ഏനം സുസ്വരസംപന്നാ ബഹവഃ സൂതമാഗധാഃ। സുപ്തം പ്രാതരുപാതിഷ്ഠന്സുമൃഷ്ടമണികുണ്ഡലാഃ ।। 62
നല്ല ശബ്ദമുള്ള അനേകം ഗായകരും പുരോഹിതരും, മിനുക്കിയ രത്നങ്ങളുള്ള കുണ്ഡലങ്ങള് ധരിച്ച്, രാവിലെ അവനെ മധുരഗാനത്തോടെ ഉണര്ത്തിയിരുന്നു.
[സഹസ്രം വാലഖില്യാനാം സഹസ്രമുദവാസിനാമ്। സഹസ്രമശ്മകുട്ടാനാം സഹസ്രം വായുഭോജിനാമ് ।। 63
ആയിരം വാലഖില്യ സന്യാസികളും, ആയിരം ഉദവാസി വനംവാസികളും, ആയിരം കല്ല് ചതയ്ക്കുന്നവരും, ആയിരം വായുവിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഹസ്രം മുനിപത്നീനാം സഹസ്രം ബ്രഹ്മചാരിണാമ്। സഹസ്രം മൌനശീലാനാം സഹസ്രം ഗൃഹമേധിനാമ് ।। 64
ആയിരം മുനികളുടെ ഭാര്യമാരും, ആയിരം ബ്രഹ്മചാരികളും, ആയിരം മൗനവ്രതികള്, ആയിരം ഗൃഹസ്ഥരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഹംസാഃ പരമഹംസാശ്ച യോഗിനശ്ച ദ്വിജാതയഃ। കുടീരകാഃ പരിവ്രാജോ യേ ചാന്യേ വനചാരിണഃ ।। 65
ഹംസകളും പരമഹംസകളും യോഗികളും, രണ്ട് പ്രാവശ്യം ജനിച്ചവരും, കുടിലില് താമസിക്കുന്നവരും, സഞ്ചാരികളായ സന്യാസികളും, മറ്റു വനവാസികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സംവിഭക്താത്മകാശ്ചൈവ ബഹവശ്ചോര്ധ്വരേതസഃ । ചതുര്വേദവിദോ വിപ്രാഃ ശിക്ഷാമീമാംസപാരഗാഃ । ക്രമപാഠാശ്ച യേ വിപ്രാഃ സാമാധ്യായനികാശ്ച യേ ।। 66 ।।]
സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ള അനേകം ഉത്തമ ബ്രഹ്മചാരികളും, നാലു വേദങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരും, പഠനത്തിലും അന്വേഷണത്തിലും നിപുണരായവരും, കൃത്യമായി പാരായണം ചെയ്യുന്നവരും, സാമവേദം പാടുന്നവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഹസ്രമൃഷയോ യസ്യ നിത്യമാസന്സഭാസദഃ। തപഃശ്രുതോപസംപന്നാഃ സര്വകാമൈരുപാസ്ഥിതാഃ ।। 67
ആയിരം മുനികള്, തപസ്സിലും പഠനത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവര്, എല്ലാം ആഗ്രഹിച്ച സൗകര്യങ്ങളോടുകൂടി, അവന്റെ സഭയില് എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അന്ധാന്വൃദ്ധാനനാഥാംസ്തു സര്വരാഷ്ട്രേഷു ദുഃഖിതാന്। ബിഭര്ത്യന്നാര്ഥിനോ നിത്യമാനൃശംസ്യാദ്യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 68
യുദ്ധിഷ്ഠിരന് എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലും കുരുടരും വയോധികരും അനാഥരും കഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ഭക്ഷണത്തിന് വേണ്ടിയുള്ളവരെ കരുണയോടെ സംരക്ഷിച്ചു.
