ഇത്യുക്തവാ രാജശാര്ദൂല രാജ്ഞേ സര്വം ന്യവേദയത് । ത്രിംശദ്രാത്രിമിമാം ഭീരുഃ കൃതകൃത്യാ നിവാസയേ ।। 47
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, രാജ്ഞി രാജാവിനോട് എല്ലാം അറിയിച്ചു: 'ഭയപ്പെട്ട ഈ സ്ത്രീ, ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കിയതുകൊണ്ട്, മുപ്പതു രാത്രി ഇവിടെ താമസിക്കട്ടെ.'
കീചകേ തു ഹതേ രാജാ വിരാടഃ പരവീരഹാ। ശോകമാഹാരയത്തീവ്രം സാമാത്യഃ സപുരോഹിതഃ ।। 1
കീചകനെ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശത്രുവീരന്മാരെ ജയിച്ചിരിക്കുന്ന വിരാടൻ രാജാവും, മന്ത്രിമാരും, പുരോഹിതന്മാരും അത്യന്തം ദു:ഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
കീചകസ്യ വധം ഘോരം സാനുജസ്യ വിശാംപതേ । അത്യാഹിതം ചിന്തയിത്വാ വ്യസ്മയന്ത പൃഥഗ്ജനാഃ ।। 2
കീചകനെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാരെയും ഭയാനകമായി കൊല്ലപ്പെട്ട വിവരം ഓർത്ത്, ആ ജനങ്ങൾ അതിശയിച്ചു.
തസ്മിന്പുരേ ജനപദേ ജജല്പുശ്ചാപി സര്വശഃ । വീര്യവാന്ദയിതോ രാജ്ഞോ ദര്പോത്സിക്തശ്ച കീചകഃ ।। 3
ആ നഗരത്തിലും ആ പ്രദേശത്തുമെങ്ങും, രാജാവിന്റെ പ്രിയങ്കരനും ശക്തിയുള്ളവനും അഹങ്കാരിയും ആയ കീചകനെക്കുറിച്ച് എല്ലാവരും സംസാരിച്ചു.
സാംപരായേ പരിക്രുഷ്ടോ ബലവാന്ദുര്ജയോ രണേ। ആസീത്പ്രഹര്താ ശത്രൂണാം ദാരദര്ശീ ച ദുര്മതിഃ । സ ഹതഃ കില ഗന്ധര്വൈഃ സൈരന്ധ്രീകാരണാന്നിശി ।। 4
പോരിൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നവനും, ശക്തനും, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനും, ശത്രുക്കളെ ആക്രമിക്കുന്നവനും, ദുഷ്ടചിന്തകളുള്ളവനും, സ്ത്രീകളെ പിന്തുടരുന്നവനും ആയ കീചകൻ, സൈരന്ധ്രിയുടെ കാരണത്താൽ ഗന്ധർവന്മാർ രാത്രിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നാണ് പറഞ്ഞത്.
ഇത്യജല്പന്മഹാരാജ കീചകസ്യ വിനാശനമ് । ദേശേദേശേ മനുഷ്യാശ്ച വിസ്മിതഃ കീചകേ ഹതേ ।। 5
ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവേ, കീചകന്റെ നാശത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളിലും മനുഷ്യർ സംസാരിച്ചു; കീചകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിൽ എല്ലാവരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
അഥ വൈഃ ധാര്തരാഷ്ട്രേണ പ്രയുക്താ യേ ബഹിശ്ചരാഃ । മൃഗയിത്വാ ബഹൂന്ദേശാന്ഗ്രാമാംശ്ച നഗരാണി ച ।। 6
അപ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രൻ അയച്ച ചാരന്മാർ പല പ്രദേശങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും അന്വേഷിച്ചു.
