ഭ്രാത ച വിഗര്ഹസ്വ ജ്യേഷ്ഠം ദുര്ദ്യൂതദേവിനമ്। യസ്മാസ്മി കര്മണാ പ്രാപ്താ ദുഃഖമേതദനന്തകമ് ।। 52
സഹോദരാ, ദുഷ്ടമായ പാശക്രീഡയിൽ ആസ്വാദനമുളവാക്കിയ ജ്യേഷ്ഠനെ നീ കുറ്റം പറയണം; അവന്റെ പ്രവൃത്തിയാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ അനന്തമായ ദു:ഖത്തിൽ എത്തിയത്.
യേഷാം മുഖ്യതമോ ജ്യേഷ്ഠോ ഭവേത്തു കുലപാംസനഃ। ഭ്രാതരം പരമന്വീയുസ്തേഽപി ശാലീനബുദ്ധയഃ ।। 53
ഒരു കുടുംബത്തിലെ പ്രധാനനും മൂത്തവനും അപമാനമാകുമ്പോൾ, അവനെ പിന്തുടരുന്ന മറ്റുള്ള സഹോദരന്മാർക്ക് എത്രയും ബുദ്ധിമാന്മാരായാലും അതിന്റെ കറ പിടിക്കും.
കോ ഹി രാജ്യം പരിത്യജ്യ സപുത്രപശുബാന്ധവമ് । പ്രവ്രജേത മഹാരണ്യമജിനൈഃ പരിവാരിതഃ ।। 54
ആരാണു രാജ്യം, മക്കൾ, പശുക്കൾ, ബന്ധുക്കൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് മൃഗചർമ്മം ധരിച്ച് മഹാവനത്തിൽ അലഞ്ഞു നടക്കുന്നത്?
യദി നിഷ്കസഹസ്രാണി യദ്വാഽന്യത്സാരവദ്ധനമ് । സായം പ്രാതരദേവിഷ്യദപി സംവത്സരായുതമ് ।। 55
ആയിരക്കണക്കിന് പൊൻചിലമ്പോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും വിലയേറിയ ധനമോ, രാവിലെ വൈകിട്ട് ലഭിച്ചാലും, പതിനായിരം വർഷം കിട്ടിയാലും,
രുക്മം ഹിരണ്യം വാസാംസി യാനം യുഗ്യമജാവികമ് । അശ്വാശ്വതരസങ്ഘാശ്ച ന ജാതു ക്ഷയമാവ്രജേത്।। 56
പൊന്നും വെള്ളിയും വസ്ത്രങ്ങളും കാളകളും കുതിരകളും കഴുതകളും നിറഞ്ഞ കാവുകളും, ഇവ ഒരിക്കലും കുറയുകയോ ഇല്ലാതാവുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല.
സോയം ദ്യൂതപ്രവാദേന ശ്രിയശ്ചൈവാവരോപിതഃ। തൂഷ്ണീമാസ്തേ യഥാ മൂഢഃ സ്വാനി കര്മാണി ചിന്തയന് ।। 57
ഇപ്പോള് പാശായത്തിന്റെ ഫലമായി അവന്റെ ഐശ്വര്യം മുഴുവനും നഷ്ടമായി; അവന് മൗനമായി ഇരുന്നു, മനസ്സില് തന്റെ പ്രവൃത്തികള് ആലോചിച്ച് ആശ്ചര്യപ്പെട്ടവനായി.
പുരാ ദശസഹസ്രാണി ദന്തിനാം വാജിനാമപി। യം യാന്തമനുയാന്തി സ്മ സോയം ദ്യൂതേന ജീവതി ।। 58
ഒരിക്കല് പത്ത് ആയിരം ആനകളും കുതിരകളും അവനെ എവിടെ പോയാലും അനുഗമിച്ചിരിന്നു; ഇപ്പൊഴോ, അവന് പാശായം കളിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്.
