നിശമ്യ രാജാ സഹദേവഭാഷിതം നിരീക്ഷ്യ മാദ്രീസുതമഭ്യനന്ദത്। ഉവാച ഹൃഷ്ടോ മുദിതേന ചേതസാ ന ബല്ലവത്വം ത്വയി വീര ലക്ഷയേ ।। 6
സഹദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മാദ്രിദേവിയുടെ മകനായവനെ നിരീക്ഷിച്ച രാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'വീരനേ, നിന്നിൽ പശുക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.'
ധൈര്യാദ്വപുഃ ക്ഷാത്രമിവേഹ തേ ദൃഢം പ്രകാശതേ കൌരവവംശജസ്യ വാ। നാപണ്ഡിതേയം തവ ദൃശ്യതേ തനുര്ഭവേഹ രാജ്യേ മമ മന്ത്രധര്മഭൃത് ।। 7
നിന്റെ ധൈര്യവും രൂപവും ഇവിടെ ഒരു ക്ഷത്രിയന്റെ പോലെ ശക്തമായി തിളങ്ങുന്നു, കൗരവവംശജനായവനേ. നിന്നിൽ അജ്ഞതയുടെ ലക്ഷണമൊന്നും കാണുന്നില്ല. എന്റെ രാജ്യത്തിൽ നീ മന്ത്രിയും ധർമ്മത്തെയും കാത്തുനിൽക്കുന്നവനുമായിരിക്കണം.
പ്രശാധി മത്സ്യാന്സഹരാജകാനിമാന്ബൃഹസ്പതിഃ ശത്രുയുതാനിവാമരാന്। ബലം ച മേ രക്ഷ സുവേഷ സര്വശോ ഗൃഹാണ ഖങ്ഗം പ്രതിരൂപമാത്മഃ ।। 8
നീ മത്സ്യരാജ്യത്തെയും അതിന്റെ കൂട്ടരാജാക്കളെയും ഭരിക്കണം, ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെ ദൈവങ്ങളെ ശത്രുക്കളോടൊപ്പം ഭരിക്കുന്നതുപോലെ. എന്റെ സൈന്യത്തെ പൂർണ്ണമായി സംരക്ഷിക്കണം, മനോഹരമായി അണിഞ്ഞവനേ, നിന്നെ അനുയോജ്യമായ വാൾ കൈവശമാക്കൂ.
അനീകകര്ണാഗ്രധരോ ബലസ്യ മേ പ്രഭുര്ഭവാനസ്തു ഗൃഹാണ കാര്മുകമ് ।। 9
എന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു നേതൃത്വം നൽകുന്നവനാവണം; സൈന്യത്തിന്റെ അധിപനായി നീ വില്ലും കൈവശമാക്കണം.
വിരാടരാജ്ഞാഽഭിഹിതഃ കുരൂത്തമഃ പ്രശസ്യ രാജാനമഭിപ്രണമ്യ ച। ഉവാച മത്സ്യപ്രവരം മഹാപതിഃ ശൃണുഷ്വ രാജന്മമ വാക്യമുത്തമമ് ।। 10
വിരാടൻ രാജാവ് ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തപ്പോൾ, കൗരവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ രാജാവിനെ പ്രശംസിച്ച് വന്ദിച്ചു. പിന്നെ ആ മഹാനായവൻ മത്സ്യരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, എന്റെ നല്ല വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിക്കൂ.'
ബാലോ ഹ്യഹം ജാതിവിശേഷദൂഷിതഃ കുതോഽദ്യ മേ നീതിഷു യുക്തമന്ത്രതാ । സ്വകര്മതുഷ്ടാശ്ച വയം നരാധിപ പ്രശാധി മാം ഗോപരിരക്ഷണേഽനഘ ।। 11
'ഞാൻ ഇനിയും ചെറുപ്പമാണ്, ജന്മത്തിൽ കുറവുള്ളവനാണ്; ഇന്ന് എനിക്ക് നയത്തിൽ ഉപദേശം നൽകാൻ യോഗ്യത എവിടെയാണ്? ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ ജോലി ചെയ്താൽ മതിയെന്നാണ് സന്തോഷം, രാജാവേ. എനിക്ക് പശുക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ അവസരം നൽകൂ, ദോഷമില്ലാത്തവനേ.'
