദൃഢാനി ച ലഘൂനി ച ।। 33
ഇവർക്ക് പതാകയുള്ള രഥങ്ങളും, വിവിധതരത്തിലുള്ള, ശക്തിയുള്ളതും ലഘുവുമായ കാവചങ്ങളും നൽകണം.
പ്രതിമുഞ്ചന്തു ഗാത്രേഷു ദീയന്താമായുധാനി ച । നേമേ ജാതു ന യുദ്ധ്യ്രേയുരിതി മേ ധീയതേ മതിഃ ।। 34
അവർ ശരീരത്തിൽ കാവചം ധരിക്കട്ടെ, ആയുധങ്ങളും നൽകണം; എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, അവർ യുദ്ധം ഒഴിവാക്കില്ല.
തച്ഛ്രുത്വാ നൃപതേര്വാക്യം ശീഘ്രം ത്വരിതമാനസഃ। ശതാനീകഃ സ പാര്ഥഭ്യോ രഥാന്രാജന്സമാദിശത് ।। 35
രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, മനസ്സിൽ വേഗവും ഉത്സാഹവും നിറഞ്ഞ ശതാനികൻ പൃഥയുടെ പുത്രന്മാർക്കായി രഥങ്ങൾ ഉടൻ ഒരുക്കാൻ കല്പിച്ചു.
സഹദേവായ രാജ്ഞേ ച ഭീമായ നകുലായ ച। താന്ദൃഷ്ട്വാ സഹസാ സൂതാ രാജഭക്തിപുരസ്കൃതാഃ ।। 36
സഹദേവനും രാജാവും ഭീമനും നകുലനും വേണ്ടി, രാജഭക്തിയുള്ള സാരഥിമാർ അവരെ കണ്ടു ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു.
നിര്ദിഷ്ടാ നരദേവേന രഥാഞ്ഛീഘ്രമയോജയന്। കവചാനി വിചിത്രാണി നവാനി ച ദൃഢാനി ച।। 37
രാജാവ് നിർദ്ദേശിച്ചതനുസരിച്ച്, സാരഥിമാർ രഥങ്ങൾ വേഗത്തിൽ കെട്ടി, പുതിയതും വിവിധതരത്തിലുള്ളതും ശക്തിയുള്ളതുമായ കാവചങ്ങൾ നൽകി.
വിരാടഃ പ്രദദൌ യാനി തേഷാമക്ലിഷ്ടകര്മണാമ്। താന്യാമുച്യ ശരീരേഷു ദംശിതാസ്തേ മഹാരഥാഃ ।। 38
വിരാട് കുഴപ്പമില്ലാത്ത പ്രവൃത്തിയുള്ളവർക്കായി കാവചം നൽകി; അവരത് ശരീരത്തിൽ ധരിച്ചു, ആ മഹാരഥികൾ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി.
തരസ്വിനശ്ഛന്നരൂപാഃ സര്വശസ്ത്രവിശാരദാഃ । രഥാന്ഹേമപരിഷ്കാരാന്സമാസ്ഥായ മഹാരഥാഃ। പാണ്ഡവാ നിര്യയുര്ഹൃഷ്ടാ ദംശിതാ രാജസത്തമ ।। 39
ശക്തിയുള്ള പാണ്ഡവന്മാർ, വേഷം മാറി, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ, പൊന്നുകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ കയറി, സന്തോഷത്തോടെ കാവചം ധരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു, രാജശ്രേഷ്ഠനേ.
വിരാടമന്വയുഃ പശ്ചാത്സഹിതാഃ കുരുപുങ്ഗവാഃ। ചത്വാരോ ഭ്രാതരഃ ശൂരാഃ പാണ്ഡവാഃ സത്യവിക്രമാഃ ।। 40
നാലു വീരനായ പാണ്ഡവ സഹോദരന്മാർ, സത്യസന്ധമായ വീരതയോടെ, കുരുവംശത്തിലെ ഉത്തമന്മാരോടൊപ്പം വിരാടിനെ പിന്തുടർന്നു.
ദീര്ഘാനാം ച ദൃഢാനാം ച ധനുഷാം തേ യഥാബലമ്। ഉത്കൃഷ്യ പാശാന്മൌര്വീണാം വീരാശ്ചാപേഷ്വയോജയന് ।। 41
വീരന്മാർ അവരുടെ ശക്തിക്ക് അനുസരിച്ച് ദീർഘവും ദൃഢവുമായ വില്ലുകൾ വലിച്ചു, മൗർവിയുടെ പാശങ്ങൾ അതിൽ ചേർത്തു.
തതഃ സുവാസസഃ സര്വേ വീരാശ്ചന്ദനരൂഷിതാഃ । ചോദിതാ നരദേവേന ക്ഷിപ്രമശ്വാനചോദയന് ।। 42
അപ്പോൾ, മനോഹരമായ വസ്ത്രം ധരിച്ചും ചന്ദനം പുരട്ടിയും, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വീരന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിരകളെ ഓടിച്ചു.
