ദ്വാദശേമാനി വര്ഷാണി രാജ്യാദ്വിപ്രോഷിതാ വയമ്। ത്രയോദശോഽയം സംപ്രാപ്തഃ കൃച്ഛ്രാത്പരമദുര്വസഃ। സ സാധു കൌന്തേയ ഇതോ വാസമര്ജുന രോചയ ।। 3
പന്ത്രണ്ടു വർഷം രാജ്യം വിട്ട് ഞങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ ഏറ്റവും കഠിനവും ദു:ഖകരവുമായ പതിമൂന്നാം വർഷം എത്തി. അതിനാൽ, അർജുനാ, ഇവിടെ നിന്ന് താമസിക്കാൻ ഉചിതമായ സ്ഥലം നീ തിരഞ്ഞെടുക്കണം.
ത്രയോദശമിദം പ്രാപ്തം ക്വനു വത്സ്യാമഹേഽര്ജുന। അബുദ്ധാ ധാര്തരാഷ്ട്രൈശ്ച സമഗ്രാഃ സഹ കൃഷ്ണയാ ।। 4
ഇപ്പോൾ പതിമൂന്നാം വർഷം എത്തിയിരിക്കുന്നു, അർജുനാ. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർക്ക് അറിയാതെ, കൃഷ്ണയോടൊപ്പം എല്ലാവരും ചേർന്ന് എവിടെ താമസിക്കാമെന്ന് നമുക്ക് തീരുമാനിക്കണം.
തസ്യൈവ വരദാനേന ധര്മസ്യ മനുജാധിപ। അജ്ഞാതാ വിചരിഷ്യാമോ നരാണാം ഭരതര്ഷഭ ।। 5
ധർമ്മന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ട്, രാജാവേ, നമ്മൾ മനുഷ്യരിൽ ആരും തിരിച്ചറിയാതെ സഞ്ചരിക്കും, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാനേ.
യാനി രാഷ്ട്രാണി വാസായ കീര്തയിഷ്യാമി കാനിചിത് । രമണീയാനി ഗുപ്താനി തേഷാം കിംചിത്തു രോചയ ।। 6
വാസത്തിനായി അനുയോജ്യമായ ചില ദേശങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം; അവയിൽ മനോഹരവും സുരക്ഷിതവുമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നു നിനക്കിഷ്ടമായത് തിരഞ്ഞെടുക്കൂ.
രമ്യാ ജനപദാഃ സന്തി ബഹവസ്ത്വഭിതഃ കുരൂന് । പാഞ്ചാലാശ്ചൈവ മത്സ്യാശ്ച സാല്വവൈദേഹബാഹ്ലികാഃ । ദശാര്ണാഃ ശൂരസേനാശ്ച കലിങ്ഗാ മാഗധാ അപി ।। 7
കുരുക്കളുടെ ചുറ്റും മനോഹരമായ പല ദേശങ്ങളും ഉണ്ട്; പാഞ്ചാലരും മത്സ്യരും സാൽവരും വൈദേഹരും ബാഹ്ലികരും ദശാർണരും ശൂരസേനരും കലിംഗരും മാഗധരും ഇവിടെയുണ്ട്.
വിരാടനഗരം ചാപി ശ്രൂയതേ ശത്രുസൂദന । രമണീയം ജനാകീര്ണം സുഭിക്ഷം സ്ഫീതമേവ ച ।। 8
വിരാടനഗരം എന്നതും പ്രശസ്തമാണ്, ശത്രുനാശകാ; അതു മനോഹരവും ജനസാന്ദ്രവുമായതും ധാന്യസമൃദ്ധിയും സമൃദ്ധിയുമുള്ളതുമാണ്.
നാനാരാഷ്ട്രാണി ചാന്യാനി ശ്രൂയന്തേ സുബഹൂനി ച । യത്ര തേ രോചതേ രാജംസ്തത്ര ഗച്ഛാമഹേ വയമ് ।। 9
മറ്റു പലവിധ സമൃദ്ധമായ ദേശങ്ങളും കേട്ടിട്ടുണ്ട്; രാജാവേ, നിനക്കിഷ്ടമാകുന്നിടത്തേക്ക് നാം പോകാം.
