ഭ്രുകുടിം ച ന കുര്വീത ന ചാങ്ഗുഷ്ഠൈര്ലിഖേന്മഹീമ്। ന ച ഗാഢം വിജൃമ്ഭേത ജാതു രാജ്ഞഃ സമീപതഃ
ഭ്രൂകുടിയിടരുത്, അങ്ങുശ്ഠം കൊണ്ട് നിലം ചുരണ്ടരുത്, രാജാവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഒരിക്കലും വലുതായി വലിച്ചുനീട്ടരുത്.
ന പ്രശംസേന്നാ ചാസൂയേത്പ്രിയേഷു ച ഹിതേഷു ച । സ്തൂയമാനേഷു വാ തത്ര ദൂഷ്യമാനേഷു വാ പുനഃ
പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും ഉപകാരമുള്ളവരെയും, അവിടെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവരെയും കുറ്റം പറയപ്പെടുന്നവരെയും, ഒരിക്കലും പ്രശംസിക്കുകയോ കുറ്റം പറയുകയോ ചെയ്യരുത്.
അഥ സംദൃശ്യമാനേഷു പ്രിയേഷു ച ഹിതേഷു ച। ശ്രൂയമാണേഷു വാക്യേഷു വര്ണയേദമൃതം യഥാ
എന്നാൽ, പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും ഉപകാരമുള്ളവരെയും കാണുമ്പോഴും അവരുടെ കാര്യങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോഴും, അവരെ അമൃതംപോലെ വിവരിക്കണം.
ന രാജ്ഞഃ പ്രതികൂലാനി സേവമാനഃ സുഖീ ഭവേത്। പുത്രോ വാ യദി വാ ഭ്രാതാ യദ്യപ്യാത്മസമോ ഭവേത്
രാജാവിനെ സേവിക്കുന്നവൻ, രാജാവിന് എതിരായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ, അവൻ മകൻ ആയാലും സഹോദരൻ ആയാലും തനിക്കു തുല്യനായാലും സന്തോഷം കാണില്ല.
അപ്രമത്തോ ഹി രാജാനം രഞ്ജയേച്ഛീലസംപദാ। ഉത്ഥാനേന തു മേധാവീ ശൌചേന വിവിധേന ച
ശ്രദ്ധയോടെ ഇരിക്കുന്നവൻ നല്ല സ്വഭാവം, ഉത്സാഹം, ബുദ്ധി, വിവിധ ശുദ്ധി എന്നിവകൊണ്ട് രാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം.
സ്നാനം ഹി വസ്ത്രശുദ്ധിശ്ച ശാരീരം ശൌചമുച്യതേ। അസക്തിഃ പ്രാകൃതാര്ഥേഷു ദ്വിതീയം ശൌചമുച്യതേ
കുളിയും വസ്ത്രശുദ്ധിയും ശരീരശുദ്ധിയാണ്; സാധാരണ കാര്യങ്ങളിൽ അസക്തി രണ്ടാമത്തെ ശുദ്ധിയാണെന്ന് പറയുന്നു.
രാജാ ഭോജോ വിരാട് സമ്രാട് ക്ഷത്രിയോ ഭൂപതിര്നൃപഃ । യ ഏതൈഃ സ്തൂയതേ ശബ്ദൈഃ കസ്തം നാര്ചിതുമര്ഹതി
രാജാവ്, ഭോജൻ, വിരാട്, സാമ്രാട്ട്, ക്ഷത്രിയൻ, ഭൂമിയുടെ അധിപൻ, രാജാവ് — ഇവിടെയുള്ള ഈ പേരുകൾ കൊണ്ട് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നവനെ ആരാണ് ആദരിക്കാതിരിക്കുക?
തസ്മാദ്ഭക്ത്യാ ച യുക്തഃ സന്സത്യവാദീ ജിതേന്ദ്രിയഃ । മേധാവീ ധൃതിമാന്പ്രാജ്ഞഃ സംശ്രയീത മഹീപതിമ്
അതിനാൽ, ഭക്തിയുള്ളവനും സത്യവാനുമായും ഇന്ദ്രിയജയമുള്ളവനും ബുദ്ധിമാനുമായും ധൈര്യശാലിയായും ജ്ഞാനിയുമായവൻ രാജാവിനെ ആശ്രയിക്കണം.
