ന ദൈവസ്യാതിഭാരോസ്തി ന ചൈവാസ്യാതിവര്തനമ്। ഇതി ചാപ്യാഗമം ഭൂയോ ദൈവസ്യ പ്രതിപാലയേ ।। 7
വിധിക്ക് അതിക്രമിക്കാനോ അതിനെ മറികടക്കാനോ കഴിയില്ല; അതിനാൽ വിധിയുടെ ശക്തിയെ ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു.
സ്ഥിതം പൂര്വം ജലം യത്ര ന പുനസ്തത്ര തിഷ്ഠതി । ഇതി പര്യായമിച്ഛന്തി പ്രതീക്ഷാമ്യുദയം പുനഃ ।। 8
ഒരു സ്ഥലത്ത് ഒരിക്കൽ നിലകൊണ്ട വെള്ളം പിന്നെ അവിടെ നിലകൊള്ളാറില്ല; അങ്ങനെ എല്ലാം മാറിമാറി വരുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും സൗഭാഗ്യത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു.
ദൈവേന കില യസ്യാര്ഥഃ സുനീതോപി വിപദ്യതേ। സദാ ദൈവാഗമേ യത്നസ്തേന കാര്യോ വിജാനതാ ।। 9
വിധിയാൽ, നല്ല രീതിയിൽ നടത്തിപ്പുള്ള കാര്യങ്ങൾ പോലും പരാജയപ്പെടാം; അതിനാൽ, വിധിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും പരിശ്രമത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കണം.
കിംനു മേ വചനസ്യാദ്യ കഥിതസ്യ പ്രയോജനമ് । പൃച്ഛ മാം ദുഃഖിതാമേനാമപൃഷ്ടാഽപി ബ്രവീമി തേ ।। 10
ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറഞ്ഞതിൽ എന്ത് പ്രയോജനമുണ്ട്? നീ എന്നോട് ചോദിക്കൂ, ഞാൻ ദുഃഖിതയായിരുന്നാലും നീ ചോദിക്കാതെ തന്നെ ഞാൻ പറയാം.
മഹിഷീ പാണ്ഡുപുത്രാണാം ദുഹിതാ ദ്രുപദസ്യ ച । ഇമാമവസ്ഥാം സംപ്രാപ്താ മദന്യാ കാ ജിജീവിഷേത് ।। 11
ഞാൻ പാണ്ഡുവിന്റെ ഭാര്യയും ദ്രുപദന്റെ മകളുമാണ്; ഈ അവസ്ഥയിൽ എത്തി, എന്നെ കൂടാതെ ആരാണ് ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുക?
കുരൂന്പരിഹരന്സര്വാന്പാഞ്ചാലാനപി ഭാരത। പാണ്ഡവേയാംശ്ച സംപ്രാപ്തോ മമ ശോകോ ഹ്യരിന്ദമ ।। 12
കുരുക്കളെയും പാഞ്ചാലന്മാരെയും പാണ്ഡവരെയും എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഭരതൻ, ദുഃഖം എന്നെ പിടികൂടിയിരിക്കുന്നു.
ഭ്രാതൃഭിഃ ശ്വശുരൈഃ പുത്രൈര്ബഹുഭിഃ പരിവാരിതാ। ഏവം സമുദിതാ നാരീ കാന്വേയം ദുഃഖഭാഗിനീ ।। 13
സഹോദരന്മാരാൽ, മാമന്മാരാൽ, പുത്രന്മാരാൽ, അനേകരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും, ഇങ്ങനെ സംരക്ഷിതയായ സ്ത്രീ ഇപ്പോൾ കാന്വന്റെ വംശജാ, ദുഃഖം പങ്കിടുന്നവളായി മാറിയിരിക്കുന്നു.
നൂനം ബാലതയാ ധാതുര്മയാ വൈ വിപ്രിയം കൃതമ്। തസ്യ പ്രഭാവാദ്ദുര്നീതം പ്രാപ്താഽസ്മി ഭരതര്ഷഭ ।। 14
നിശ്ചയമായും, ബാല്യത്തിൽ ഞാൻ സ്രഷ്ടാവിന് ഇഷ്ടമല്ലാത്തതൊന്നും ചെയ്തിരിക്കണം; അതിന്റെ ഫലമായി, ഭരതർഷഭാ, ഞാൻ ഈ ദുർഭാഗ്യത്തിലേക്ക് എത്തി.