കതമസ്മിഞ്ജനപദേ മഹാരാജ നിവത്സ്യസി । മാ വിഷാദേ മനഃ കാര്യം രാജ്യഭ്രംശ ഇതി ക്വചിത് ।। 10
മഹാരാജാവേ, ഏത് ദേശത്താണ് നീ താമസിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്? രാജ്യം നഷ്ടമായതുകൊണ്ട് എവിടെയും മനസ്സിൽ വിഷാദം വരുത്തേണ്ട.
ഏവമേതന്മഹാബാഹോ യഥാ സ ഭഗവാന്പ്രഭുഃ। അബ്രവീത്സര്വഭൂതേശസ്തഥൈതന്ന തദന്യഥാ ।। 11
മഹാബാഹുവേ, അതെ, അതുപോലെയാണ്, ആ മഹാത്മാവും സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അധിപനുമായ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെയാണ് എല്ലാം നടക്കുക; അതിൽ മാറ്റമൊന്നുമില്ല.
അവശ്യം ത്വേവ വാസാര്ഥം രമണീയം ശിവം സുഖമ്। സംമന്ത്ര്യ സഹിതൈഃ സര്വൈര്ദ്രവ്യമകുതോഽഭയമ് ।। 12
നമുക്ക് താമസിക്കാൻ മനോഹരവും ശുഭവും സുഖകരവുമായ ഒരു സ്ഥലം നിർബന്ധമായും തിരഞ്ഞെടുക്കണം; എല്ലാവരോടും ആലോചിച്ച്, നമ്മുടെ സമ്പത്ത് സുരക്ഷിതമായിടം നോക്കണം.
മാത്സ്യോ വിരാടോ ബലവാനഭിരക്തോഥ പാണ്ഡവാന്। ധര്മശീലോ വദാന്യശ്ച വൃദ്ധഃ സത്സ്വപി സംമതഃ ।। 13
മത്സ്യരാജാവ് വിരാട് ശക്തനും പാണ്ഡവന്മാരോടു സ്നേഹമുള്ളവനും ധാർമ്മികനും ദാനശീലനും പ്രായം ചെന്നവനും സത്സംഗത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ആണ്.
ഗുണവാഁല്ലോകവിഖ്യാതോ ദൃഢഭക്തിര്ജിതേന്ദ്രിയഃ । തത്ര മേ രോചതേ പാര്ഥ മത്സ്യരാജാന്തികേഽനഘ ।। 14
അവൻ ഗുണവാനാണ്, ജനങ്ങളിൽ പ്രശസ്തനാണ്, ഭക്തിയിൽ ഉറച്ചവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവനും ആണ്; അതുകൊണ്ട് പാപരഹിതനായവനേ, മത്സ്യരാജാവിന്റെ അടുത്ത് താമസിക്കാൻ എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്.
വിരാടനഗരേ താത മാസാന്ദ്വാദശസംമിതാന്। കുര്വന്തസ്തസ്യ കര്മാണി വസാമോ യദി രോചതേ ।। 15
പ്രിയനേ, വിരാടനഗരത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു മാസം അവന്റെ സേവനത്തിൽ കഴിയാം, നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ.
യാനിയാനി ച കര്മാണി തസ്യ ശക്ഷ്യാമഹേ വയമ്। കര്തും യോ യത്സ തത്കര്മ ബ്രവീതു കുരുനന്ദന ।। 16
അവന്റെ സേവനത്തിൽ നമ്മൾ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ജോലികൾ ഓരോരുത്തരും പറയണം, കുരുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ.
നരദേവ കഥം കര്മ തസ്യ രാഷ്ട്രേ കരിഷ്യസി । മനുജേന്ദ്ര വിരാടസ്യ രംസ്യസേ കേന കര്മണാ ।। 17
രാജാവേ, അവന്റെ രാജ്യത്ത് നീ എന്ത് ജോലി ചെയ്യും? മനുഷ്യരാശിയിലെ പ്രഭുവേ, വിരാടന്റെ രാജ്യത്ത് ഏത് ജോലി ചെയ്യുന്നതിൽ നിനക്ക് സന്തോഷം ലഭിക്കും?
