തസ്യാഗ്രതഃ സ്വാനി ധനൂംഷി പാര്ഥിവോ ബഹൂനി ദീര്ഘാണി ച വര്ണവന്തി ച। ദദൌ സ സജ്യാനി ബലാന്വിതാനി ജിജ്ഞാസമാനഃ കിമയം കരിഷ്യതി ।। 16
അവന്റെ മുന്നിൽ രാജാവ് പല മനോഹരവും നീണ്ടതുമായ ശക്തമായ വില്ലുകൾ, സജ്ജമാക്കിയവ, പരീക്ഷിക്കാനായി നൽകി: ഈ മനുഷ്യൻ എന്ത് ചെയ്യും എന്ന് അറിയാൻ.
തതോഽര്ജുനഃ ക്ലീബതരം വചോഽബ്രവീന്ന മേ ധനുര്ധാരിതമീദൃശം വിഭോ। ന ചാപി ദൃഷ്ടം ധനുരീദൃശം ക്വചിന്ന മാദൃശാഃ സന്തി ധനുര്ധരാ ഭുവി ।। 17
അപ്പോൾ അർജുനൻ ശാന്തമായ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു: 'പ്രഭുവേ, ഞാൻ ഇതുപോലെയുള്ള വില്ല് ഒരിക്കലും പിടിച്ചിട്ടില്ല, ഇതുപോലെയൊന്നും ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ല; ഭൂമിയിൽ എനിക്ക് സമം വരുന്ന വില്ലാളികൾ ഇല്ല.'
നൃത്യാമ ഗായാമി ച വാദയാമ്യഹം പ്രാനര്തനേ കൌശലനൈപുണം മമ। തദുത്തരായാഃ പരിധത്സ്വ നര്തനേ ഭവാമി ദേവ്യാ നരദേവ നര്തകീ ।। 18
ഞാൻ നൃത്തം ചെയ്യുകയും പാടുകയും വാദ്യങ്ങൾ വായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; നൃത്തകലയിൽ ഞാൻ പ്രാവീണ്യവും നൈപുണ്യവും ഉള്ളവനാണ്. അതിനാൽ ഉത്തരയ്ക്ക് വസ്ത്രം ധരിപ്പിക്കൂ; രാജാവേ, ഞാൻ രാജ്ഞിയുടെ നർത്തകിയാവാം.
ദദാമി തേ തം ഹി വരം ബൃഹന്നലേ സുതാം ഹി മേ നര്തയ യാശ്ച താദൃശീഃ । തതോ വിരാടഃ സ്വയമാഹ്വയത്സുതാം നരാധിപസ്താം ച സുമധ്യസുന്ദരീമ് ।। 19
ബൃഹന്നളേ, ഞാൻ നിന്നെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു: എന്റെ മകളെയും അതുപോലെയുള്ളവളെയും നൃത്തം പഠിപ്പിക്കൂ. പിന്നെ രാജാവ് വിരാട് സ്വയം തന്റെ സുന്ദരിയായ മകളെ വിളിച്ചു.
ഉവാച ചൈനാം മുദിതേന ചേതസാ ബൃഹന്നലാ നാമ സഖീ ഭവത്വിയമ്। സുഗാത്രി സംപ്രീതിസുബദ്ധസൌഹൃദാ തവാങ്ഗനേ പ്രാണസമാ ച നിത്യദാ ।। 20
ആനന്ദത്തോടെ അവൾ പറഞ്ഞു: 'ഈ സ്ത്രീയ്ക്ക് ബ്രിഹന്നല എന്ന പേരിൽ നിന്നെ അനുഗമിക്കാൻ അനുവദിക്കണം, സുന്ദരിയായവളേ. അവൾക്ക് നിന്നോടുള്ള സ്നേഹം വളരെ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്, എന്നും നിന്നെ ജീവനെപ്പോലെ സ്നേഹിക്കുന്നവളാണ്.'
പ്രകാമഭക്ഷ്യാഭരണാമ്ബരാ ശുഭാ ചരത്വിയം സര്വജനേഷ്വവാരിതാ। ന ദുഷ്കുലാനാമിയമാകൃതിര്ഭവേന്ന വൃത്തഭേദീ ഭവതീദൃശോ ജനഃ ।। 21
ഇവൾക്ക് ധാരാളം ഭക്ഷണവും ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ലഭ്യമാണ്, എല്ലാവരോടും സ്വതന്ത്രമായി പെരുമാറുന്നു. ഇത്തരമൊരു സ്വഭാവം താഴ്ന്ന ജന്മക്കാരിൽ കാണാറില്ല, കൂടാതെ നിന്റെ പോലുള്ളവർ ശരിയായ വഴി വിട്ട് നടക്കാറില്ല.