വര്ണം വികാരമപി മേ പശ്യ പാണ്ഡവ യാദൃശമ് । ഈദൃശോ മേ ന തത്രാസീദ്ദുഃഖേ പരമകേ പുരാ ।। 15
പാണ്ഡവാ, എന്റെ നിറം പോലും എങ്ങനെ മാറിയെന്ന് നോക്ക്; ഇത്ര വലിയ ദുഃഖം എനിക്ക് മുമ്പ് ഏറ്റവും വലിയ കഷ്ടതകളിലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
ത്വമേവ ഭീമ ജാനീഷേ യന്മേ പാര്ഥ സുഖം പുരാ। സാഽഹം ദാസീത്വമാപന്നാ ന ശാന്തിം മനസാ ലഭേ।। 16
ഭീമാ, ഞാൻ നേരത്തെ അനുഭവിച്ച സന്തോഷം നീ മാത്രം അറിയുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ ദാസിയായിത്തീർന്നു, മനസ്സിൽ ഒരിക്കലും സമാധാനം കിട്ടുന്നില്ല.
തദ്ദൈവികമിദം മന്യേ യത്ര പാര്ഥോ ധനഞ്ജയഃ। ഭീമധന്വാ മഹാരങ്ഗേ ചാസ്തേ ശാന്ത ഇവാനലഃ ।। 17
പാർത്തനായ ധനഞ്ജയനും ഭീമനും മഹാസഭയിൽ ശാന്തമായ അഗ്നിപോലെ ഇരിക്കുന്ന ഈ അവസ്ഥയെ ഞാൻ വിധിയുടെ കൃത്യം തന്നെയെന്ന് കരുതുന്നു.
അശക്യാ വേദിതും പാര്ഥ പ്രാണിനാം വൈ ഗതിര്നരൈഃ । വിനിപാതമിമം പശ്യ യുഷ്മാകമവിചിന്തിതമ് ।। 18
പാർത്താ, ജീവികളുടെ ഗതി മനുഷ്യർക്ക് അറിയാൻ കഴിയില്ല; നിങ്ങൾക്ക് സംഭവിച്ച ഈ അനിശ്ചിതമായ വീഴ്ച നോക്കൂ.
യസ്യാ മമ മുഖപ്രേക്ഷാ യൂയമിന്ദ്രസമാഃ സദാ। സാ പ്രേക്ഷ്യ മുഖമന്യാസാമവരാണാം വരാ സതീ ।। 19
ഇന്ദ്രനോടു തുല്യരായ നിങ്ങൾ എപ്പോഴും നോക്കിയിരുന്ന എന്റെ മുഖം, ഏറ്റവും ഉത്തമയായ ഞാൻ, ഇപ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ മുഖം നോക്കുകയാണ്.
പശ്യ പാണ്ഡവ മേഽവസ്ഥാം യഥാ നാര്ഹാമി വൈ തഥാ । യുഷ്മാസു ധ്രിയമാണേഷു പാഞ്ചാലേഷു ച മാനദ ।। 20
പാണ്ഡവാ, എന്റെ ഈ അവസ്ഥ നോക്ക്; നിങ്ങൾക്കും പാഞ്ചാലന്മാർക്കും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ഇതുപോലെയുള്ള അവസ്ഥ യോജിച്ചതല്ല, മാനദാ.
യസ്യാഃ സാഗരപര്യന്താ പൃഥിവീ വശവര്തിനീ। ആസീത്സാഽദ്യ സുദേഷ്ണായാഃ പാഞ്ചാലീ വശവര്തിനീ ।। 21
സമുദ്രം വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്ന ഭൂമി ഒരിക്കൽ അവളുടെ ആജ്ഞയിൽ ആയിരുന്നു. ഇന്ന് ആ ദ്രൗപദി സുദേഷ്ണയുടെ കീഴിലാണ്.