തേ ഹയാ ഹേമസംച്ഛന്നാ ബൃഹന്തഃ സാധുവാഹിനഃ । ചോദിതാഃ പ്രത്യദൃശ്യന്ത പത്രിണാമിവ പങ്ക്തയഃ ।। 43
പൊന്നാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും നല്ല പരിശീലനം ലഭിച്ചും വലിയ ആ കുതിരകൾ മുന്നോട്ട് ഓടുമ്പോൾ, പറക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ നിരകളെപ്പോലെ തോന്നി.
ഭീമരൂപാശ്ച മാതങ്ഗാഃ പ്രഭിന്നകരടാമുഖാഃ। സ്വാരൂഢാ യുദ്ധകുശലൈര്മഹാമാത്രാധിരോഹിതാഃ ।। 44
ഭയാനകമായ രൂപവും ഒടിഞ്ഞ ദന്തവും ഉഗ്രമായ വായും ഉള്ള ആനകൾ, യുദ്ധത്തിൽ നിപുണരായ മഹാമാത്രന്മാർ കയറി, വീരന്മാർ അവയെ നിയന്ത്രിച്ചു.
ക്ഷരന്ത ഇവ ജീമൂതാഃ സുദന്താഃ ഷാഷ്ടിഹായനാഃ । രാജാനമന്വയുഃ പശ്ചാത്ക്രാമന്ത ഇവ പര്വതാഃ ।। 45
നന്നായി പരിശീലനം നേടിയ അറുപത് വയസ്സുള്ള ആനകൾ, മേഘങ്ങൾ പോലെ ഒഴുകി, രാജാവിനെ പിന്തുടർന്ന് പർവ്വതങ്ങൾ പോലെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ദൃഢായുധജനാകീര്ണം രഥാശ്വഗജസംകുലമ് । തദ്ബലാഗ്രം വിരാടസ്യ ശക്രസ്യേവ തദാ ബഭൌ ।। 46
ദൃഢമായ ആയുധധാരികളാൽ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്ന വീരാട്ടന്റെ ആ സേനാമുൻപന്തി അപ്പോൾ ഇന്ദ്രന്റെ സേനയെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തം പ്രയാന്തം മഹാരാജ നിനീഷന്തം ഗവാം പദമ്। വിശാരദാനാം വൈശ്യാനാം പ്രകൃഷ്ടാനാം തദാ നൃപ ।। 47
രാജാവേ, അവൻ പശുക്കളുടെ പാതയിലേക്ക് പോവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ, പ്രഗത്ഭരും നൈപുണ്യമുള്ള പശുപാലകർ അവനെ അനുഗമിച്ചു.
വിംശതിസ്തു സഹസ്രാണി നരാണാമനുയായിനാമ്। അഷ്ടൌ രഥസഹസ്രാണി ദശ നാഗശതാനി ച । വിംശച്ചാശ്വസഹസ്രാണി മാത്സ്യാനാം ത്വരിതം യയുഃ ।। 48
ഇരുപതിനായിരം പുരുഷന്മാർ, എട്ടായിരം രഥങ്ങൾ, പത്ത് നൂറ് ആനകൾ, ഇരുപതിനായിരം വേഗമേറിയ കുതിരകൾ എന്നിവ മത്സ്യരുടെ സേനയോടൊപ്പം യാത്ര ചെയ്തു.
തദനീകം വിരാടസ്യ ശുശുഭേഽതീവ ഭാരത। വസന്തേ ബഹുപുഷ്പാഢ്യം കാനനം ചിത്രിതം യഥാ ।। 49
വസന്തകാലത്ത് അനേകം പുഷ്പങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട വനത്തെപ്പോലെ, വീരാട്ടന്റെ ആ സേന അതിയായി ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
നിര്യായ നഗരാച്ഛൂരാ വ്യൂഢാനീകാഃ പ്രഹാരിണഃ। ത്രിഗര്താനസ്പൃശന്മാത്സ്യാഃ മൂര്യേഽസ്തംഗമിതേ സതി ।। 1
നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് കടന്ന ധൈര്യശാലികളും യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായവരുമായ മത്സ്യ സേന, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ ത്രിഗർത്തരെ നേരിട്ടു.
തേ ത്രിഗര്താശ്ച മാത്സ്യാശ്ച വ്യൂഢാനീകാഃ പ്രഹാരിണഃ। അന്യോന്യമഭിവര്തന്തേ ഗോഷു ഗൃദ്ധാ മഹാബലാഃ ।। 2
ത്രിഗർത്തരും മത്സ്യരും, യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായവരും പശുക്കൾക്കായി ആഗ്രഹമുള്ളവരുമായ വലിയ ശക്തിയുള്ളവരും, പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
ഭീമാശ്ച മത്തമാതങ്ഗാസ്തോമരാങ്കുശചോദിതാഃ। ഗ്രാമണീയൈഃ സമാരൂഢാഃ കുശലൈര്ഹസ്തിസാദിഭിഃ ।। 3
ഭീമന്മാരായ മദ്യപിച്ച ആനകൾ, തോമ്മരവും അങ്കുശവും ഉപയോഗിച്ച് ഓടിച്ചു, നൈപുണ്യമുള്ള നേതാക്കളും ആനയോട്ടക്കാരും അവയിൽ കയറി.