വൈശ്യോസ്മി നാമ്നാഽഹമരിഷ്ടനേമിര്ഗോസങ്ഖ്യ ആസം കുരുപുങ്ഗവാനാമ് । വസ്തും ത്വയീച്ഛാമി വിശാംവരിഷ്ഠ താന്രാജസിംഹാന്ന ഹി വേദ്മി പാര്ഥാന് ।। 12
'ഞാൻ വൈശ്യനാണ്, എന്നെ അരിഷ്ടനേമി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്, പശുക്കളെ കണക്കാക്കുന്നതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ, കൗരവന്മാരിൽ മുൻപന്തിയിലുള്ളവൻ. രാജാവേ, ഞാൻ നിന്റെ രാജ്യത്തിൽ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പാണ്ഡവരെ ഞാൻ അറിയുന്നില്ല.'
ന ജീവിതും ശക്യമതോഽന്യകര്മണാ ന ച ത്വദന്യോ മമ രോചതേ വിഭോ ।। 13
'മറ്റെന്തെങ്കിലും ജോലി ചെയ്ത് എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; നിന്നെക്കാൾ വേറെ ആരും എനിക്ക് ഇഷ്ടമില്ല, പ്രഭുവേ.'
ത്വം ബ്രാഹ്മണോ വാ യദി വാഽപി ഭൂമിപഃ സമുദ്രനേമീശ്വരരൂപവാനസി। ആചക്ഷ്വ തത്വം ത്വമമിത്രകര്ശന ന ബല്ലവത്വം ത്വയി വിദ്യതേ സമമ് ।। 14
'നീ ബ്രാഹ്മണനാണോ, രാജാവാണോ, സമുദ്രത്തിന്റെ അറ്റത്തുള്ള രാജാവിനെപ്പോലെയാണ് നിന്റെ രൂപം. ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പറയൂ; പശുക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവന്റെ സ്ഥാനം നിന്നെ യോജിക്കുന്നതല്ല.'
കസ്യാമി രാജ്ഞോ വിഷയാദിഹാഗതഃ കിം ചാപി ശില്പം തവ വിദ്യതേ കൃതമ്। കഥം ത്വമസ്മാസു നിവത്സ്യസേ സദാ വദസ്വ കിം ചാപി തവേഹ വേതനമ് ।। 15
'ഏത് രാജാവിന്റെ രാജ്യത്തിൽ നിന്നാണ് നീ ഇവിടെ വന്നത്? നിനക്ക് എന്ത് കഴിവാണ് ഉള്ളത്, എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്? എങ്ങനെ നീ എപ്പോഴും ഞങ്ങളോടൊപ്പം താമസിക്കും? ഇവിടെ നിനക്ക് വേതനം എത്ര വേണമെന്ന് പറയൂ.'
പഞ്ചാനാം പാണ്ഡുപുത്രാണാം ജ്യേഷ്ഠോ രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃ। തസ്യാഷ്ടൌ ശതസാഹസ്രം ഗവാം വര്ഗാഃ ശതംശതമ് ।। 16
പാണ്ഡുവിന്റെ അഞ്ചു മക്കളിൽ മൂത്തവൻ രാജാവ് യുദിഷ്ഠിരൻ ആയിരുന്നു. അവനു എട്ട് ലക്ഷം പശുക്കളടങ്ങിയ നൂറു കൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
അപരേ ദശസാഹസ്രാ ദ്വിസ്താവന്തസ്തഥാ പരേ। തേഷാം ഗോസങ്ഖ്യ ആസം വൈ തന്ത്രീപാലേതി മാം വിദുഃ ।। 17
മറ്റു ചില കൂട്ടുകളിൽ പത്തു ആയിരം പശുക്കളും, അതിന്റെ ഇരട്ടിയോളം മറ്റിടങ്ങളിലും ഉണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോൾ ആളുകൾ എന്നെ തന്ത്രിപാലൻ എന്നു വിളിച്ചു, പശുക്കളെ നോക്കുന്നവൻ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നവൻ.
