വനവാസഗതാ ചാഹം സൈന്ധവേന ദുരാത്മനാ। പരാമൃഷ്ടാ ദ്വിതീയം ച സോദ്രുമുത്സഹതേ തു കാ ।। 32
കാടിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ, ദുഷ്ടനായ സൈന്ധവൻ വീണ്ടും എന്നെ അപമാനിച്ചു; മറ്റാരാണ് ഇങ്ങനെ രണ്ടാമതും സഹിക്കാൻ കഴിയുക?
പദ്ഭ്യാം പര്യചരം ചാഹം ദേശാന്വിഷമസംസ്ഥിതാന് । ദുര്ഗാഞ്ശ്വാപദസംകീര്ണാംസ്ത്വയി ജീവതി പാണ്ഡവേ ।। 33
നീ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, ഞാൻ കാലിൽ നടന്ന് കഠിനമായ ദേശങ്ങളിൽ, കാട്ടുമൃഗങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഭയങ്കരമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു.
തതോഽഹം ദ്വാദശേ വര്ഷേ വന്യമൂലഫലാശനാ। ഇദം പുരമനുപ്രാപ്താ സുദേഷ്ണാപരിചാരികാ। പരസ്ത്രിയമുപാതിഷ്ഠേ സത്യധര്മപരായണാ ।। 34
പിന്നീട് പന്ത്രണ്ടാം വർഷം, കാട്ടിലെ കിഴങ്ങും പഴവും കഴിച്ച്, ഈ നഗരത്തിൽ എത്തി, സുദേഷ്ണയുടെ ദാസിയായി, സത്യം ധർമ്മം എന്നിവയിൽ നിലനിൽക്കുന്നവളായി മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ സേവിച്ചു.
ഗോശീര്ഷകം പദ്മകം ച ഹരിശ്യാമം ച ചന്ദനമ്। നിത്യം പിഷേ വിരാടസ്യ ത്വയി ജീവതി പാണ്ഡവ ।। 35
നീ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, ഞാൻ പ്രതിദിനം വിരാടൻ രാജാവിനുവേണ്ടി ഗോശീർഷകം, പത്മകം, ഹരിശ്യാമം, ചന്ദനം എന്നിവ അരയ്ക്കുന്നു.
സാഽഹം ബഹൂനിഃ ദുഃഖാനി ഗണയാമി ന തേ കൃതേ ।। 36
നിനക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ അനുഭവിച്ച അനേകം ദു:ഖങ്ങൾ ഞാൻ എണ്ണാറില്ല.
മത്സ്യരാജസമക്ഷം തു തസ്യ ധൂര്തസ്യ പശ്യതഃ। കീചകേന പദാ സ്പൃഷ്ടാ കാ നു ജീവേത മാദൃശീ ।। 37
മത്സ്യരാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ, ആ ദുഷ്ടൻ നോക്കുന്പോൾ, കീചകൻ എന്നെ കാലുകൊണ്ട് തൊട്ടു; എന്റെ പോലുള്ള സ്ത്രീക്ക് ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചിട്ടും ആരാണ് ജീവിക്കാനാവുക?
ഏവം ബഹുവിധൈര്ദുഃഖൈഃ ക്ലിശ്യമാനാ ച പാണ്ഡവ । ന മാം ജാനാസി കൌന്തേയ കിം ഫലം ജീവിതേന മേ ।। 38
കുന്തിദേവിയുടെ മകനേ, ഇങ്ങനെ പലവിധമായ കഷ്ടങ്ങൾ കൊണ്ട് ഞാൻ പീഡിതയാകുമ്പോൾ, നീ എന്നെ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. എനിക്ക് ജീവിച്ചിരിക്കാൻ എന്ത് പ്രയോജനം?