കൃതജ്ഞം പ്രാജ്ഞമക്ഷുദ്രം ദൃഢഭക്തിം ജിതേന്ദ്രിയമ് । വര്ധമാനം സ്ഥിതം സ്ഥാനേ സംശ്രയീത മഹീപതിമ്
കൃതജ്ഞനും ബുദ്ധിമാനുമായും ചുരുങ്ങിയ മനസ്സില്ലാത്തവനും ദൃഢമായ ഭക്തിയുള്ളവനും ഇന്ദ്രിയജയമുള്ളവനും സമൃദ്ധിയുള്ളവനും സ്ഥിരനായവനും ആയ രാജാവിനെ ആശ്രയിക്കണം.
ഏഷ വഃ സമുദാചാരഃ സമുദ്ദിഷ്ടോ യഥാവിധി । യഥാര്ഥാന്സംപ്രപത്സ്യന്തേ പാര്ഥ രാജോപജീവിനഃ
ഇതാണ് നിങ്ങൾക്കായി വിധിപ്രകാരം നിർദ്ദേശിച്ച നല്ല പെരുമാറ്റം; ഇങ്ങനെ, പാർഥാ, രാജാവിനെ ആശ്രയിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടും.
സംവത്സരമിമം താവദേവംശീലാ ബുഭൂഷഥഃ । തതഃ സ്വവിഷയം പ്രാപ്യ യഥാകാമം ചരിഷ്യഥ
ഈ ഒരു സംവത്സരം നിങ്ങള് ഇങ്ങനെ ജീവിക്കണം. അതിന് ശേഷം, നിങ്ങളുടെ രാജ്യം തിരിച്ചു കിട്ടിയാല്, ഇഷ്ടം പോലെ ജീവിക്കാം.
തം തഥേത്യബ്രുവന്പാര്ഥാഃ പിതൃകല്പം യശസ്വിനമ്। പ്രഹൃഷ്ടാശ്ചാഭിവാദ്യൈനമുപാതിഷ്ഠന്പരംതപാഃ
പാര്ഥന്മാര് ആ മഹാനായ മൂപ്പനെ സന്തോഷത്തോടെ 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്നു പറഞ്ഞു, ആദരവോടെ വന്ദിച്ചു, അവന്റെ മുന്നില് വിനയത്തോടെ നിന്നു.
തേഷാം പ്രതിഷ്ഠമാനാനാം മന്ത്രാംശ്ച ബ്രാഹ്മണോഽജപത്। ഭവായ രാജ്യലാഭായ വീര്യായ വിജയായ ച
അവര് പുറപ്പെടാന് തയ്യാറാകുമ്പോള്, ബ്രാഹ്മണന് അവരുടെ ഭദ്രതയ്ക്കും, രാജ്യം വീണ്ടെടുക്കാനും, ശക്തിക്കും വിജയത്തിനും വേണ്ടി മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ചു.
തതോഽബ്രവീദസൌ വിപ്രോ വാചമാശീഃ പ്രയുജ്യ ച। സ്വദ്രവ്യപ്രതിലാഭായ ശത്രൂണാം മര്ദനായ ച
പിന്നീട് ആ ബ്രാഹ്മണന് അനുഗ്രഹങ്ങള് നല്കി, അവരുടെ സമ്പത്ത് തിരിച്ചു കിട്ടാനും ശത്രുക്കളെ തോല്പ്പിക്കാനും വേണ്ടി വാക്കുകള് പറഞ്ഞു.
സ്വസ്തി വോസ്തു ശിവഃ പന്ഥാ ദ്രക്ഷ്യാമി പുനരാഗതാന്। ഇത്യുക്താ ഹൃഷ്ടമനസോ ഗുരുണാ തേന ധീമതാ। യുധിഷ്ഠിരമുഖാഃ സര്വേ ഗന്തും സമുപചക്രമുഃ
'നിങ്ങള്ക്കു സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ, നിങ്ങളുടെ വഴി ശുഭമായിരിക്കട്ടെ, വീണ്ടും തിരിച്ചു വരുമ്പോള് ഞാന് നിങ്ങളെ കാണട്ടെ.' എന്ന് ആ ജ്ഞാനിയായ ഗുരു പറഞ്ഞു. ഇതു കേട്ടു സന്തോഷത്തോടെ, യുദ്ധിഷ്ഠിരന് മുഖ്യനായ പാണ്ഡവന്മാര് പുറപ്പെടാന് തയ്യാറായി.