സംമന്ത്ര്യ രാജാ വിവിധൈഃ സ്വമന്ത്രിഭിഃ പരീക്ഷ്യ ചൈനം പ്രമദാഭിരാശു വൈ। അപുംസ്ത്വമപ്യസ്യ നിശമ്യ ച സ്ഥിരം തതഃ കുമാരീപുരമുത്സസര്ജ തമ് ।। 22
രാജാവ് തന്റെ മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച്, സ്ത്രീകളെ അയച്ചു അവളെ വേഗത്തിൽ പരിശോധിച്ചു. അവൾക്ക് പുരുഷത്വം ഇല്ലെന്നത് ഉറപ്പായപ്പോൾ, അവളെ സ്ത്രീകളുടെ മുറിയിലേക്ക് നിയോഗിച്ചു.
സ ശിക്ഷയാമാസ ച ഗീതവദനം സുതാം വിരാടസ്യ ധനംജയഃ പ്രഭുഃ । സഖീശ്ച തസ്യാഃ പരിചാരികാസ്തഥാ പ്രിയശ്ച തസ്യാഃ സ ബഭൂവ പാണ്ഡവഃ ।। 23
അവിടെ ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ, വിരാടിന്റെ മകളെ ഗാനം, സംഗീതം എന്നിവയിൽ പഠിപ്പിച്ചു. അവളുടെ സുഹൃത്തുക്കൾക്കും സേവികകൾക്കും അവൻ പ്രിയനായി, അവർക്കൊപ്പമുള്ള നല്ല സുഹൃത്ത് ആയി.
തഥാ സ തത്രൈവ ധനംജയോഽവസത്പ്രിയാണി കുര്വന്ത്സഹ താഭിരാത്മവാന്। തഥാ ഗതം തത്ര ന ജഝിരേ ജനാ ബഹിശ്ചരാ വാഽപ്യഥവേതരേ ജനാഃ ।। 24
അങ്ങനെ ധനഞ്ജയൻ അവിടെയിരുന്ന്, ആത്മസംയമനം പാലിച്ച് അവരോടൊപ്പം സന്തോഷകരമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു. അങ്ങനെ അവിടെയുള്ളവർക്കും പുറത്തുള്ളവർക്കും ഒന്നും സംശയമുണ്ടായില്ല.
അഥാപരോഽദൃശ്യത പാണ്ഡവഃ പ്രഭുര്വിരാടരാജേ തുരഗാന്സമീക്ഷതി। തമാപതന്തം ദദൃശുഃ പൃഥഗ്ജനാഃ പ്രമുക്തമഭ്രാദിവ ചന്ദ്രമണ്ഡലമ് ।। 1
അപ്പോൾ മറ്റൊരു ശക്തനായ പാണ്ഡവൻ, വിരാടരാജാവിന്റെ കുതിരകളെ നിരീക്ഷിക്കുന്നതായി കണ്ടു. അവൻ സമീപിച്ചപ്പോൾ, ജനങ്ങൾ മേഘങ്ങളിൽ നിന്നു പുറത്ത് വരുന്ന പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവനെ കണ്ടു.
സ വൈ ഹയാനൈക്ഷത താനിതസ്തതഃ സമീക്ഷമാണം ച ദദര്ശ മത്സ്യരാട്। ദൃഷ്ട്വാ തഥൈനം സ കുരൂത്തമം തമഃ പപ്രച്ഛ താന്സര്ബസഭാസദസ്തദാ ।। 2
അവൻ കുതിരകളെ ഇവിടെ അവിടെ പരിശോധിച്ചു. അപ്പോൾ മത്സ്യരാജാവ് അവനെ ശ്രദ്ധിച്ചു; ആ കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട രാജാവ്, സഭയിലെ എല്ലാവരോടും അവനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
കോ വാ വിജാനാതി പുരാഽസ്യ ദര്ശനം യോഽയം യുവാഽഭ്യേതി ഹി മാസികാം സഭാമ് പ്രിയോ ഹി മേ ദര്ശനതോപി സംമതോ ബ്രവീതു കശ്ചിദ്യദി ദൃഷ്ടവാനിമമ് ।। 3
'ഈ യുവാവിനെ ആരെങ്കിലും മുമ്പ് കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? ഇദ്ദേഹം മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ നടക്കുന്ന സഭയിലേക്ക് വരുന്നു. ആദ്യമായിട്ടും ഇദ്ദേഹം എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്; ആരെങ്കിലും കണ്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ പറയണം.'