ദ്രുപദസ്യ സുതാ ചാഹം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നസ്യ ചാനുജാ। അഗ്നികുണ്ഡാത്സമുദ്ഭൂതാ നോര്വ്യാം ജാതു ചരാമ്യഹമ് ।। 39
ഞാൻ ദ്രുപദന്റെ മകളും, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ അനിയത്തിയും ആണ്; അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവളായ ഞാൻ ഭൂമിയിൽ ഒരിക്കലും അലഞ്ഞുനടന്നിട്ടില്ല.
കീചകം ചേന്ന ഹന്യാസ്ത്വം ഗ്രീവാം ബദ്ധ്വാ ജലേ മ്രിയേ। വിഷമാലേഡ്യ പാസ്യാമി പ്രവേക്ഷ്യാമ്യഥവാഽനലം ।। 40
നീ കീചകനെ കൊല്ലാതെ ഇരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ കഴുത്തിൽ കയർ കെട്ടി വെള്ളത്തിൽ ചാടി മരിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ വിഷം കുടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ തീയിൽ ചാടും.
ആത്മാനം നാശയിഷ്യാമി വൃക്ഷമാരുഹ്യ വാ പതേ । ശസ്ത്രേണാങ്ഗം ച ഭേത്സ്യാമി കിം ഫലം ജീവിതേന മേ ।। 41
ഞാൻ ഒരു വൃക്ഷത്തിൽ കയറി വീണോ, ആയുധം കൊണ്ട് ശരീരം തകർത്തോ, എന്നെ തന്നെ നശിപ്പിക്കും. എനിക്ക് ജീവിച്ചിരിക്കാൻ എന്ത് പ്രയോജനം?
യോഽയം രാജ്ഞോ വിരാടസ്യ കീചകോ നാമ ഭാരത। സേനാനീഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര സ്യാലഃ പരമദുര്മതിഃ ।। 42
ഭാരതകുലത്തിലെവരേ, വിരാടിന്റെ സേനാനിയായ കീചകൻ, അവന്റെ സഹോദരൻ, അത്യന്തം ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്.
സ മാം സൈരന്ധ്രിവേഷേണ വസന്തീം രാജവേശ്മനി। നിത്യമേവാഹ ദുഷ്ടാത്മാ ഭാര്യാ മമ ഭവേതി വൈ ।। 43
സൈരന്ധ്രിയായി രാജധാനിയിൽ വസിക്കുന്ന എന്നോട് ആ ദുഷ്ടഹൃദയൻ എപ്പോഴും 'എന്റെ ഭാര്യയാവണം' എന്നു പറയുന്നു.
തേനൈവമുച്യമാനായാ വധാര്ഹേണാരിസൂദന। കാലേനേവ ഫലം പക്വം ഹൃദയം മേ വിദീര്യതേ ।। 44
അവനിങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, അശത്രുനാശകനേ, മരണയോഗ്യനായ അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് എന്റെ ഹൃദയം പാകംവന്ന പഴം പോലെ തകർന്നുപോകുന്നു.
ശരണം ഭവ കൌന്തേയ മാ സ്മ ഗച്ഛേ യുധിഷ്ഠിരമ്। നിരുദ്യോഗം നിരാമര്ഷം നിര്വീര്യമരിമര്ദന ।। 45
കുന്തിദേവിയുടെ മകനേ, നീ എന്നെ രക്ഷിക്കണം; ശത്രുനാശകനേ, നീ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു പോകേണ്ട, അവൻ നിർജീവനും, നിർസഹനുമാണ്.
മാ സ്മ സീമന്തിനീ കാചിഞ്ജനയേത്പുത്രമീദൃശമ് ।। 46
തലമുടിയിൽ പാതയുള്ള ഒരു സ്ത്രീക്കും ഇങ്ങനെ ഒരു മകൻ ജനിക്കരുതേ.
വിജാനാമി തവാമര്ഷം ബലം വീര്യം ച പാണ്ഡവ। തതോഽഹം പരിദേവാമി ചാഗ്രതസ്തേ മഹാബല ।। 47
പാണ്ഡവനേ, ഞാൻ നിന്റെ കോപവും ശക്തിയും വീര്യവും അറിയുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽ ദുഃഖം പറഞ്ഞത്, മഹാബലശാലിയേ.
