പിതാ രക്ഷതി കൌമാരേ ഭര്താ രക്ഷതി യൌവനേ। പുത്രസ്തു സ്ഥാവിരേ ഭാവേ ന സ്ത്രീ സ്വാതന്ത്ര്യമര്ഹതി ।। 48
കുഞ്ഞായിരിക്കുമ്പോൾ അച്ഛൻ, യൗവനത്തിൽ ഭർത്താവ്, വൃദ്ധാവസ്ഥയിൽ മകൻ — സ്ത്രീക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ല.
ഭീരു ഭര്തൃഭയാത്പത്ന്യോ ന ക്രുധ്യന്തി കദാചന। ബഹുഭിശ്ച പരിക്ലേശൈരവജ്ഞാതാശ്ച ശത്രുഭിഃ । അനന്യഭാവാഃ ശുദ്ധാശ്ച പുണ്യലോകം ജയന്ത്യുത ।। 49
ഭർത്താവിനെ ഭയന്ന് ഭാര്യമാർ ഒരിക്കലും കോപിക്കാറില്ല; എത്രയോ കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ചും ശത്രുക്കൾ അവരെ അവഹേളിച്ചാലും, മനസ്സിൽ മറ്റൊന്നുമില്ലാതെ ശുദ്ധരായവൾ പുണ്യലോകം നേടുന്നു.
ന ക്രോധകാലം നിയതം പശ്യന്തി പതയസ്തവ। ന ക്രുദ്ധാന്പ്രതിയായാദ്വൈ പതീംസ്തേ വൃത്രഹാ അപി। തേന ത്വാം നാഭിധാവന്തി ഗന്ധര്വാഃ കാമരൂപിണഃ ।। 50
നിന്റെ ഭർത്താക്കന്മാർക്ക് കോപിക്കേണ്ട സമയമെന്നു കൃത്യമായി അറിയില്ല; വൃത്രനെ കൊല്ലുന്നവരും കോപത്തോടെ ഭാര്യയെ സമീപിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് രൂപം മാറുന്ന ഗന്ധർവന്മാർ നിന്നെ സമീപിക്കാത്തത്.
യദി തേ സമയഃ കശ്ചിത്കൃതോ ഹ്യായതലോചനേ। തം സ്മരസ്വ ക്ഷമാശീലേ ക്ഷമാ ധര്മോ ഹ്യനുത്തമഃ ।। 51
നീ ദീർഘനേത്രളളേ, ഏതെങ്കിലും വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു ഓർക്കണം; ക്ഷമയുള്ളവളായിട്ടാണ് നീ ജനിച്ചത്. ക്ഷമ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ധർമ്മം.
ക്ഷമാ ധര്മഃ ക്ഷമാ സത്യം ക്ഷമാ ദാനം ക്ഷമാ തപഃ। ക്ഷമാവതാമയം ലോകഃ പരലോകഃ ക്ഷമാവതാംമ് ।। 52
ക്ഷമയാണ് ധർമ്മം, ക്ഷമയാണ് സത്യം, ക്ഷമയാണ് ദാനം, ക്ഷമയാണ് തപസ്സ്; ക്ഷമയുള്ളവർക്കാണ് ഈ ലോകവും അപ്പുറലോകവും.
ദ്വ്യംശിനോ ദ്വാദശാങ്ഗസ്യ ചതുര്വിംശതിപര്വണഃ। കസ്ത്രിഷഷ്ഠിശതാരസ്യ മാസോനസ്യാക്ഷമീ ഭവേത്।। 53
പന്ത്രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുള്ള, ഇരുപത്തുനാലു ഭാഗങ്ങളുള്ള, അറുപത്തിമൂവായിരം ദിവസങ്ങളുള്ള ഒരു വർഷം — ഇതെല്ലാം ക്ഷമയില്ലാതെ ആരാണ് സഹിക്കാൻ കഴിയുക?
ഗച്ഛ സൈരന്ധ്രി ഗന്ധര്വാഃ കരിഷ്യന്തി തവ പ്രിയമ്। വ്യപനേഷ്യന്തി തേ ദുഃഖം യേന തേ വിപ്രിയം കൃതമ് ।। 54
സൈരന്ധ്രിയേ, നീ പോകൂ; ഗന്ധർവന്മാർ നിന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതും, നിന്നെ ദുഃഖിപ്പിച്ചവരുടെ ദു:ഖം നീക്കുന്നതും ചെയ്യും.
ഇത്യേവമുക്തേ തിഷ്ഠന്തീം പുനരേവാഹ ധര്മരാട്। വിഘ്നം കരോഷി വൈ ഭദ്രേ ദീവ്യതാം രാജസംസദി ।। 55
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം അവൾ നില്ക്കുമ്പോൾ തന്നെ ധർമ്മരാജാവ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'സുന്ദരിയേ, രാജസഭയിലെ കളിയിൽ നീ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.'