സ ഏഷ നിലയം പ്രാപ്തോ മത്സ്യസ്യ പരിചാരകഃ। സഭായാം വിനതോ രാജ്ഞഃ കങ്കോ നാമ യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 69
ഇപ്പോള് അവന് മത്സ്യരാജാവിന്റെ സേവകനായി ഇവിടെയെത്തി, സഭയില് വിനയത്തോടെ ഇരിക്കുന്ന കങ്ക എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്നവനാണ് യുദ്ധിഷ്ഠിരന്.
ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥേ നിവസതഃ സമയേ യസ്യ പാര്ഥിവാഃ। ആസന്ബലികരാഃ സര്വേ സോന്യേഭ്യോ ഭൃതിമിച്ഛതി ।। 70
ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില് താമസിച്ചിരുന്നപ്പോള് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അവന് കിഴിവ് നല്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോള് അവന് മറ്റുള്ളവരില് നിന്ന് വേതനം തേടുന്നു.
പാര്ഥിവാഃ പൃഥിവീപാലാ യസ്യാസന്വശവര്തിനഃ। സ വശേ വിവശോ രാജ്ഞാം പരേഷാമദ്യ വര്തതേ ।। 71
ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഭരതാക്കളും ഒരിക്കല് അവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് കീഴിലായിരുന്നു; ഇപ്പോള് അവന് മറ്റുള്ള രാജാക്കന്മാരുടെ വശത്താണ്.
സംപ്രാപ്യ പൃഥിവീം കൃത്സ്നാം രശ്മിവാനിവ തേജസാ। സോദ്യ രാജ്ഞോ വിരാടസ്യ സഭാസ്താരോ യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 72
തന്റെ തേജസ്സോടെ ഒരിക്കല് മുഴുവന് ഭൂമിയും സ്വന്തമാക്കിയ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്, ഇപ്പോള് വിരാടിന്റെ സഭയില് ഒരു നക്ഷത്രം പോലെ ഇരിക്കുന്നു.
യമുപാസത രാജാനം സഭായാമൃഷിസത്തമാഃ। തമുപാസീനമദ്യാന്യം പശ്യ പാണ്ഡവ പാണ്ഡവമ് ।। 73
മുനികളില് ശ്രേഷ്ഠന്മാര് ഒരിക്കല് രാജാവായി അവനെ സഭയില് സേവിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന്, പാണ്ഡവാ, മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന പാണ്ഡവനെ നോക്കൂ.
അനവദ്യം മഹാപ്രാജ്ഞം ജീവിതാര്ഥേന സംവൃതമ് । ദൃഷ്ട്വാ കസ്യ ന ദുഃഖം സ്യാദ്ധര്മരാജം യുധിഷ്ഠിരമ് ।। 74
ദോഷമൊന്നുമില്ലാത്ത, മഹാനായ ജ്ഞാനിയുമായ, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായി ബദ്ധനായ ധർമ്മരാജൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ കണ്ടാൽ ആരുടെ മനസ്സിലും ദു:ഖം തോന്നാതിരിക്കും?
ഉപാസ്തേ സ്മ സഭായാം യം കൃത്സ്നാഽപി ച വസുന്ധരാ। തമുപാസീനമദ്യാന്യം പശ്യ ഭാരത ഭാരതമ് ।। 75
ഭാരതാ, ഒരിക്കൽ മുഴുവൻ ഭൂമിയും സഭയിൽ സേവിച്ചിരുന്നയാളാണ് ഇപ്പൊഴിതാ മറ്റൊരാളുടെ അടുക്കൽ ഇരുന്നു സേവനം ചെയ്യുന്നത്, നോക്കൂ.
ഏവം ബഹുവിദൈര്ദുഃഖൈഃ പീഡ്യമാനാമനാഥവത്। ശോകസാഗരമധ്യസ്ഥാം കിം മാം ഭീമ ന പശ്യസി ।। 76
നാനാവിധ ദു:ഖങ്ങളിൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നവളായി, ആരും സംരക്ഷിക്കാത്തവളെപ്പോലെ, ദു:ഖത്തിന്റെ കടലിൽ മുക്കിയിരിക്കുന്ന എന്നെ, ഭീമാ, നീ കാണുന്നില്ലേ?