തഥാ ശതസഹസ്രാണി സ്ത്രീണാമമിതതേജസാമ്। ഉപാസതേ സ്മ രാജാനമിന്ദ്രപ്രസ്ഥേ യുധിഷ്ഠിരമ് ।। 59
അതിനുപോലെ, അനന്തമായ തേജസ്സുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകള് ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില് രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ സേവിച്ചിരുന്നു.
ശതം ദാസീസഹസ്രാണാം യസ്യ നിത്യം മഹാനസേ। പാത്രഹസ്താ ദിവാരാത്രമതിഥീന്ഭോജയന്ത്യുത ।। 60
അവന്റെ വലിയ അടുക്കളയില് നിത്യവും പതിനായിരം ദാസിമാര് പാത്രങ്ങള് കൈവശം വെച്ച് പകലും രാത്രിയും അതിഥികളെ വിരുന്ന് നല്കി.
ഏഷ നിഷ്കസഹസ്രാണി ദത്ത്വാ പ്രാതര്ദിനേദിനേ । ദ്യൂതജേന ഹ്യനര്ഥേന മഹതാ സമുപാവൃതഃ ।। 61
ഇവന് ഓരോ പ്രഭാതവും ആയിരക്കണക്കിന് പൊൻ നാണയങ്ങൾ ദാനം ചെയ്തിരുന്നു; പക്ഷേ, ഇപ്പോൾ പാശായം കൊണ്ടുള്ള വലിയ ദുർഭാഗ്യം അവനെ പിടികൂടിയിരിക്കുന്നു.
ഏനം സുസ്വരസംപന്നാ ബഹവഃ സൂതമാഗധാഃ। സുപ്തം പ്രാതരുപാതിഷ്ഠന്സുമൃഷ്ടമണികുണ്ഡലാഃ ।। 62
നല്ല ശബ്ദമുള്ള അനേകം ഗായകരും പുരോഹിതരും, മിനുക്കിയ രത്നങ്ങളുള്ള കുണ്ഡലങ്ങള് ധരിച്ച്, രാവിലെ അവനെ മധുരഗാനത്തോടെ ഉണര്ത്തിയിരുന്നു.
[സഹസ്രം വാലഖില്യാനാം സഹസ്രമുദവാസിനാമ്। സഹസ്രമശ്മകുട്ടാനാം സഹസ്രം വായുഭോജിനാമ് ।। 63
ആയിരം വാലഖില്യ സന്യാസികളും, ആയിരം ഉദവാസി വനംവാസികളും, ആയിരം കല്ല് ചതയ്ക്കുന്നവരും, ആയിരം വായുവിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഹസ്രം മുനിപത്നീനാം സഹസ്രം ബ്രഹ്മചാരിണാമ്। സഹസ്രം മൌനശീലാനാം സഹസ്രം ഗൃഹമേധിനാമ് ।। 64
ആയിരം മുനികളുടെ ഭാര്യമാരും, ആയിരം ബ്രഹ്മചാരികളും, ആയിരം മൗനവ്രതികള്, ആയിരം ഗൃഹസ്ഥരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഹംസാഃ പരമഹംസാശ്ച യോഗിനശ്ച ദ്വിജാതയഃ। കുടീരകാഃ പരിവ്രാജോ യേ ചാന്യേ വനചാരിണഃ ।। 65
ഹംസകളും പരമഹംസകളും യോഗികളും, രണ്ട് പ്രാവശ്യം ജനിച്ചവരും, കുടിലില് താമസിക്കുന്നവരും, സഞ്ചാരികളായ സന്യാസികളും, മറ്റു വനവാസികളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സംവിഭക്താത്മകാശ്ചൈവ ബഹവശ്ചോര്ധ്വരേതസഃ । ചതുര്വേദവിദോ വിപ്രാഃ ശിക്ഷാമീമാംസപാരഗാഃ । ക്രമപാഠാശ്ച യേ വിപ്രാഃ സാമാധ്യായനികാശ്ച യേ ।। 66 ।।]
സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ള അനേകം ഉത്തമ ബ്രഹ്മചാരികളും, നാലു വേദങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരും, പഠനത്തിലും അന്വേഷണത്തിലും നിപുണരായവരും, കൃത്യമായി പാരായണം ചെയ്യുന്നവരും, സാമവേദം പാടുന്നവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സഹസ്രമൃഷയോ യസ്യ നിത്യമാസന്സഭാസദഃ। തപഃശ്രുതോപസംപന്നാഃ സര്വകാമൈരുപാസ്ഥിതാഃ ।। 67