തേഽഗ്നിം പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ ബ്രാഹ്മണം ച പുരോഹിതമ്। അഭിവാദ്യ തതഃ സര്വേ പ്രസ്ഥാതുമുപചക്രമുഃ ।। 1
അവര് അഗ്നിയെയും കുടുംബപുരോഹിതനായ ബ്രാഹ്മണനെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, ആദരവോടെ വന്ദനം നടത്തി, പിന്നെ എല്ലാവരും യാത്ര തുടങ്ങാന് തയ്യാറായി.
അനുശിഷ്ടോസ്മി ഭദ്രം തേ നൈതദ്വക്താഽസ്തി കശ്ചന। കുന്തീമൃതേ മാതരം നഃ പിതരം ച യശസ്വിനമ് ।। 2
'ഞാന് ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചു; നിങ്ങള്ക്കു ഭദ്രം ഉണ്ടാകട്ടെ. ഇങ്ങനെ പറയാന് കഴിയുന്നത് നമ്മുടെ അമ്മ കുന്തിയും, മഹത്വമുള്ള അച്ഛനും മാത്രമാണ്.'
യദേവാനന്തരം കാര്യം തദ്ഭവാന്വക്തുമര്ഹതി। താരണായ തു ദുഃഖസ്യ പ്രസ്ഥാനായ ഭവായ ച ।। 3
'ഇനി ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണോ അതു ദയവായി പറയണം. ഞങ്ങള് ദുഃഖം കടന്ന് ഭദ്രതയോടെ യാത്ര ചെയ്യാന് അതു ആവശ്യമുണ്ട്.'
തേഷാം പ്രതിഷ്ഠമാനാനാം ധൌമ്യോ മന്ത്രാനഥാജപത്। സര്വവിഘ്നപ്രശമനാനര്ഥസിദ്ധികരാംസ്തഥാ। തതഃ പാവകമുഞ്ജ്വാല്യ മന്ത്രഹവ്യപുരുസ്കൃതമ് ।। 4
അവര് പുറപ്പെടുമ്പോള്, ധൗമ്യന് എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും നീക്കാനും ലക്ഷ്യങ്ങള് സാധിക്കാനും വേണ്ടി മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നി തെളിച്ച്, മന്ത്രങ്ങള് ചേര്ത്തു ഹോമം നടത്തി.
യാജ്ഞസേനീം പുരസ്കൃത്യ സര്വ ഏവ മഹാരഥാഃ। പ്രാദ്രവന്സഹ ധൌമ്യേന ബദ്ധശസ്ത്രാ വനാദ്വനമ് ।। 5
ദ്രൗപദിയെ മുന്നില് നിര്ത്തി, മഹാരഥന്മാര് എല്ലാവരും ധൗമ്യനോടൊപ്പം ആയുധങ്ങള് കെട്ടി കാട്ടില് നിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് ഓടി.
തേ വീരാ ബദ്ധനിസ്ത്രിംശാ ധനുര്ബാണകലാപിനഃ । അഗച്ഛന്ഭീമധന്വാനഃ കാമ്യകാദ്യമുനാം നദീമ് ।। 6
അവരുടെ മുന്നില് ഭീമന് മുന്നോട്ട് നയിച്ച്, വാളുകളും അമ്പും ക്വിവറും കൈവശം വെച്ച്, ആ വീരന്മാര് കാമ്യകവനം തുടങ്ങുന്ന യമുനാനദിയിലേക്കു പോയി.
ഉത്തരേണ ദശാര്ണാനാം പാഞ്ചാലാന്ദക്ഷിണേന തു। അന്തരേണ യകൃല്ലോമ്നഃ ശൂരസേനാംശ്ച പാണ്ഡവാഃ ।। 7
ദശാര്ണന്മാരുടെ വടക്കിലും, പാഞ്ചാലരുടെ തെക്കിലും, യക്രില്ലോമനും ശൂരസേനന്മാരും ഇടയില് പാണ്ഡവന്മാര് യാത്ര ചെയ്തു.