അയം ഹയാന്പശ്യതി മാമകാന്മുഹുര്ധ്രുവം ഹയജ്ഞോ ഭവിതാ വിചക്ഷണഃ। പ്രവേശ്യതാമേഷ സമീപമാശു വൈ വിഭാതി വീരോ ഹി യഥാഽമരസ്തഥാ ।। 4
'ഇദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും എന്റെ കുതിരകളെ നോക്കുന്നു; തീർച്ചയായും കുതിരയാഗത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ്. ഉടൻ തന്നെ ഇദ്ദേഹത്തെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരണം, കാരണം ഇദ്ദേഹം ഒരു വീരനെപ്പോലെയാണ്, ദേവനെപ്പോലും പ്രകാശിക്കുന്നു.'
വിതര്കയത്യേവ ഹി മത്സ്യരാജനി ത്വരന്കുരൂണാമൃഷഭഃ സഭാമഗാത്। തതഃ പ്രണമ്യോപനതഃ കുരൂത്തമോ വിരാടരാജാനമുവാച പാര്ഥിവമ് ।। 5
മത്സ്യരാജാവ് ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, കുരുക്കളുടെ ആ കുലപതി വേഗത്തിൽ സഭയിലേക്ക് കടന്നു. ശേഷം, നമസ്കരിച്ചു സമീപിച്ച്, ആ കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠൻ വിരാടരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
തവാഗതോഽഹം പുരമദ്യ ഭൂപതേ ജിജീവിഷുര്വേതനഭോജനാര്ഥികഃ। തവാശ്വബന്ധഃ സുഭൃതോ ഭവാമ്യഹം കുരുഷ്വ മാമശ്വപതിം യദീച്ഛസി ।। 6
'രാജാവേ, ഞാൻ ഇന്നാണ് നിങ്ങളുടെ നഗരത്തിൽ എത്തിയത്, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനും വേതനം, ഭക്ഷണം എന്നിവയ്ക്കായി. നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കുതിരകളെ സൂക്ഷിക്കുന്നവനായി ജോലി ചെയ്യാം; എന്നെ കുതിരകളുടെ മേലാളനാക്കി നിയമിക്കൂ.'
ദദാനി യാനാനി ധനാനി വേതനം ന ചാശ്വസൂതോ ഭവിതും ത്വമര്ഹസി। കുതോസി കസ്യാമി കഥം ത്വമാഗതോ ബ്രവീഹി ശില്പം തവ വിദ്യതേ ച യത് ।। 7
'ഞാൻ നിന്നെ വാഹനങ്ങളും ധനവും വേതനവും നൽകും, പക്ഷേ നീ വെറും കുതിരക്കാരനായി ഇരിക്കേണ്ട. നീ എവിടുനിന്നാണ് വന്നത്, ആരുടെവനാണ്, എങ്ങനെ ഇവിടെ എത്തി, എന്ത് കഴിവാണ് നിനക്കുള്ളത് — എല്ലാം പറയണം.'
പഞ്ചാനാം പാണ്ഡുപുത്രാണാം ജ്യേഷ്ഠോ രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃ। തേനാഹമശ്വേഷു പുരാ പ്രകൃതഃ ശത്രുകര്ശന ।। 8
'ഞാൻ മുമ്പ് പാണ്ഡുവിന്റെ അഞ്ചുപുത്രന്മാരിൽ മൂത്തവനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ കുതിരകളെ നോക്കിയിരുന്നവനാണ്, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ.'
അശ്വാനാം പ്രകൃതിം വേദ്മി വിനയം ചാപി സര്വശഃ । ദുഷ്ടാനാം പ്രതിപത്തിം ച കൃത്സ്നം ചൈവ ചികിത്സിതമ് ।। 9
'കുതിരകളുടെ സ്വഭാവവും പരിശീലനവും ഞാൻ അറിയുന്നു; ദുഷ്ടരായവരെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാമെന്നും, എല്ലാ ചികിത്സകളും ഞാൻ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു.'