തസ്മാത്ത്വമപി സുശ്രോണി ശൈലൂഷീവ വിഭാസി നഃ। ഏവമുക്താ തു സാ ഭര്ത്രാ സമുദ്വീക്ഷ്യാബ്രവീദിദമ് ।। 56
അതുകൊണ്ടാണ്, മനോഹരമായ കമരം ഉള്ളവളേ, നീ ഞങ്ങളോട് ഒരു നടിയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ തല ഉയർത്തി പറഞ്ഞു.
സത്യമുക്തം ത്വയാ വിദ്വഞ്ശൈലൂഷീം വിദ്ധി മാം പുനഃ। ശൈലൂഷകസ്യ തസ്യാഹം യേഷാം ജ്യേഷ്ഠോഽക്ഷകോവിദഃ ।। 57
നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണു, പണ്ഡിതനേ; വീണ്ടും എന്നെ നടിയെന്നു കരുതുക. ഞങ്ങളുടെ കുടുംബത്തിൽ മുതിർന്നവൻ അക്ഷകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ്.
ഏവമുക്ത്വാ വരാരോഹാ പരിമൃജ്യാനനം ശുഭമ്। കേശാന്വിമുക്താന്സംയമ്യ രുധിരേണ സമുക്ഷിതാന് ।। 58
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മനോഹരമായ ശരീരമുള്ള അവൾ മുഖം തുടച്ചു, രക്തം 묻ിയ മുടി വീണ്ടും കൂട്ടി.
പാംസുകുണ്ഠിതസര്വാങ്ഗീ ഗജരാജവധൂരിവ। പ്രതസ്ഥേ നാഗനാസോരൂര്ഭര്തുരാജ്ഞായ ശാസനമ് ।। 59
മുഴുവൻ ശരീരം പൊടിയാൽ മൂടപ്പെട്ട്, ആനയുടെ രാജകുമാരിയെപ്പോലെ, ആനയുടെ തുമ്പുപോലെയുള്ള ഉരുവിൽ, ഭർത്താവിന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച് അവൾ നടന്നു.
വിമുക്താ മൃഗശാവാക്ഷീ നിരന്തരപയോധരാ। പ്രഭാ നക്ഷത്രരാജസ്യ കാലമേഘൈരിവാവൃതാ ।। 60
മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുമായി, വസ്ത്രം ഇല്ലാതെ, അവളുടെ കുരു മേഘങ്ങൾ മറക്കുന്ന നക്ഷത്രരാജാവിന്റെ പ്രകാശംപോലെ തിളങ്ങി.
യസ്യാര്ഥേ പാണ്ഡവേയാസ്തു ത്യജേയുരപി ജീവിതമ്। താം തേ ദൃഷ്ട്വാ തഥാ കൃഷ്ണാം ക്ഷമിണോ ധര്മചാരിണഃ। സമയം നാതിവര്തന്തേ വേലാമിവ മഹോദധിഃ ।। 61
പാണ്ഡവന്മാർ ജീവൻ പോലും ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായിരുന്ന ദ്രൗപദിയെ അങ്ങനെ കണ്ടിട്ടും, ആ ധൈര്യശാലികളും ധർമ്മനിഷ്ഠരായവരും, സമുദ്രം തീരം കടക്കാത്തതുപോലെ, തങ്ങളുടെ വാഗ്ദാനം ലംഘിച്ചില്ല.
സാ പ്രവിശ്യ പ്രവേപന്തീ സുദേഷ്ണായാ നിവേശനമ്। രുദന്തീ ചാരുസര്വാങ്ഗീ തസ്യാസ്തസ്ഥാവഥാഗ്രതഃ ।। 62
അവൾ വിറച്ച് കരയുന്നവളായി സുദേഷ്ണയുടെ ഭവനത്തിൽ കടന്നു, മനോഹരമായ ശരീരമുള്ള അവൾ അവളുടെ മുന്നിൽ നിന്നു.
താമുവാച വിരാടസ്യ മഹിഷീ ശാഠ്യമാസ്ഥിതാ। കിമിദം പദ്മസംകാശം സുദന്തോഷ്ഠാക്ഷിനാസികമ് ।। 63
വിരാടന്റെ ഭാര്യ കഠിനത്വം കാണിച്ച് അവളോട് ചോദിച്ചു: 'ഇത് എന്താണ്, താമരപോലുള്ള അധരവും കണ്ണുകളും മൂക്കും ഉള്ളവളേ?'