ഭൂതം ഭവ്യം ഭവിഷ്യച്ച യച്ചാന്യദ്ഗോഗതം ക്വചിത്। ന മേഽസ്ത്യവിദിതം കിംചിത്സമന്താദ്ദശയോജനമ് ।। 18
പശുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പത്തുയോജന ചുറ്റളവിൽ എവിടെയും ഉണ്ടായതും, ഉണ്ടാകുന്നതും, വരാനിരിക്കുന്നതും, മറ്റെന്തും എനിക്ക് അറിയാത്തതൊന്നുമില്ല.
ഗുണാഃ സുവിദിതാ ഹ്യാസന്മയാ തസ്യ മഹാത്മനഃ। ആസീച്ച സ മയാ തുഷ്ടഃ കുരുരാജോ യുധിഷ്ഠിരഃ ।। 19
ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ നന്നായി അറിയുമായിരുന്നു. കുരുവംശത്തിലെ രാജാവായ യുദിഷ്ഠിരൻ എന്നിൽ സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
അനേന ഗണിതാ ഗാവോ ദുര്വിജ്ഞേയാ മഹത്തരാഃ। ബഹുക്ഷീരതരാസ്താ വൈ ബഹ്വ്യഃ സത്യഃ സപുത്രികാഃ ।। 20
ഈ കണക്കുപ്രകാരം പശുക്കളുടെ എണ്ണം വളരെ വലുതും മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്. അവയിൽ പലതും പാൽകൊളളുന്നതും, അനേകം പശുക്കളും, സത്യസന്ധതയുള്ളതും, കുഞ്ഞുകളോടുകൂടിയതുമാണ്.
ക്ഷിപ്രം ച ഗാവോ ബഹുലാ ഭവന്തി ന താസു രോഗോ ഭവതീഹ കശ്ചിത്। തൈസ്തൈരുപയൈര്വിദിതം മയൈതദേതാനി ശില്പാനി മയി സ്ഥിതാനി ।। 21
പശുക്കൾ വേഗത്തിൽ വർദ്ധിക്കുകയും അവയിൽ രോഗം ഒന്നും വരാറില്ല. ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വിവിധ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ അറിയാം; ഈ കഴിവുകൾ എനിക്കുണ്ട്.
ഋഷഭാനപി ജാനാമി രാജന്പൂജിതലക്ഷണാന്। യേഷാം മൂത്രമുപാഘ്രായ വന്ധ്യാ അപി പ്രസൂയതേ ।। 22
രാജാവേ, ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ഗുണങ്ങളുള്ള കാളകളെയും ഞാൻ അറിയുന്നു. അവയുടെ മൂത്രം നക്കിയാൽ വന്ധ്യയായ പശുക്കളും കുഞ്ഞ് പ്രസവിക്കും.
മത്സ്യാധിപോ ഹര്ഷകലേന ചേതസാ മാദ്രീസുതം പാണ്ഡവമഭ്യഭാഷത। നൈവാനുമന്യേ തവ കര്മ കുത്സിതം മഹീം സമഗ്രാമഭിപാതുമര്ഹസി ।। 23
മത്സ്യരാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ മാദ്രിദേവിയുടെ മകനായ പാണ്ഡവനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ ഈ താഴ്ന്ന ജോലി ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; നീ മുഴുവൻ ഭൂമിയും ഭരിക്കാൻ അർഹനാണ്.'