അക്ലിഷ്ടവേഷധാരീ ച ധാര്മികോ ഹ്യനസൂയകഃ । ന തവാഭ്യുചിതം കര്മ നൃശംസം നാപി കൈതവമ് ।। 18
നീ ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നവനാണ്, ധാർമ്മികനും അസൂയയില്ലാത്തവനും ആണ്; ക്രൂരമായോ വഞ്ചനാപരമായോ ജോലി നിനക്കൊത്തതല്ല.
സത്യവാഗസി യാജ്ഞീകോ ലോഭക്രോധവിവര്ജിതഃ । മൃദുര്വദാന്യോ ഹ്രീമാംശ്ച ധാര്മികഃ സത്യവിക്രമഃ ।। 19
നീ സത്യം സംസാരിക്കുന്നവനാണ്, യാഗങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും ലോഭവും കോപവും ഇല്ലാത്തവനും, സൌമ്യനും ദാനശീലനും ലജ്ജാശീലനും ധാർമ്മികനും സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനും ആണ്.
സ രാജംസ്തപസാ ക്ലിഷ്ടഃ കഥം തസ്യ കരിഷ്യസി। ന ദുഃഖമുചിതം കിംചിദ്രാജന്പാപമതേര്യഥാ। സ ഇമാമാപദം പ്രാപ്യ കഥം ഘോരാം തരിഷ്യസി ।। 20
രാജാവേ, നീ തപസ്സുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചവനാണ്; അവന്റെ സേവനത്തിൽ നീ എങ്ങനെ ജോലി ചെയ്യും? ദു:ഖകരമായതോ പാപകരമായതോ ഒന്നും നിനക്കൊത്തതല്ല; ഈ കഠിനമായ സ്ഥിതിയിൽ എത്തി, നീ എങ്ങനെ ഇതു കടന്നുപോകും?
അര്ജുനേനൈവമുക്തസ്തു പ്രത്യുവാച യുധിഷ്ഠിരഃ । ശൃണു ത്വം യത്കരിഷ്യാമി കര്മ വൈ കുരുനന്ദന ।। 21
അർജ്ജുനൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'കുരുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, ഞാൻ ചെയ്യാൻ പോകുന്ന ജോലി നീ കേൾക്കൂ.'
വിരാടം സമനുപ്രാപ്യ രാജാനം മാത്സ്യനന്ദനമ് । സഭാസ്താരോ ഭവിഷ്യാമി വിരാടസ്യേതി മേ മതിഃ ।। 22
മത്സ്യരാജാവായ വിരാടനെ സമീപിച്ചാൽ, ഞാൻ അവന്റെ സഭയുടെ മേൽനോട്ടക്കാരനാകും; അതാണ് എന്റെ തീരുമാനം.
കങ്കോ നാമ ബ്രുവാണോഽഹം മതാക്ഷഃ സാധുദേവിതാ। വൈഡൂര്യാന്കാഞ്ചനാന്ദാനാന്സ്ഫാടികാന്രാജതാനപി ।। 23
ഞാൻ എന്റെ പേര് കങ്കൻ എന്നു പറഞ്ഞ്, ചതുരനായ ഒരു പാശക്കാരനായി, വൈഡൂര്യവും പൊന്നും സ്ഫടികവും വെള്ളിയും കൊണ്ടുള്ള മനോഹരമായ പാശങ്ങൾ സമ്മാനമായി നൽകും.
കൃഷ്ണാക്ഷാഁല്ലോഹിതാക്ഷാംശ്ച നിവപ്സ്യാമി മനോരമാന്। അരിഷ്ടാന്രാജഗോലിങ്ഗാന്ദര്ശനീയാന്സുവര്ചസഃ ।। 24
കറുത്ത കണ്ണുള്ളതും ചുവപ്പു കണ്ണുള്ളതും, ഭദ്രവും രാജസമായതും കാണുമ്പോൾ ആകർഷകമായതുമായ മനോഹരമായ പാശങ്ങൾ ഞാൻ ഒരുക്കും.