ന കാതരം സ്യാന്മമ വാജിവാഹനം ന മേഽസ്തി ദുഷ്ടാ ബഡവാ കുതോ ഹയഃ। ജാനംസ്തു മാമാഹ സ ചാപി പാണ്ഡവോ യുധിഷ്ഠിരോ ഗ്രന്ഥികമേവ നാമതഃ ।। 10
'എന്റെ കൈവശമുള്ള കുതിരകളും കുതിരക്കളും ഒരിക്കലും ഭയക്കുകയോ ദുഷ്ടരാകുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ എന്നെ ഗ്രന്ഥിക എന്ന പേരിൽ മാത്രം അറിയുന്നു.'
മാതലിരിവ ദേവപതേര്ദശരഥനൃപതേഃ സുമത്ര ഇവ യന്താ। സുമഹ ഇവ ജാമദഗ്രേസ്തഥൈവ തവ ശിക്ഷയാമ്യശ്വാന് ।। 11
'ദേവേന്ദ്രന്റെ രഥസാരഥിയായ മാതലി പോലെയും, ദശരഥന്റെ സുമന്ത്രൻ പോലെയും, ജാമദഗ്നിയുടെ മകനായ സുമഹൻ പോലെയും ഞാൻ നിന്റെ കുതിരകളെ പരിശീലിപ്പിക്കും.'
യുധിഷ്ഠിരസ്യ രാജേന്ദ്ര നരരാജസ്യ ശാസനാത്। ശതസാഹസ്രകോടീനാമശ്വാനാമസ്മി രക്ഷിതാ ।। 12
'രാജാധിരാജനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ഞാൻ ലക്ഷക്കണക്കിന് കുതിരകളെ സംരക്ഷിച്ചിട്ടുള്ളവനാണ്.'
യദസ്തി കിംചിന്മമ വാജിവാഹനം തദസ്തു സര്വം ത്വദധീനമദ്യ വൈ। യേ ചാപി കേചിന്മമ വാജിയോധാസ്ത്വദാശ്രയാഃ സാരഥയശ്ച സന്തു മേ ।। 13
'എനിക്ക് ഉള്ള എല്ലാ കുതിരകളും ഇന്ന് മുതൽ നിന്റെ അധികാരത്തിൽ ആകട്ടെ; എന്റെ കുതിരക്കാരും രഥസാരഥികളും നിന്റെ സേവകരാകട്ടെ.'
ഇദം തവേഷ്ടം വിഹിതം സുരോപമ ...ഹി യത്തേ പ്രസമീക്ഷിതം വരമ്। ...ഽനുരൂപം ഹയകര്മ ദൃശ്യതേ വിഭാതി രാജേവ ന കര്മ വാജിനാമ് ।। 14
നിന്റെ ഇഷ്ടം പോലെ എല്ലാം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു, ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവനേ. നീ ആലോചിച്ചത് ഒരു വലിയ അനുഗ്രഹം തന്നെയാണ്. പക്ഷേ, അശ്വമെദയാഗം ശരിയായതല്ലെന്ന് തോന്നുന്നു; അത് രാജാവിനെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങുന്നു, പക്ഷേ കുതിരകളുടെ യഥാർത്ഥ കര്മ്മം അല്ല.
യുധിഷ്ഠിരസ്യൈവ ഹി ദര്ശനേന മേ സമം തവേദം പ്രിയദര്ശ ദര്ശനമ് । കഥം നു ഭൃത്യൈഃ സ വിനാകൃതോ വനേ ചരത്യനിന്ദ്യോ രമതേ ച പാണ്ഡവഃ ।। 15
നിന്നെ കാണുന്നത് തന്നെ എനിക്ക് യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ കാണുന്നതുപോലെ സന്തോഷം തരുന്നു, പ്രിയനേ. ആ പാണ്ഡവൻ, ദോഷമൊന്നുമില്ലാത്തവൻ, ഭൃത്യന്മാരെ വിട്ട് കാടിൽ എങ്ങനെ താമസിക്കുന്നു? എങ്ങനെ അവൻ അവിടെ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്നു?