ആയിരം മുനികള്, തപസ്സിലും പഠനത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവര്, എല്ലാം ആഗ്രഹിച്ച സൗകര്യങ്ങളോടുകൂടി, അവന്റെ സഭയില് എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അന്ധാന്വൃദ്ധാനനാഥാംസ്തു സര്വരാഷ്ട്രേഷു ദുഃഖിതാന്। ബിഭര്ത്യന്നാര്ഥിനോ നിത്യമാനൃശംസ്യാദ്യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 68
യുദ്ധിഷ്ഠിരന് എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലും കുരുടരും വയോധികരും അനാഥരും കഷ്ടപ്പെടുന്നവരും, ഭക്ഷണത്തിന് വേണ്ടിയുള്ളവരെ കരുണയോടെ സംരക്ഷിച്ചു.
സ ഏഷ നിലയം പ്രാപ്തോ മത്സ്യസ്യ പരിചാരകഃ। സഭായാം വിനതോ രാജ്ഞഃ കങ്കോ നാമ യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 69
ഇപ്പോള് അവന് മത്സ്യരാജാവിന്റെ സേവകനായി ഇവിടെയെത്തി, സഭയില് വിനയത്തോടെ ഇരിക്കുന്ന കങ്ക എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്നവനാണ് യുദ്ധിഷ്ഠിരന്.
ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥേ നിവസതഃ സമയേ യസ്യ പാര്ഥിവാഃ। ആസന്ബലികരാഃ സര്വേ സോന്യേഭ്യോ ഭൃതിമിച്ഛതി ।। 70
ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില് താമസിച്ചിരുന്നപ്പോള് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അവന് കിഴിവ് നല്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോള് അവന് മറ്റുള്ളവരില് നിന്ന് വേതനം തേടുന്നു.
പാര്ഥിവാഃ പൃഥിവീപാലാ യസ്യാസന്വശവര്തിനഃ। സ വശേ വിവശോ രാജ്ഞാം പരേഷാമദ്യ വര്തതേ ।। 71
ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഭരതാക്കളും ഒരിക്കല് അവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് കീഴിലായിരുന്നു; ഇപ്പോള് അവന് മറ്റുള്ള രാജാക്കന്മാരുടെ വശത്താണ്.
സംപ്രാപ്യ പൃഥിവീം കൃത്സ്നാം രശ്മിവാനിവ തേജസാ। സോദ്യ രാജ്ഞോ വിരാടസ്യ സഭാസ്താരോ യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 72
തന്റെ തേജസ്സോടെ ഒരിക്കല് മുഴുവന് ഭൂമിയും സ്വന്തമാക്കിയ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്, ഇപ്പോള് വിരാടിന്റെ സഭയില് ഒരു നക്ഷത്രം പോലെ ഇരിക്കുന്നു.
യമുപാസത രാജാനം സഭായാമൃഷിസത്തമാഃ। തമുപാസീനമദ്യാന്യം പശ്യ പാണ്ഡവ പാണ്ഡവമ് ।। 73
മുനികളില് ശ്രേഷ്ഠന്മാര് ഒരിക്കല് രാജാവായി അവനെ സഭയില് സേവിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന്, പാണ്ഡവാ, മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന പാണ്ഡവനെ നോക്കൂ.