സംവിധായ യഥാഽഽദിഷ്ടം യഥാദേശം പ്രദര്ശകാഃ । കൃതസംകേതനാഃ സര്വേ ന്യവര്തന്ത പുരം തതഃ ।। 7
അവർക്കു നൽകിയ നിർദ്ദേശങ്ങൾ അനുസരിച്ച് എല്ലാം ചെയ്തു തീർത്ത ശേഷം, ആ ചാരന്മാർ എല്ലാവരും തിരിച്ച് നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
ആഗമ്യ ഹാസ്തിനപുരം ധാര്തരാഷ്ട്രമരിന്ദമമ്। തത്ര ദൃഷ്ട്വാ തു രാജാനം കൌരവ്യം ധൃതരാഷ്ട്രജമ് ।। 8
അവർ ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് എത്തി, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്ന ധൃതരാഷ്ട്രനെ, അവിടെ കൌരവരാജാവായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനെയും കണ്ടു.
ദ്രോണകര്ണകൃപൈഃ സാര്ധം ഭീഷ്മേണ ച മഹാത്മനാ। സംഗതം ഭ്രാതൃഭിഃ സാര്ധം ത്രിഗര്തൈശ്ച മഹാരഥൈഃ ।। 9
ദ്രോണൻ, കർണ്ണൻ, കൃപാചാര്യൻ, മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ, സഹോദരന്മാർ, ത്രിഗർത്തരുടെ മഹാരഥികൾ എന്നിവരോടൊപ്പം അവൻ കൂടിയിരുന്നു.
പ്രണമ്യ ശിരസാ ഭൂമൌ വര്ധയിത്വാ ജയാശിഷാ। ആസീനം സൂര്യസംകാശേ കാഞ്ചനേ പരമാസനേ ।। 10
അവരുടെ തല നിലത്ത് വച്ച് വന്ദനം ചെയ്ത് ജയാശംസകൾ അർപ്പിച്ചു; സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന പൊന്നിൻ സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനെ അവർ കണ്ടു.
ഉപാസ്യമാനം സചിവൈര്മരുദ്ഭിരിവ വാസവമ് । വിദ്വദ്ഭിര്ഗായകൈഃ സാര്ധം കവിഭിഃ സ്തുതിപാഠകൈഃ ।। 11
മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മരുത്ഗണങ്ങളിലേയും ഇടയിൽ ഇന്ദ്രൻപോലെ, പണ്ഡിതന്മാരായ ഗായകരും കവി പ്രശംസകൾ പാടുന്നവരും ഒപ്പം ഇരുന്നു.
അനേകൈരപി രാജന്യൈഃ സേവിതം സപരിച്ഛദൈഃ। ദുര്യോധനം സഭാമധ്യേ ആസീനമിദമബ്രുവന് ।। 12
അനേകം രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ അനുചരന്മാരുമൊത്ത് സേവനം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, സഭാമധ്യേ ഇരുന്ന ദുര്യോധനനോട് അവർ പറഞ്ഞു.
കൃതോഽസ്മാഭിഃ പരോ യത്നസ്തേഷാമന്വേഷണേ സദാ । പാണ്ഡവാനാം മനുഷ്യേന്ദ്ര തസ്മിന്മഹതി കാനനേ ।। 13
നാം വലിയ പരിശ്രമം നടത്തി, മഹാരാജാവേ, ആ വലിയ കാട്ടിൽ പാണ്ഡവരെ എപ്പോഴും അന്വേഷിച്ചു.
നിര്ജനേ വ്യാലസംകീര്ണേ നാനാഭ്രമരസംകുലേ । ലതാപ്രതാനഗഹനേ നാനാഗുല്മസമാവൃതേ ।। 14
പുലർച്ചയില്ലാത്ത കാട്ടിൽ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പലതരം തേനീച്ചകൾ നിറഞ്ഞതുമായ ഇടങ്ങളിൽ, കുരുമുല്ലകൾക്കിടയിലും പലതരം കുറ്റിച്ചെടികൾക്കിടയിലും.
ന ച വിദ്മോ ഗതാ യേന പാര്ഥാഃ സുദൃഢവിക്രമാഃ । മാര്ഗമാണാഃ പദന്യാസമാശ്രമേഷു വനേഷു ച ।। 15
ആശ്രമങ്ങളിലും കാട്ടുകളിലും അവരുടെ കാൽപ്പാടുകൾ അന്വേഷിച്ചിട്ടും, ശക്തിയുള്ള പാണ്ഡവർ എവിടെ പോയെന്ന് ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല.