അഥ ത്വിദാനീം തവ രോചതേ വിഭോ യഥേഷ്ടതോ ഗവ്യമവേക്ഷ മാമകമ്। ത്വദര്പണാ മേ പശവോ ഭവന്തു വൈ പശൂന്സപാലാന്ഭവതേ ദദാമ്യഹമ് ।। 24
എന്നാൽ മഹാബലശാലിയായവനേ, ഇപ്പോൾ നിനക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ എന്റെ പശുക്കളെ നിന്റെ ഇഷ്ടാനുസരണം നോക്കിക്കൊൾക. എന്റെ എല്ലാ പശുക്കളും കാവൽക്കാരും നിന്റെ കൈയിലായിരിക്കട്ടെ, ഞാൻ അവയെ നിനക്ക് ഏല്പിക്കുന്നു.
ശതം സഹസ്രാണി ഗവാം ഹി സന്തി വര്ണസ്യവര്ണസ്യ പൃഥഗ്ഗണാനാമ്। ദദാമി തേഽഹം വരമീപ്സിതം ച യത്ത്വദര്പണാ മേ പശവോ ഭവന്ത്വിതി ।। 25
ഇവിടെ നൂറുകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കളുണ്ട്, ഓരോ കൂട്ടവും വേറേ. നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള വരം ഞാൻ നൽകുന്നു; എന്റെ പശുക്കൾ നിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ ഇരിക്കട്ടെ.
ഏവം വിരാടേന സമേത്യ പാണ്ഡവോ ലബ്ധ്വാ ച ഗോബല്ലവതാം യഥേഷ്ടതഃ। അജ്ഞാതചര്യാമവസന്മഹാത്മാ യഥാ രവിശ്ചാസ്തഗിരിം പ്രവിഷ്ടഃ ।। 26
ഇങ്ങനെ വിരാടനുമായി കൂടിച്ചേർന്ന് പാണ്ഡവൻ ഇഷ്ടപ്രകാരം പശുക്കളുടെ പ്രധാനക്കാരനായി സ്ഥാനമേറ്റു. ആ മഹാത്മാവ് സൂര്യൻ മലയിൽ അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ മറഞ്ഞ് ജീവിച്ചു.
ഏവം വിരാടേ ന്യവസംശ്ച പാണ്ഡവാ യഥാ പ്രതിജ്ഞാഭിരമോഘവിക്രമാഃ । അബുദ്ധചര്യാം ചരിതും യഥാതഥം സമുദ്രനേമീമഭിശാസ്തുമുദ്യതാഃ ।। 27
ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവർ വിരാടന്റെ അടുക്കൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുപോലെ, പരാജയമില്ലാത്ത വീര്യത്തോടെ, ആരും തിരിച്ചറിയാതെ, സമുദ്രത്തിന്റെ അറ്റം തേടുന്നതുപോലെ, ഒളിച്ചിരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
തതഃ കൃഷ്ണാ സുകേശീ സാ ദര്ശനീയാ ശുചിസ്മിതാ। വേണീകേശാന്സമുത്ക്ഷിപ്യ പീനവൃത്തകുചാ ശുഭാ । ജുഗൂഹേ ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ മൃദൂനസിതലോചനാ ।। 1
അതിനുശേഷം മനോഹരമായ മുടിയുള്ള, ആകർഷകമായ, ശുദ്ധമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള കൃഷ്ണാ, വെണിയണിഞ്ഞ മുടിയും പുഷ്ടിയുള്ള വൃത്തമായ മുലകളും ഉയർത്തി, മൃദുവും തണുത്തതുമായ കണ്ണുകളോടെ അവളെ വലതുവശത്ത് മറച്ചു.