ഇദം തു മേ ദുഃഖതരം യത്ത്വാം വക്ഷ്യാമി ഭാരത। ന മേഽഭ്യസൂയാ കര്തവ്യാ ദുഃഖാദേതദ്ബ്രവീമ്യഹമ് ।। 77
ഭാരതാ, ഇനി ഞാൻ പറയാൻ പോകുന്നത് അതിലും വലുതായ ദു:ഖമാണ്; ഞാൻ ദു:ഖത്തിൽ നിന്നാണ് പറയുന്നത്, അതിനാൽ എന്നോട് കോപിക്കരുത്.
ശാര്ദൂലൈര്മഹിഷൈര്നാഗൌരഗാരേ യോത്സ്യസേ സദാ। കൈകേയ്യാഃ പ്രേക്ഷമാണായാസ്തദാ മേ കശ്മലോഽഭവത് ।। 78
നീ എന്നും കടുവകളുമായും കാളകളുമായും ആനകളുമായും പോരാടുമ്പോൾ, കൈകേയിയുടെ മകൾ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ എനിക്ക് വലിയ ലജ്ജ തോന്നി.
ഹസന്ത്യന്തഃപുരേ നാര്യോ മമ ചേഷ്ടാം നിരീക്ഷ്യ ച ।। 79
അകത്തുള്ള സ്ത്രീകൾ എന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ടു ചിരിച്ചു.
തത ഉത്ഥായ കൈകേയീ സര്വാസ്താഃ പ്രത്യഭാഷത। പ്രേക്ഷ്യ മാമനവദ്യാങ്ഗീം കശ്മലാഭിഹതാമിവ ।। 80
അപ്പോൾ കൈകേയിയുടെ മകൾ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു; അവൾ എന്റെ ശരീരത്തിൽ ഒരു ദോഷവും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, ദു:ഖത്തിൽ തളർന്നവളെപ്പോലെ എന്നെ നോക്കി.
സ്നേഹാത്സംവാസജാദേവ തദാ വൈ ചാരുഹാസിനീ । യുധ്യമാനം മഹാവീര്യമിമം സമനുശോചതി ।। 81
ഒരുമിച്ച് കഴിയുന്നതിൽ നിന്നുള്ള സ്നേഹത്താൽ, മധുരമായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, അവൾ ഈ മഹാശക്തനായ യോദ്ധാവിനെ പോരാടുമ്പോൾ കരുണയോടെ നോക്കി.
കല്യാണരൂപാ സൈരന്ധ്രീ വലലശ്ചാപി സുന്ദരഃ। സ്ത്രീണാം ചിത്തം ഹി ദുര്ജ്ഞേയം യുക്തരൂപൌ ഹി മേ മതൌ ।। 82
സൈരന്ധ്രി സുന്ദരിയാണ്, വലലനും മനോഹരനാണ്; സ്ത്രീകളുടെ മനസ്സ് എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല, എങ്കിലും ഇരുവരും ഒരുപോലെ യോജിക്കുന്നു എന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
സൈരന്ധ്രീ പ്രിയസംവാസാന്നിത്യം കരുണവാദിനീ। അസ്മിന്രാജകുലേ ചൈതൌ തുല്യകാലനിവാസിനൌ ।। 83
സൈരന്ധ്രി എപ്പോഴും മൃദുവായി സംസാരിക്കുകയും, സ്നേഹത്തോടെ കൂടെ ഇരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇവരും അവനും ഈ രാജകുലത്തിൽ ഒരേ സമയം താമസിക്കുന്നു.