ഗിരികൂടേഷു തുങ്ഗേഷു നാനാജനപദേഷു ച। ജനാകീര്ണേഷു ദേശേഷു ചത്വരേഷു പുരേഷു ച ।। 16
പർവതശൃംഗങ്ങളിൽ, പല പ്രദേശങ്ങളിലും, ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്ഥലങ്ങളിലും, ചത്വരങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും.
നരേന്ദ്ര സഹസാ നഷ്ടാന്നൈവ വിദ്മ ച പാണ്ഡവാന്। അത്യന്താദര്ശനാന്നഷ്ടാ ഭദ്രം തുഭ്യം നരര്ഷഭ ।। 17
രാജാവേ, പാണ്ഡവർ അപ്രത്യക്ഷരായി പോയിരിക്കുന്നു; അവർ എവിടെയാണെന്ന് ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. അവർ പൂർണ്ണമായും കാണപ്പെടാത്തതിനാൽ, അവർ നഷ്ടമായിരിക്കുന്നു. നിനക്ക് ക്ഷേമം നേരുന്നു, മഹാനായ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.
ഗിരീണാം കൂടകുഞ്ജേഷു കന്ദരോദരസാനുഷു। നദീപ്രസ്രവണേഷ്വേവ ഹ്രദേഷു ച സരസ്സു ച।। 18
പർവതങ്ങളുടെ ഗുഹകളിലും കന്യോനികളിലും, മലകളുടെ ചരിവുകളിലും, നദികളുടെ ഉറവിടങ്ങളിലും, തടാകങ്ങളിലും കുളങ്ങളിലും.
ഗഹ്വരേഷു ച ദുര്ഗേഷു ഗ്രാമേഷൂ പവനേഷു ച। ദുര്വിജ്ഞേയാ ഗതിസ്തേഷാം മൃഗ്യതേഽസ്മാഭിരേവ ച ।। ഗജവ്യാഘ്രസമീപേഷു സിംഹാന്തേ ശരഭാന്തരേ ।। 19
കാട്ടുകളിലും കോട്ടകളിലും, ഗ്രാമങ്ങളിലും തുറസ്സായ സ്ഥലങ്ങളിലും, അവരുടെ വഴികൾ മനസ്സിലാക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്; ഞങ്ങൾ തന്നെ അന്വേഷിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു — ആനകളുടെയും കടുവകളുടെയും സമീപത്തും, സിംഹങ്ങളുടെ അരികിലും ശരഭങ്ങൾക്കിടയിലും.
വത്മന്യന്വിച്ഛമാനാസ്തു രഥാനാം രഥിസത്തമ। കംചിത്കാലം മനുഷ്യേന്ദ്ര സൂതാനനുഗതാ വയമ് ।। 20
രഥങ്ങളുടെ പാതകൾ അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ, ഞങ്ങൾ കുറേ സമയം രഥച്ചാളകരെ പിന്തുടർന്നു, മനുഷ്യരാജാവേ.
മൃഗയിത്വാ യഥാന്യായം വിദിതാര്ഥാശ്ച തത്വതഃ। പ്രാപ്താ ദ്വാരവതീം സൂതാ വിനാ പാര്ഥൈഃ പരംതപ ।। 21
ശരിയായ രീതിയിൽ അന്വേഷിച്ച് സത്യം മനസ്സിലാക്കിയ ശേഷം, പാണ്ഡവന്മാരില്ലാതെ രഥച്ചാളകർ ദ്വാരകയിലേക്ക് എത്തി, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.
ന തത്ര കൃഷ്ണാ രാജേന്ദ്ര പാണ്ഡവാശ്ച മഹാവ്രതാഃ। നരദേവ യഥോദ്ദിഷ്ടം ന ച വിദ്മാത്ര പാണ്ഡവാന് ।। 22
അവിടെ, രാജാവേ, കൃഷ്ണനും മഹാവ്രതപാണ്ഡവന്മാരും പറഞ്ഞതുപോലെ ഇല്ലായിരുന്നു; ഇവിടെ പാണ്ഡവന്മാരെക്കുറിച്ച് ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല.