അനവദ്യം മഹാപ്രാജ്ഞം ജീവിതാര്ഥേന സംവൃതമ് । ദൃഷ്ട്വാ കസ്യ ന ദുഃഖം സ്യാദ്ധര്മരാജം യുധിഷ്ഠിരമ് ।। 74
ദോഷമൊന്നുമില്ലാത്ത, മഹാനായ ജ്ഞാനിയുമായ, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായി ബദ്ധനായ ധർമ്മരാജൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ കണ്ടാൽ ആരുടെ മനസ്സിലും ദു:ഖം തോന്നാതിരിക്കും?
ഉപാസ്തേ സ്മ സഭായാം യം കൃത്സ്നാഽപി ച വസുന്ധരാ। തമുപാസീനമദ്യാന്യം പശ്യ ഭാരത ഭാരതമ് ।। 75
ഭാരതാ, ഒരിക്കൽ മുഴുവൻ ഭൂമിയും സഭയിൽ സേവിച്ചിരുന്നയാളാണ് ഇപ്പൊഴിതാ മറ്റൊരാളുടെ അടുക്കൽ ഇരുന്നു സേവനം ചെയ്യുന്നത്, നോക്കൂ.
ഏവം ബഹുവിദൈര്ദുഃഖൈഃ പീഡ്യമാനാമനാഥവത്। ശോകസാഗരമധ്യസ്ഥാം കിം മാം ഭീമ ന പശ്യസി ।। 76
നാനാവിധ ദു:ഖങ്ങളിൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നവളായി, ആരും സംരക്ഷിക്കാത്തവളെപ്പോലെ, ദു:ഖത്തിന്റെ കടലിൽ മുക്കിയിരിക്കുന്ന എന്നെ, ഭീമാ, നീ കാണുന്നില്ലേ?
ഇദം തു മേ ദുഃഖതരം യത്ത്വാം വക്ഷ്യാമി ഭാരത। ന മേഽഭ്യസൂയാ കര്തവ്യാ ദുഃഖാദേതദ്ബ്രവീമ്യഹമ് ।। 77
ഭാരതാ, ഇനി ഞാൻ പറയാൻ പോകുന്നത് അതിലും വലുതായ ദു:ഖമാണ്; ഞാൻ ദു:ഖത്തിൽ നിന്നാണ് പറയുന്നത്, അതിനാൽ എന്നോട് കോപിക്കരുത്.
ശാര്ദൂലൈര്മഹിഷൈര്നാഗൌരഗാരേ യോത്സ്യസേ സദാ। കൈകേയ്യാഃ പ്രേക്ഷമാണായാസ്തദാ മേ കശ്മലോഽഭവത് ।। 78
നീ എന്നും കടുവകളുമായും കാളകളുമായും ആനകളുമായും പോരാടുമ്പോൾ, കൈകേയിയുടെ മകൾ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ എനിക്ക് വലിയ ലജ്ജ തോന്നി.
ഹസന്ത്യന്തഃപുരേ നാര്യോ മമ ചേഷ്ടാം നിരീക്ഷ്യ ച ।। 79
അകത്തുള്ള സ്ത്രീകൾ എന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ടു ചിരിച്ചു.
തത ഉത്ഥായ കൈകേയീ സര്വാസ്താഃ പ്രത്യഭാഷത। പ്രേക്ഷ്യ മാമനവദ്യാങ്ഗീം കശ്മലാഭിഹതാമിവ ।। 80
അപ്പോൾ കൈകേയിയുടെ മകൾ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു; അവൾ എന്റെ ശരീരത്തിൽ ഒരു ദോഷവും ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, ദു:ഖത്തിൽ തളർന്നവളെപ്പോലെ എന്നെ നോക്കി.
സ്നേഹാത്സംവാസജാദേവ തദാ വൈ ചാരുഹാസിനീ । യുധ്യമാനം മഹാവീര്യമിമം സമനുശോചതി ।। 81
ഒരുമിച്ച് കഴിയുന്നതിൽ നിന്നുള്ള സ്നേഹത്താൽ, മധുരമായി ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, അവൾ ഈ മഹാശക്തനായ യോദ്ധാവിനെ പോരാടുമ്പോൾ കരുണയോടെ നോക്കി.