രുദന്ത്യാ അവമൃഷ്ടാസ്രം പൂര്ണേന്ദുസമവര്ചസമ്। ബിമ്ബോഷ്ഠം കൃഷ്ണതാരാഭ്യാമത്യന്തരുചിരപ്രഭമ്। നയനാഭ്യാമജിഹ്യാഭ്യാം മുഖം തേ മുഞ്ചതേ ജലമ് ।। 64
നീ കരയുമ്പോള് കണ്ണുനീര് വീഴുന്നു, അതു പൂര്ണ്ണചന്ദ്രനുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. നിന്റെ ചുവന്ന ചുണ്ടുകള് ബിംബഫലത്തിനെപ്പോലും, കറുത്ത കണ്ണുകള് നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലും, നിന്റെ വായില് നിന്നു വെള്ളം ഒഴുകുമ്പോള് നിന്റെ മുഖം അത്യന്തം മനോഹരമായി തെളിയുന്നു.
കസ്ത്വാഽവധീദ്വരാരോഹേ കസ്മാദ്രോദിഷി ശോഭനേ। കോ വിപ്രയുജ്യതേ ദാരൈഃ സപുത്രൈഃ സഹബാന്ധവൈഃ ।। 65
ആരാണു നിന്നെ ദുഃഖിപ്പിച്ചത്, മനോഹരിയേ? നീ എന്തിന് കരയുന്നു? ആരാണ് ഭാര്യയെയും മക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും വിട്ടു ദുഃഖത്തിലായിരിക്കുന്നത്?
കസ്യാദ്യ രാജാ കുപിതോ വധമാജ്ഞാപയിഷ്യതി। ബ്രൂഹി കിം തേ പ്രിയം കര്മ കം ത്യജേ ഘാതയാമി വാ ।। 66
ഇന്ന് ആരുടെ മേല് രാജാവിന് കോപമുണ്ടായി ശിക്ഷ നല്കാന് ആജ്ഞയിടും? നിന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാന് എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യണം? ആരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കണമോ കൊല്ലണമോ എന്നു നീ പറയൂ.
താം നിഃശ്വസ്യാബ്രവീത്കൃഷ്ണാ ജാനന്തീ നാമ പൃച്ഛസി। ഭ്രാതുസ്ത്വം മാമനുപ്രേഷ്യ കിമേവം ഹി വികത്ഥസേ ।। 67
അവളെ നോക്കി കൃഷ്ണാ ആഹ്വസിച്ച് പറഞ്ഞു: നീ എന്റെ പേര് അറിയുന്നവളാണ്, എന്നിട്ടും ചോദിക്കുന്നു. നീ എന്നെ സഹോദരന്റെ വഴി അയച്ചിട്ടാണ്, പിന്നെ എന്തിന് ഇങ്ങനെ അഭിമാനിക്കുന്നു?
കീചകോ മാഽവധീത്തത്ര സുരാഹാരീമിതോഗതാമ്। സഭായാം പശ്യതോ രാജ്ഞോ യഥാ വൈ നിര്ജനേ വനേ ।। 68
കീചകനു അത്രയും മദം കയറിയിരുന്നിട്ടും, രാജാവിന്റെ സന്നിധിയില് സഭയില് ഞാന് പ്രവേശിച്ചപ്പോള് അവന് എന്നെ കൊല്ലില്ലായിരുന്നു. അങ്ങനെ ഒരിടം മരുഭൂമിയില് പോലുമാണ്.
ഘാതയാമി സുദന്തോഷ്ഠി കീചകം യദി മന്യസേ। ഭ്രാതാ യദ്യേഷ മേ വ്യക്തം യോഽതീതോ ധര്മചാരിണീമ്। യസ്ത്വാം കാമാഭിഭൂതാത്മാ ദുര്ലഭാമവമന്യതേ ।। 69
നിനക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കില് ഞാന് ആ കീചകനെ കൊല്ലാം. അവന് എന്റെ സഹോദരനാണെങ്കില് പോലും, ധർമ്മനിഷ്ഠയായ സ്ത്രീയെ അവന് അപമാനിച്ചു; കാമം പിടിച്ചവന് നിന്നെ, എളുപ്പത്തില് ലഭിക്കാനാവാത്തവളെ, അവഹേളിച്ചു.