യഥാ യൂഥപതിര്മത്തഃ കുഞ്ജരഃ ഷാഷ്ടിഹായനഃ। ഭൂമൌ നിപതിതം ബില്വം പദ്ഭ്യമാക്രമ്യ പീഡയേത് ।। 48
അറുപതുവയസ്സായ, മദത്തിൽ കത്തുന്ന ആനയുടെ കൂട്ടപ്പശു നിലത്ത് വീണു കിടക്കുന്ന ബില്വപ്പഴം കാലുകൊണ്ട് തറയ്ക്കുന്നതുപോലെ—
തഥൈവ ച ശിരസ്തസ്യ നിപാത്യ ധരണീതലേ। വാമേന പുരുഷവ്യാഘ്ര മര്ദ മാദേന പാണ്ഡവ ।। 49
അതു പോലെ തന്നെ, പുരുഷസിംഹനേ, നീ അവന്റെ തല നിലത്ത് ഇടിച്ചു വീഴ്ത്തി, ഇടതുകൈകൊണ്ട് അതിനെ കോപത്തോടെ തകർക്കണം, പാണ്ഡവനേ.
സ ചേദുദ്യന്തമാദിത്യം പ്രാതരുത്ഥായ പശ്യതി। കീചകഃ ശര്വരീം വ്യുഷ്ടാം നാഹം ജീവിതുമുത്സഹേ ।। 50
കീചകൻ രാവിലെ എഴുന്നേറ്റു ഉയരുന്ന സൂര്യനെയും കഴിഞ്ഞുപോയ രാത്രിയെയും കണ്ടാൽ, ഞാൻ ഇനി ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ശാപിതോസി മമ പ്രാണൈഃ സുകൃതേനാര്ജുനസ്യ ച। യുധിഷ്ഠിരസ്യ പാദാഭ്യാം യമയോര്ജീവിതേന ച। കീചകസ്യ വധം നാദ്യ പ്രതിജാനാസി ഭാരത ।। 51
നീ എന്റെ ജീവനും, അർജുനന്റെ പുണ്യവും, യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ പാദങ്ങളും, സഹോദരന്മാരുടെ ജീവനും കൊണ്ട് ബന്ധിതനാണ്; ഭാരതകുലത്തിലെവരേ, നീ ഇന്ന് കീചകനെ കൊല്ലുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കുകയാണെങ്കിൽ—
ഭ്രാത ച വിഗര്ഹസ്വ ജ്യേഷ്ഠം ദുര്ദ്യൂതദേവിനമ്। യസ്മാസ്മി കര്മണാ പ്രാപ്താ ദുഃഖമേതദനന്തകമ് ।। 52
സഹോദരാ, ദുഷ്ടമായ പാശക്രീഡയിൽ ആസ്വാദനമുളവാക്കിയ ജ്യേഷ്ഠനെ നീ കുറ്റം പറയണം; അവന്റെ പ്രവൃത്തിയാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ അനന്തമായ ദു:ഖത്തിൽ എത്തിയത്.
യേഷാം മുഖ്യതമോ ജ്യേഷ്ഠോ ഭവേത്തു കുലപാംസനഃ। ഭ്രാതരം പരമന്വീയുസ്തേഽപി ശാലീനബുദ്ധയഃ ।। 53
ഒരു കുടുംബത്തിലെ പ്രധാനനും മൂത്തവനും അപമാനമാകുമ്പോൾ, അവനെ പിന്തുടരുന്ന മറ്റുള്ള സഹോദരന്മാർക്ക് എത്രയും ബുദ്ധിമാന്മാരായാലും അതിന്റെ കറ പിടിക്കും.