തഥാ സ ഗന്ധര്വവരോപമോ യുവാ വിരാടരാജ്ഞാ മുദിതേന പൂജിതഃ। ന ചൈവമന്യേഽപി വിദുഃ കഥംചന പ്രിയാഭിരാമം വിചരന്തമന്തരാ ।। 16
അങ്ങനെ, ഗന്ധർവന്മാരിൽ ഏറ്റവും മനോഹരനായ യുവാവിനെപ്പോലെയുള്ളവൻ, വിരാടിന്റെ സന്തോഷത്തോടെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, ഇങ്ങനെ പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ ഇടയിൽ സുന്ദരമായി സഞ്ചരിക്കുന്നതിനെ മറ്റാർക്കും അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
അഥാപരോഽദൃശ്യത വൈ ശശീ യഥാ ഹുതോ ഹവിര്ഭിര്ഹി യഥാഽധ്വരേ ശിഖീ। തഥാ സമാലക്ഷ്യത ചാരുദര്ശനഃ പ്രകാശയന്സൂര്യ ഇവാചിരോദിതഃ ।। 1
അപ്പോൾ മറ്റൊരാൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും ഹോമത്തിൽ ആഹുതികൾ നൽകുമ്പോൾ തെളിയുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെയും, യജ്ഞത്തിലെ ജ്വാലയെപ്പോലെയും. അത്ര മനോഹരമായ കാഴ്ച, പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തമാവ്രജന്തം സഹദേവമഗ്രണീര്നൃപോ വിരാടോ നചിരാത്സമൈക്ഷത। പ്രൈക്ഷന്ത തം തത്ര പൃഥക്സമാഗതാഃ സഭാഗതാഃ സര്വമനോഹരപ്രഭമ്। യുവാനമായാന്തമമിത്രകര്ശനം പ്രമുക്തമഭ്രാദിവ ചന്ദ്രമണ്ഡലമ് ।। 2
സഹദേവൻ സമീപിച്ചപ്പോൾ, വിരാടൻ രാജാവ് ഉടൻ തന്നെ അവനെ കണ്ടു. അവിടെ കൂടിയിരുന്ന എല്ലാവരും, ഓരോരുത്തരും, അവനെ നോക്കി; അവൻ എല്ലാവർക്കും ആകർഷകമായ പ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങി. ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ആ യുവാവ്, മേഘങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, അവിടെ എത്തി.
യഷ്ട്യാ പ്രമാണാന്വിതയാ സുദര്ശനം ദാമാനി പാശം ച നിബദ്ധ്യ പൃഷ്ഠതഃ। മൌര്വീ ച തന്ത്രീം മഹതീം സുസംഹിതാം ബാലൈശ്ച താരൈര്ബഹുഭിഃ സമാവൃതാമ് ।। 3
അവന്റെ കൈയിൽ അളവിന് ഒത്ത ഒരു ദണ്ഡം, പിന്നിൽ കെട്ടിയ കയറുകളും പാശവും, നല്ലതായി കൂട്ടിയ വലിയ മൂർവയുള്ള വില്ലിന്റെ നൂലും, നിരവധി ചെറുനൂലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്.
സ ചാപി രാജാനമുവാച വീര്യവാന്കുരുഷ്വ മാം പാര്ഥിവ ഗോഷ്വവസ്ഥിതമ്। മയാ ഹി ഗുപ്താഃ പശവോ ഭവന്തു തേ പ്രസന്നനിദ്രാഃ പ്രഭവോസ്മി വല്ലവഃ ।। 4
ശക്തനായ അവൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'എന്നെ നിന്റെ പശുക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചേർക്കൂ, രാജാവേ. നിന്റെ പശുക്കൾ എനിക്ക് സംരക്ഷണത്തിൽ സുരക്ഷിതരാകും. അവയ്ക്ക് നല്ല ഉറക്കം കിട്ടും, ഞാൻ പശുക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ്.'
ന ശ്വാപദേഭ്യോ ന ച രോഗതോ ഭയം ന ചാപി ദാവാന്ന ച തസ്കരാദ്ഭയമ്। പയഃപ്രഭൂതാ ബഹുലാ നിരാമയാ ഭവന്തി ഗാവഃ സുഭൃതാ നരാധിപ ।। 5
കാട്ടുമൃഗങ്ങളിൽ നിന്നോ, രോഗത്തിൽ നിന്നോ, തീയിൽ നിന്നോ, കള്ളന്മാരിൽ നിന്നോ ഭയമൊന്നുമില്ല; നല്ല പരിചരണത്തിൽ, പശുക്കൾ ധാരാളം പാൽ ഉണക്കുകയും ആരോഗ്യവതികളായിരിക്കുകയും ചെയ്യും, രാജാവേ.