യസ്യാഃ പുരശ്ചരാ ഹ്യാസന്പൃഷ്ഠതശ്ചാനുഗാമിനഃ। സാഹമദ്യ സുദേഷ്ണായാഃ പുരഃ പശ്ചാച്ച ഗാമിനീ ।। 22
എന്നെ മുമ്പും പിന്നിലും സേവകരെപ്പോലെ അനുഗമിച്ചിരുന്നവൾ, ഇന്ന് ഞാൻ സുദേഷ്ണയുടെ മുന്നിലും പിന്നിലും നടക്കുകയാണ്.
ഇദം തു ദുഃഖം കൌന്തേയ മമാസഹ്യം നിബോധ തത്। യാ ന ജാതു സ്വയം പിംഷേ ഗാത്രോദ്വര്തനമാത്മനഃ । അന്യത്ര കുന്ത്യാ ഭദ്രം തേ സാ പിനഷ്മ്യദ്യ ചന്ദനം ।। 23
കുന്തിദേവിയുടെ മകനേ, എന്റെ ഈ സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖം കേൾക്കു. ഞാൻ, കുന്തിയെ ഒഴികെ മറ്റാര്ക്കും ഒരിക്കലും ചന്ദനം അരച്ചുനൽകിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് സുദേഷ്ണയ്ക്കായി ഞാൻ ചന്ദനം അരയ്ക്കുന്നു.
പശ്യ കൌന്തേയ പാണീ മേ നൈവം വൈ ഭവതഃ പുരാ। ഇത്യസ്മൈ ദര്ശയാമാസ കിണവന്തൌ കരാവുഭൌ ।। 24
കുന്തിദേവിയുടെ മകനേ, എന്റെ കൈകൾ ഇനി പഴയപോലെ ഇല്ലെന്ന് നോക്കു. അങ്ങനെ അവൾ തന്റെ ഇരുകൈകളിലെ പിണ്ഡങ്ങൾ കാണിച്ചു.
ബിഭേമി കുന്ത്യാ യാ നാഽഹം യുഷ്മാകം വാ കദാചന। സാഽദ്യാഗ്രതോ വിരാടസ്യ ഭീതാ തിഷ്ഠാമി കിംകരീ ।। 25
ഞാൻ, ഒരിക്കലും കുന്തിയെയോ നിങ്ങളെയോ ഭയപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് വിരാടന്റെ മുമ്പിൽ ഭയത്തോടെ ഒരു ദാസിയായി ഞാൻ നിൽക്കുന്നു.
കിംനു വക്ഷ്യതി സമ്രാണ്മാം വര്ണകഃ സുകൃതോ ന വാ। നാന്യപിഷ്ടം വിരാടസ്യ ചന്ദനം കില രോചതേ ।। 26
സമ്രാടിന്റെ ചിത്രകാരൻ എന്നെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയുമെന്നറിയില്ല, whether അവൻ നന്നായാലോ അല്ലയോ. വിരാടന് മറ്റാരും അരച്ച ചന്ദനം ഇഷ്ടമല്ലെന്ന് തോന്നുന്നു.
സാ കീര്തയന്തീ ദുഃഖാനി ഭീമസേനസ്യ ഭാമിനീ। രുരോദ ശനകൈഃ കൃഷ്ണാ ഭീമസ്യോരസ്സമാശ്രിതാ ।। 27
അങ്ങനെ ഭീമസേനന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ദ്രൗപദി, തന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടു, ഭീമന്റെ നെഞ്ചിൽ ചാര്ന്ന് നിസ്സാരമായി കരയുകയായിരുന്നു.
സാ ബാഷ്പകലയാ വാചാ നിശ്വസന്തീ പുനഃപുനഃ । ഹൃദയം ഭീമസേനസ്യ ഘടയന്തീദമബ്രവീത് ।। 28
കണ്ണുനീരാൽ കുഴഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആഹ്വസിച്ചു കൊണ്ട്, ഭീമസേനന്റെ ഹൃദയം പിടിച്ചു, അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
നാല്പം കൃതം മയാ ഭീമ ദേവാനാം കില്ബിഷം പുരാ। അഭാഗ്യാ യാ തു ജീവാമി മര്തവ്യേ സതി പാണ്ഡവ ।। 29
ഭീമ, ഞാൻ ദേവന്മാരോട് ചെറിയ പാപം ചെയ്തതല്ല. മരണത്തിന് വിധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് എന്റെ ദൗർഭാഗ്യമാണ്, പാണ്ഡവ.