നിര്വൃതോ ഭവ നഷ്ടാസ്തേ സ്വസ്ഥോ ഭവ പരംതപ । സര്വഥൈവ പ്രനഷ്ടാസ്തേ നമസ്തേ ഭരതര്ഷഭ ।। 23
നിനക്ക് ആശ്വാസം ലഭിക്കട്ടെ, അവർ നിന്നിൽ നിന്ന് നഷ്ടമായിരിക്കുന്നു; മനസ്സു ശാന്തമാക്കൂ, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ. എല്ലാ രീതിയിലും അവർ നിന്നിൽ നിന്ന് അകന്നിരിക്കുന്നു; ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ, ഞങ്ങൾ നിനക്ക് വന്ദനം ചെയ്യുന്നു.
സര്വാ ച പൃഥിവീ കൃത്സ്നാ സശൈലവനകാനനാ । സരാഷ്ട്രനഗരഗ്രാമാ പത്തനൈശ്ച സമന്വിതാ । അന്വേഷിതാ ച സര്വത്ര ന ച പശ്യാമാ പാണ്ഡവാന് ।। 24
മലയുകളും കാടുകളും വനങ്ങളും രാജ്യങ്ങളും നഗരങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ മുഴുവൻ ഭൂമിയും എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിച്ചു; എങ്കിലും പാണ്ഡവന്മാരെ എങ്ങും കണ്ടില്ല.
പുനഃ ശാധി മനുഷ്യേന്ദ്ര അത ഊര്ധ്വം വിശാംപതേ। അന്വേഷണേ പാണ്ഡവാനാം ഭൂയഃ കിം കരവാമഹേ ।। 25
ഇനി, മനുഷ്യരാജാവേ, ഇനി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് ഞങ്ങളെ വീണ്ടും നിർദേശിക്കൂ; പാണ്ഡവന്മാരെ അന്വേഷിക്കാൻ ഇനി ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണം?
ഇമാം ച നഃ പ്രിയാം വീര വാചം ഭദ്രവതീം ശൃണു ।। 26
വീരനേ, ഞങ്ങൾ പറയുന്ന ഈ സന്തോഷകരവും ശുഭകരവുമായ വാർത്ത കേൾക്കൂ.
യേന ത്രിഗര്താ നിഹതാ ബലേന ബഹുശോ നൃപ। സൂതേന രാജ്ഞോ മത്സ്യസ്യ കീചകേന ബലീയസാ। സ ഹതഃ പതിതഃ ശേതേ ഗന്ധര്വൈര്നിശി ഭാരത ।। 27
ത്രിഗർത്തന്മാരെ പലതവണ ശക്തിയാൽ തോൽപ്പിച്ച, മത്സ്യരാജാവിന്റെ സേനാധിപനായ ശക്തനായ സൂതപുത്രൻ കീചകൻ, ഗന്ധർവന്മാർ രാത്രിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു വീണു കിടക്കുന്നു, ഭാരതവംശജ.
സ്യാലോ രാജ്ഞോ വിരാടസ്യ സേനാപതിരുദാരധീഃ। സുദേഷ്ണായാനുജഃ ക്രൂരഃ ശൂരോ വീരോ ഗതവ്യഥഃ ।। 28
അവൻ വിരാടിന്റെ മക്കളായ സുദേഷ്ണയുടെ സഹോദരനും, രാജാവിന്റെ മരുമകനും, സേനാധിപതിയും, ഉന്നതചിന്തയുള്ളവനും, ക്രൂരനും ധൈര്യശാലിയും ഭയമില്ലാത്തവനും ആയിരുന്നു.
ഉത്സാഹവാന്മഹാവീര്യോ നീതിമാന്ബലവാനപി । യുദ്ധജ്ഞോ രിപുവീര്യഘ്നഃക സിംഹതുല്യപരാക്രമഃ ।। 29
അവൻ ഉത്സാഹവാനായും മഹാശക്തിയുള്ളവനും, നയത്തിൽ നിപുണനും, ബലവാനുമായും, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, ശത്രുക്കളുടെ ശക്തി നശിപ്പിക്കുന്നവനും, സിംഹത്തിൻറെ ധൈര്യത്തോടുള്ളവനും ആയിരുന്നു.