കോ ഹി രാജ്യം പരിത്യജ്യ സപുത്രപശുബാന്ധവമ് । പ്രവ്രജേത മഹാരണ്യമജിനൈഃ പരിവാരിതഃ ।। 54
ആരാണു രാജ്യം, മക്കൾ, പശുക്കൾ, ബന്ധുക്കൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് മൃഗചർമ്മം ധരിച്ച് മഹാവനത്തിൽ അലഞ്ഞു നടക്കുന്നത്?
യദി നിഷ്കസഹസ്രാണി യദ്വാഽന്യത്സാരവദ്ധനമ് । സായം പ്രാതരദേവിഷ്യദപി സംവത്സരായുതമ് ।। 55
ആയിരക്കണക്കിന് പൊൻചിലമ്പോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും വിലയേറിയ ധനമോ, രാവിലെ വൈകിട്ട് ലഭിച്ചാലും, പതിനായിരം വർഷം കിട്ടിയാലും,
രുക്മം ഹിരണ്യം വാസാംസി യാനം യുഗ്യമജാവികമ് । അശ്വാശ്വതരസങ്ഘാശ്ച ന ജാതു ക്ഷയമാവ്രജേത്।। 56
പൊന്നും വെള്ളിയും വസ്ത്രങ്ങളും കാളകളും കുതിരകളും കഴുതകളും നിറഞ്ഞ കാവുകളും, ഇവ ഒരിക്കലും കുറയുകയോ ഇല്ലാതാവുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല.
സോയം ദ്യൂതപ്രവാദേന ശ്രിയശ്ചൈവാവരോപിതഃ। തൂഷ്ണീമാസ്തേ യഥാ മൂഢഃ സ്വാനി കര്മാണി ചിന്തയന് ।। 57
ഇപ്പോള് പാശായത്തിന്റെ ഫലമായി അവന്റെ ഐശ്വര്യം മുഴുവനും നഷ്ടമായി; അവന് മൗനമായി ഇരുന്നു, മനസ്സില് തന്റെ പ്രവൃത്തികള് ആലോചിച്ച് ആശ്ചര്യപ്പെട്ടവനായി.
പുരാ ദശസഹസ്രാണി ദന്തിനാം വാജിനാമപി। യം യാന്തമനുയാന്തി സ്മ സോയം ദ്യൂതേന ജീവതി ।। 58
ഒരിക്കല് പത്ത് ആയിരം ആനകളും കുതിരകളും അവനെ എവിടെ പോയാലും അനുഗമിച്ചിരിന്നു; ഇപ്പൊഴോ, അവന് പാശായം കളിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്.
തഥാ ശതസഹസ്രാണി സ്ത്രീണാമമിതതേജസാമ്। ഉപാസതേ സ്മ രാജാനമിന്ദ്രപ്രസ്ഥേ യുധിഷ്ഠിരമ് ।। 59
അതിനുപോലെ, അനന്തമായ തേജസ്സുള്ള ലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകള് ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തില് രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ സേവിച്ചിരുന്നു.
ശതം ദാസീസഹസ്രാണാം യസ്യ നിത്യം മഹാനസേ। പാത്രഹസ്താ ദിവാരാത്രമതിഥീന്ഭോജയന്ത്യുത ।। 60
അവന്റെ വലിയ അടുക്കളയില് നിത്യവും പതിനായിരം ദാസിമാര് പാത്രങ്ങള് കൈവശം വെച്ച് പകലും രാത്രിയും അതിഥികളെ വിരുന്ന് നല്കി.
ഏഷ നിഷ്കസഹസ്രാണി ദത്ത്വാ പ്രാതര്ദിനേദിനേ । ദ്യൂതജേന ഹ്യനര്ഥേന മഹതാ സമുപാവൃതഃ ।। 61
ഇവന് ഓരോ പ്രഭാതവും ആയിരക്കണക്കിന് പൊൻ നാണയങ്ങൾ ദാനം ചെയ്തിരുന്നു; പക്ഷേ, ഇപ്പോൾ പാശായം കൊണ്ടുള്ള വലിയ ദുർഭാഗ്യം അവനെ പിടികൂടിയിരിക്കുന്നു.