കീചകം ചേന്ന ഹന്യാസ്ത്വം സ്വാത്മാനം നാശയാമ്യഹമ്। വിഷമാലോഡ്യ പാസ്യാമി പ്രവേക്ഷ്യാമ്യഥവാഽനലമ്। അഭാഗ്യാഽഹമപുണ്യാഽഹം നിത്യദുഃഖാ ച വിക്ലവാ ।। 30
നീ കീചകനെ കൊല്ലുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ തന്നെ നശിപ്പിക്കും—വിഷം കുടിക്കുമോ, അഗ്നിയിൽ ചാടുമോ. ഞാൻ ദൗർഭാഗ്യവതിയും പുണ്യമില്ലാത്തവളും എപ്പോഴും ദുഃഖത്തിൽ കഴിയുന്നവളും ആകുന്നു.
പാപേ നിപതിതായാശ്ച കിം ഫലം ജീവിതേന മേ। ഇത്യസ്മൈ ദര്ശയാമാസ കിണബദ്ധൌ കരാവുഭൌ ।। 31
ഇങ്ങനെ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ വീണവളായ എനിക്ക് ജീവൻ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? അങ്ങനെ അവൾ തന്റെ ഇരുകൈകളിലെ പിണ്ഡങ്ങൾ കാണിച്ചു.
തതസ്തസ്യാഃ കരൌ പീനൌ കിണബദ്ധൌ വൃകോദരഃ। മുഖമാനീയ വേപന്ത്യാ രുരോദ പരവീരഹാ ।। 32
പിന്നീട് ഭീമൻ അവളുടെ ശക്തമായ പിണ്ഡം കെട്ടിയ കൈകൾ എടുത്ത് മുഖത്ത് ചേർത്തു, അവൾ വിറയച്ചു, അവൻ കരഞ്ഞു.
തൌ ഗൃഹീത്വാ ച കൌന്തേയോ ബാഷ്പമുത്സൃജ്യ വീര്യവാന് । തതഃ പരമദുഃഖാര്ത ഇദം വചനമബ്രവീത് ।। 32
കുന്തിദേവിയുടെ വീരപുത്രൻ അവളുടെ കൈകൾ പിടിച്ചു കണ്ണുനീർ വീഴ്ത്തി, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ആശ്വാസയംസ്താം പാഞ്ചാലീം ഭീമസേന ഉവാച ഹ। ശൃണു ഭദ്രേ വരാരോഹേ ക്രോധാത്തത്ര തു ചിന്തിതമ് ।। 1
പാഞ്ചാളിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു: 'സുന്ദരിയായ ഭദ്രേ, ഞാൻ കോപത്തിൽ തീരുമാനിച്ച കാര്യം നീ കേൾക്കൂ.'
ത്വം വൈ സഭാഗതാം ദൃഷ്ട്വാ മാത്സ്യാനാം കദനം മഹത് । കര്തുകാമേന ഭദ്രം തേ വൃക്ഷശ്ചാവേക്ഷിതോ മയാ ।। 2
'നീ സഭയിൽ മത്സ്യരുടെ വലിയ വധം കണ്ടപ്പോൾ, ഞാൻ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു, ഒരു വൃക്ഷം പോലും ഞാൻ നോക്കി വെച്ചിരുന്നു, ഭദ്രേ.'
തത്ര മാം ധര്മരാജസ്തു കടാക്ഷേണ ന്യവാരയത്। തജ്ജ്ഞാത്വാഽവാങ്ഭുഖസ്തൂഷ്ണീമാസ്ഥിതോസ്മി മഹാനസം ।। 3
'അപ്പോൾ തന്നെ ധർമ്മരാജാവ് ഒരു കണികാഴ്ചകൊണ്ട് എന്നെ തടഞ്ഞു; അതറിഞ്ഞ് ഞാൻ തലകുനിച്ചുകൊണ്ട് അടുക്കളയിൽ മിണ്ടാതിരുന്നു.'