ഇതി ബ്രുവാണാ വാക്യാനി സാ മാം നിത്യമജീജപത് । ക്രുധ്യന്തീം മാം ച സംപ്രേക്ഷ്യ പര്യശങ്കത മാം ത്വയി ।। 84
ഇങ്ങനെ അവൾ എപ്പോഴും ഈ വാക്കുകൾ എന്നോട് പറയുമായിരുന്നു; ഞാൻ കോപത്തോടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവൾ എന്നെക്കുറിച്ച് സംശയിച്ചു.
തസ്യാം തഥാ ബ്രുവന്ത്യാം തു ഭീമോ ഭീമപരാക്രമഃ। നോവാച കിംചിദ്വചനം സംരമ്ഭാദ്രക്തലോചനഃ ।। 85
അങ്ങനെ അവൾ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഭയങ്കരമായ ശക്തിയുള്ള ഭീമൻ ഒന്നും പറയാതെ, കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച് നിന്നു.
ജ്ഞാത്വാ-തു രുഷിതം ഭീമം ദ്രൌപദീ പുനരബ്രവീത്। ശോകേ യൌധിഷ്ഠിരേ മഗ്നാ നാഹം ജീവിതുമുത്സഹേ ।। 86
ഭീമൻ കോപിതനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ദ്രൗപദി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'യുദ്ധിഷ്ഠിരനെക്കുറിച്ചുള്ള ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഞാൻ, ഇനി ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.'
യംസ്തു ദേവാന്മനുഷ്യാംശ്ച സര്വാനേകരഥോഽജയത്। സോയം രാജ്ഞോ വിരാടസ്യ കന്യാനാം നര്തകോ യുവാ। ആസ്തേ വേഷപ്രതിച്ഛന്നഃ കന്യാനാം പരിചാരകഃ ।। 87
ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും ഒരേ രഥത്തിൽ കയറി ജയിച്ചയാളാണ് ഇപ്പോൾ വിരാടിന്റെ രാജകുമാരിമാരുടെ നടനായി, സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു.
യോഽതര്പയദമേയാത്മാ ഖാണ്ഡവേ ജാതവേദസമ്। സോഽന്തഃപുരഗതഃ പാര്ഥഃ കൂപേഽഗ്നിരിവ സംവൃതഃ ।। 88
ഖാണ്ഡവവനത്തിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അഗ്നിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയ അതുല്യാത്മാവാണ് ഇപ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിൽ, കിണറ്റിനുള്ളിലെ അഗ്നിപോലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
യസ്മാദ്ഭയമമിത്രാണാം സദൈവ പുരുഷര്ഷഭാത്। സ ലോകപരിഭൂതേന വേഷേണാസ്തേ ധനംജയഃ ।। 89
എപ്പോഴും ശത്രുക്കൾ ഭയപ്പെടുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ധനഞ്ജയൻ, ഇപ്പോൾ ലോകം പരിഹസിക്കുന്ന വേഷത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു.
യസ്യം ജ്യാതലനിര്ഘോഷാത്സമകമ്പന്ത ശത്രവഃ। ഷണ്ഡരൂപം വഹന്തം തം ഗീതം നൃത്താവലമ്ബനമ് । കുര്വന്തമര്ജുനം ദൃഷ്ട്വാ ന മേ സ്വാസ്ഥ്യം മനോ വ്രജേത് ।। 90
അവന്റെ വില്ലിന്റെ നാദം കേട്ട് ശത്രുക്കൾ വിറയാറുണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അർജുനൻ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ, ഷണ്ഡവേഷം ധരിച്ച് പാടിയും നൃത്തം ചെയ്തും ഇരിക്കുന്നത് കണ്ടാൽ എന്റെ മനസ്സിന് സമാധാനം ഇല്ല.
സ്ത്രിയോ ഗീതസ്വരാത്തസ്യ മുദിതാഃ പര്യുപാസതേ ।। 91
അവന്റെ പാട്ടിന്റെ രാഗം കേട്ട് സന്തോഷിച്ച സ്ത്രീകൾ അവനെ ചുറ്റി കൂടുന്നു.