അദ്യൈവ തം ഹനിഷ്യന്തി യേഷാമാഗസ്കരോ ഹി സഃ। മന്യേഽഹമദ്യ വാ ശ്വോ വാ പരലോകം ഗമിഷ്യതി ।। 70
ഇന്ന് തന്നെ, അവന് കുറ്റം ചെയ്തവരാണ് അവനെ കൊല്ലുക. ഇന്ന് അല്ലെങ്കില് നാളെ അവന് ഈ ലോകം വിട്ട് പോകുമെന്ന് ഞാന് വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഭ്രാതുഃ പ്രയച്ഛ ത്വരിതാ ജീവച്ഛ്രാദ്ധം ത്വമദ്യ വൈ। സുഹൃഷ്ടം കുരു വൈ ചൈനം നാസൂന്മന്യേ ധരിഷ്യതി ।। 71
നിന്റെ സഹോദരന് വേണ്ടി നീ ഇന്ന് തന്നെ ജീവശ്രാദ്ധം നടത്തൂ; അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കൂ, കാരണം അവന് ജീവന് നിലനില്ക്കുമെന്നു ഞാന് കരുതുന്നില്ല.
തേഷാം ഹി മമ ഭര്തൄണാം പഞ്ചാനാം ധര്മചാരിണാമ്। ഏകോ ദുര്ധഷണോഽത്യര്ഥം ബലേ ചാപ്രതിമോ ഭുവി ।। 72
എന്റെ അഞ്ചു ഭര്ത്താക്കന്മാരില് എല്ലാവരും ധര്മ്മനിഷ്ഠരാണ്; അവരില് ഒരാള് അത്യന്തം ഭയങ്കരനും ഭൂമിയില് തുല്യശക്തിയില്ലാത്തവനുമാണ്.
നിര്മനുഷ്യമിമം ലോകം കുര്യാത്ക്രുദ്ധോ നിശാമിമാമ്। ന സ സംക്രുധ്യതേ താവദ്ഗന്ധര്വഃ കാമരൂപധൃത് ।। 73
അവന് കോപിതനാകുകയാണെങ്കില് ഈ ലോകം ഒരു രാത്രിയില് മനുഷ്യരില്ലാത്തതാക്കാന് കഴിയും. പക്ഷേ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഗന്ധര്വന് ഇനിയും കോപിക്കുന്നില്ല.
നൂനം ജ്ഞാസ്യതി യാവദ്വൈ മമൈതത്പാദഘാതനമ്। തത്ക്ഷണാത്കീചകഃ പാപഃ സപുത്രഭ്രാതൃബാന്ധവഃ। വിനശിഷ്യതി ദുഷ്ടാത്മാ യഥാ ദുഷ്കൃതകര്മകൃത് ।। 74
എന്റെ കാലില് ഈ അടിയേറ്റ കാര്യം അവന് അറിയുന്നയുടന് തന്നെ, ആ ദുഷ്ടന് കീചകനും അവന്റെ മക്കളും സഹോദരന്മാരും ബന്ധുക്കളും, ദുഷ്കൃത്യങ്ങള് ചെയ്തവരെപ്പോലെ, നശിച്ചുപോകും.
അപി ചൈതത്പുരാ പ്രോക്തം നിപുണൈര്മനുജോത്തമൈഃ। ഏകസ്തു കുരുതേ പാപം കാലപാശവശം ഗതഃ। നീചേനാത്മാപരാധേന കുലം തേന വിനശ്യതി ।। 75
ഇത് മുമ്പ് തന്നെ ജ്ഞാനികളും മഹാന്മാരും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: ഒരാള് പാപം ചെയ്താല്, വിധിയുടെ പിടിയില്പ്പെട്ട്, അവന്റെ സ്വന്തം കുറ്റം കൊണ്ട് മുഴുവന് കുടുംബവും നശിക്കും.
സുദേഷ്ണാമേവമുക്ത്വാ തു സൈരന്ധ്രീ ദുഃഖമോഹിതാ। കീചകസ്യ വധാര്ഥായ വ്രതദീക്ഷാമുപാഗമത് ।। 76
ഇങ്ങനെ സുദേഷ്നയോട് പറഞ്ഞ്, സൈരന്ധ്രി ദു:ഖത്തില് മുങ്ങി, കീചകന്റെ മരണത്തിനായി ഒരു വ്രതം സ്വീകരിച്ചു.
അഭ്യര്ഥിതാ ച നാരീഭിര്മാനിതാ ച സുദേഷ്ണയാ। ന ച സ്നാതി ന ചാശ്നാതി ന പാംസൂന്പരിമാര്ജതി। രുധിരക്ലിന്നവദനാ ബഭൂവ മൃദിതേക്ഷണാ ।। 77
സ്ത്രികളും സുദേഷ്നയും അവളെ അഭ്യര്ത്ഥിച്ചു ആദരിച്ചിട്ടും, അവള് കുളിച്ചില്ല, ഭക്ഷിച്ചില്ല, ശരീരം വൃത്തിയാക്കിയില്ല; അവളുടെ മുഖം രക്തംകൊണ്ട് മങ്ങിയിരുന്നു, കണ്ണുകള് വീങ്ങിയിരുന്നു.