തേ തസ്യാ ദക്ഷിണം തീരമന്വഗച്ഛന്പദാതയഃ । തതഃ പ്രത്യക്പ്രയാതാസ്തേ സംക്രാമന്തോ വനാദ്വനമ് ।। 8
അവര് കാലില് നടന്നു, ആ നദിയുടെ തെക്കന് കരയിലൂടെ പോയി. പിന്നെ പടിഞ്ഞാറോട്ട് തിരിഞ്ഞ്, കാട്ടില് നിന്ന് കാട്ടിലേക്ക് കടന്ന് യാത്ര ചെയ്തു.
വസാനാ വനദുര്ഗേഷു രമണീയേഷു ധന്വിനഃ । പല്വലേഷു ച രമ്യേഷു നദീനാം സംഗമേഷു ച।। 9
അമ്പുകള് കൈവശം വെച്ച്, ആ വീരന്മാര് മനോഹരമായ കാട്ടുപുരങ്ങളിലെയും, മനോഹരമായ പയലുകളിലെയും, നദികളുടെ സംഗമങ്ങളിലും താമസിച്ചു.
ദ്രുമാന്നാനാവിധാകാരാന്നാനാവിധലതാകുലാന് । കുസുമാഢ്യാന്മനഃകാന്താഞ്ശുഭഗന്ധാന്മനോരമാന് ।। 10
അവര് പലവിധ രൂപമുള്ള, വിവിധ വള്ളികള് കയറിയ, പൂക്കളാല് നിറഞ്ഞ, മനസ്സിനെ ആകര്ഷിക്കുന്ന, സുഗന്ധവും മനോഹാരിതയും ഉള്ള മരങ്ങള് കണ്ടു.
പാര്ഥാ നിരീക്ഷമാണാശ്ച താന്ദ്രുമാന്പുഷ്പശാലിനഃ। ജിഘ്രന്തഃ പുഷ്പഗന്ധാംശ്ച ഫലഗന്ധാന്മനോരമാന് ।। 11
പാര്ഥന്മാര് ആ പൂക്കളാല് നിറഞ്ഞ മരങ്ങളെ നോക്കി, പൂക്കളുടെ മധുരഗന്ധവും പഴങ്ങളുടെ മനോഹരഗന്ധവും ആസ്വദിച്ചു.
വിധ്യന്തോ മൃഗജാതാനി മഹേപ്വാസാ മഹാബലാഃ । ഉപിത്വാ ദ്വാദശസമാ വനേ പരപുരംജയാഃ । ലുബ്ധാന്ബ്രുവാണാ മാത്സ്യസ്യ വിപയം പ്രാവിശംസ്തദാ ।। 12
കാട്ടുമൃഗങ്ങളെ വെടിവെച്ച്, മഹാബലശാലികളും ശക്തരായ വീരന്മാരും പന്ത്രണ്ടു വര്ഷം കാട്ടില് കഴിഞ്ഞശേഷം, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിച്ചവര് വേട്ടക്കാരോട് പറഞ്ഞ്, മത്സ്യരാജ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
തത്ര ധൌമ്യം മഹേപ്വാസാഃ പാണ്ഡവേയാ വ്യസര്ജയന് । അഗ്നിഹോത്രം പരിചരന്സോഽബുദ്ധോഽവസദാശ്രമേ ।। 13
അവിടെ, പാണ്ഡവന്മാര് ധൗമ്യനെ ആദരവോടെ വിട്ടു. അഗ്നിഹോത്രം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ധൗമ്യന് അറിയാതെ ആശ്രമത്തില് തന്നെ താമസിച്ചു.
തതസ്തേഷു പ്രയാതേഷു പാണ്ഡവേഷു മഹാത്മസു। ഇന്ദ്രസേനമുഖാശ്ചൈവ യഥോക്തം പ്രാപ്യ നിര്വൃതാഃ। രഥാനശ്വാംശ്ച രക്ഷന്തഃ സുഖമൂഷുഃ സുസംവൃതാഃ ।। 14
പാണ്ഡവന്മാർ, മഹാത്മാക്കളായവർ, യാത്രയായപ്പോൾ ഇന്ദ്രസേനനും കൂട്ടുകാരും അവർക്കു നൽകിയ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പാലിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ചാരിയെയും കുതിരകളെയും സൂക്ഷിച്ചു, സുരക്ഷിതമായി സുഖത്തോടെ അവിടെ പാർത്തി.
തതോ ജനപദം പ്രാപ്യ കൃഷ്ണാ രാജാനമബ്രവീത് ।। 15
പിന്നീട് ഗ്രാമപ്രദേശം എത്തുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.