തേഷാം സമാഗമോ ഘോരസ്തുമുലോ രോമഹര്ഷണഃ। ഘ്നതാം പരസ്പരം രാജന്യമരാഷ്ട്രവിവര്ധനഃ ।। 4
അവരുടെ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഭയാനകവും ഉന്മാദജനകവുമായിരുന്നു; രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം ആക്രമിച്ചപ്പോൾ രാജ്യങ്ങളുടെ മഹത്വം വർദ്ധിച്ചു.
ദേവാസുരസമോ രാജന്നാസീത്സൂര്യേഽബലമ്ബതി । പദാതിരഥനാഗേന്ദ്രഹയാരോഹബലൌഘവാന് ।। 5
രാജാവേ, സൂര്യന്റെ ശക്തി കുറഞ്ഞപ്പോൾ, പദാതികൾ, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരയോട്ടക്കാർ എന്നിവയുടെ വലിയ കൂട്ടത്തോടെ, ദേവാസുരസമമായ യുദ്ധം നടന്നു.
അന്യോന്യമഭ്യാപതതാം നിഘ്നതാം ചേതരേതരമ് । ഉദതിഷ്ഠദ്രജോ ഭൌമം ന പ്രാജ്ഞായത കിംചന ।। 6
അവർ പരസ്പരം ആക്രമിച്ച് പോരാടുമ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പൊടികൊണ്ട് ഒന്നും കാണാനാവാത്തവിധം എല്ലാം മൂടി.
പക്ഷിണശ്ചാപതന്ഭൂമൌ സൈന്യേന രജസാ വൃതാഃ । ഇഷുഭിര്വ്യതിസര്പദ്ഭിരാദിത്യോഽന്തരധീയത ।। 7
സൈന്യത്തിന്റെ പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ട പക്ഷികൾ നിലത്തേക്ക് വീണു; അമ്പുകൾ പറക്കുമ്പോൾ സൂര്യനും മറഞ്ഞുപോയി.
ഖദ്യോതൈരിവ സംയുക്തമന്തരിക്ഷമജായത।। 8
ആകാശം പുഴുക്കളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി.
രുക്മപൃഷ്ഠാനി ചാപാനി വിചേരുര്വിദ്യുതോ യഥാ । നര്ദതാം ലോകവീരാണാം സവ്യം ദക്ഷിണമസ്യതാമ് ।। 9
പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച അമ്പുകൾ മിന്നൽപോലെ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു; വീരന്മാർ ഇടതും വലതും അമ്പുകൾ എറിഞ്ഞ് ഗർജിച്ചു.
രഥാ രഥൈഃ സമാജഗ്മുഃ പത്തയശ്ച പദാതിഭിഃ । സാദിനഃ സാദിഭിര്ജഗ്മുര്ഗജൈശ്ചാപി മഹാഗജാഃ ।। 10
രഥക്കാർക്ക് മുന്നിൽ മറ്റൊരു കൂട്ടം രഥക്കാർ, കാലാളുകൾക്ക് നേരെ കാലാളുകൾ, കുതിരപ്പടക്കാർക്ക് മുന്നിൽ കുതിരപ്പടക്കാർ, വലിയ ആനകൾക്ക് മുന്നിൽ മറ്റൊരു കൂട്ടം ആനകൾ അണിനിരന്നു.
അസിഭിഃ പട്ടസൈശ്ചാപി ശക്തിഭിസ്തോമരൈരപി । സംരബ്ധാഃ സമരേ യോധാ നിജഘ്നുരിതരേതരമ് ।। 11
യുദ്ധത്തിൽ ഉഗ്രമായി കോപിച്ച യോദ്ധാക്കൾ വാൾ, വിശാലമായ കത്തികൾ, കുന്തം, തുരങ്കം എന്നിവ കൊണ്ട് പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
നിഘ്നന്തഃ സമരേഽന്യോന്യം ഹൃഷ്ടാഃ പരിഘപാണയഃ । ന ശേകുരതിസംക്രുദ്ധാഃ ശൂരാഃ കര്തും പരാങ്ഭുഖമ് ।। 12
ഇരുമ്പ് ദണ്ഡങ്ങൾ പിടിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു; അത്രയും ക്രൂരരായ വീരന്മാർക്ക് പിന്മാറാനോ ഓടിപ്പോകാനോ കഴിയില്ലായിരുന്നു.
രക്താധരോഷ്ഠം സുനസം ക്ലൃപ്തശ്മശ്രു സ്വലംകൃതമ്। അദൃശ്യത ശിരശ്ഛിന്നം രജോവിധ്വസ്തകുണ്ഡലമ് ।। 13
രക്തം പുരണ്ട അധരവും മനോഹരമായ മൂക്കും അലങ്കരിച്ച താടിയും, ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച കാതിലോലകളും, പൊടിയിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഒരു വെട്ടിമാറ്റിയ തല അവിടെ കാണപ്പെട്ടു.