വാസശ്ച പരിധായൈകം കൃഷ്ണാ സുമലിനം മഹത്। കൃത്വാ വേഷം ച സൈരന്ധ്ര്യാഃ കൃഷ്ണാ വ്യചരദാര്തവത് ।। 2
കൃഷ്ണാ വലിയതും മലിനവുമായ ഒരു വസ്ത്രം ധരിച്ച് സൈരന്ധ്രിയുടെ വേഷം അണിഞ്ഞു, ദുഃഖത്തോടെ ചുറ്റി നടന്നു.
പ്രവിഷ്ടാ നഗരം ഭീരൂഃ സൈരന്ധ്രീവേഷസംയുതാ। താം നരാഃ പരിധാവന്തഃ സ്ത്രിയശ്ച സമുപാദ്രവന് ।। 3
ഭയക്കരമായ കൃഷ്ണാ സൈരന്ധ്രിയുടെ വേഷത്തിൽ നഗരത്തിൽ കയറി. അവളെ കണ്ടു പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഓടിയെത്തി.
അപൃച്ഛംസ്തേ ച താം ദൃഷ്ട്വാ കാ ത്വം കിം ച ചികീര്ഷസി। സാ താനുവാച രാജേന്ദ്ര സൈരന്ധ്ര്യഹമുപാഗതാ। കര്മ ചേച്ഛാമി വൈ കര്തും തസ്യ യാ മാം ഭരിഷ്യതി ।। 4
അവളെ കണ്ടവർ ചോദിച്ചു: 'നീ ആരാണ്? എന്താണ് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്?' അവൾ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, ഞാൻ സൈരന്ധ്രിയായി വന്നിരിക്കുന്നു; ആരെങ്കിലും എന്നെ ജോലി ചെയ്യാൻ സ്വീകരിച്ചാൽ ഞാൻ സേവനം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
തസ്യാ രൂപേണ വേഷേണ ശ്ലക്ഷ്ണയാ ച ഗിരാ തഥാ। ന ശ്രദ്ദധാനാസ്താം ദേവീമന്നഹേതോരുപസ്ഥിതാമ് ।। 5
അവളുടെ രൂപം, വേഷം, മൃദുവായ സംസാരശൈലി എന്നിവ കാരണം, ആ ദേവി ഭക്ഷണത്തിനായി വന്നതാണെന്നു അവർ വിശ്വസിച്ചില്ല.
വിരാടസ്യ തു കൈകേയീ ഭാര്യാ പരമസംമതാ। ആലോകയന്തീ ദദൃശേ പ്രാസാദാദ്ദ്രുപദാത്മജാമ് ।। 6
വിരാടന്റെ ഭാര്യയായ കൈകേയി, വളരെ മാന്യയായവൾ, കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് ദൃശ്യമായ ദ്രുപദപുത്രിയെ കണ്ടു.
സാ സമീക്ഷ്യ തഥാരൂപാമനാഥാമേകവാസസമ്। സ്ത്രീഭിശ്ച പുരുഷൈശ്ചാപി സര്വതഃ പരിവാരിതാമ് ।। 7
അവള് അങ്ങനെയൊരു അവസ്ഥയില്, ആരും സംരക്ഷിക്കാത്തതും, ഒരൊറ്റ വസ്ത്രം ധരിച്ചതുമായ നിലയില്, സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ചുറ്റും നില്ക്കുമ്പോള്, എല്ലാവരും അവളെ നോക്കി.
വിരാടഭാര്യാ താം ദേവീ കാരുണ്യാജ്ജാതസംഭ്രമാ। അപ്രേഷയത്സമീപസ്ഥാഃ സ്ത്രിയോ വൃദ്ധാശ്ച തത്പരാഃ ।। 8
വിരാടിന്റെ ഭാര്യയായ രാജ്ഞി, അതിയായ കരുണയോടെ, അപ്രതീക്ഷിതമായ ആശങ്കയോടെ, സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന പ്രായമായ സ്ത്രീകളെ അവളോടു വരാന് അയച്ചു.