ലോഹിതാശ്ചാശ്മഗര്ഭാശ്ച സന്തി താത ധനാനി മേ। ദര്ശനീയാഃ സഭാനന്ദാഃ കുശലൈഃ സാധുനിഷ്ഠിതാഃ ।। 25
എന്റെ കൈവശം ചുവപ്പുനിറമുള്ളതും രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചതുമായ മനോഹരമായ പാശങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ സഭയിൽ സന്തോഷം പകരുന്നവയും വിദഗ്ധമായി നിർമ്മിച്ചവയുമാണ്.
അപ്യേതാന്പാണിനാ സ്പൃഷ്ട്വാ സംപ്രഹൃഷ്യന്തി മാനവാഃ ।। 26
അവയെ കൈകൊണ്ട് സ്പർശിച്ചാൽ പോലും ആളുകൾക്ക് വലിയ സന്തോഷം ഉണ്ടാകും.
താന്വികീര്യ സമേ ദേശേ രമണീയേ വിപാംസുലേ। ദേവിഷ്യാമി യഥാകാമം സ വിഹാരോ ഭവിഷ്യതി ।। 27
അവയെ സമതലവും മനോഹരവുമായ മണൽ നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത് ചിതറിച്ച്, ഞാൻ ഇഷ്ടം പോലെ കളിക്കും. അതാണ് എന്റെ വിനോദം.
കങ്കോ നാമ്നാ പരിവ്രാട് ച വിരാടസ്യ സഭാസദഃ। ജ്യോതിഷേ ശകുനജ്ഞാനേ നിമിത്തേ ചാക്ഷകൌശലേ । ബ്രാഹ്മേ വേദേ മയാഽധീതേ വേദാങ്ഗേഷു ച സര്വശഃ ।। 28
കങ്കൻ എന്ന പേരിൽ പര്യടനക്കാരനായി, വിരാടന്റെ സഭയിൽ ഞാൻ സന്നിധാനിയായിരിക്കും. ജ്യോതിഷം, പക്ഷിശാസ്ത്രം, ലക്ഷണങ്ങൾ, പാശക്കളി എന്നിവയിൽ ഞാൻ നിപുണനാണ്. ബ്രാഹ്മണവേദവും അതിന്റെ എല്ലാ ശാഖകളും ഞാൻ പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ധര്മകാമാര്ഥമോക്ഷേഷു നീതിശാസ്ത്രേഷു പാരഗഃ। പൃഷ്ടോഽഹം കഥയിഷ്യാമി രാജ്ഞഃ പ്രിയതമം വചഃ ।। 29
ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം, മോക്ഷം എന്നിങ്ങനെയുള്ള ശാസ്ത്രങ്ങളിലും നയശാസ്ത്രത്തിലും ഞാൻ പ്രാവീണ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു. രാജാവ് ചോദിച്ചാൽ അവനു ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന വാക്കുകൾ ഞാൻ പറയും.
ആസം യുധിഷ്ഠിരസ്യാഹം പുരാ പ്രാണസമഃ സഖാ। ഇതി വക്ഷ്യാമി രാജാനം യദി മാമനുയോക്ഷ്യതേ ।। 30
രാജാവ് എന്നോട് ചോദിച്ചാൽ, 'ഞാൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയ സുഹൃത്ത് ആയിരുന്നു, ജീവനെപ്പോലും പ്രിയൻ,' എന്ന് ഞാൻ പറയും.
വിരാടനഗരേ ഛന്ന ഏവം യുക്തഃ സദാ വസേ। ഇത്യേവം മേ പ്രതിജ്ഞാതം വിചരിഷ്യാമ്യഹം യഥാ ।। 31
വിരാടനഗരിയിൽ ഒളിച്ചിരുത്തി, ഞാൻ ഇങ്ങനെ തന്നെ എല്ലായ്പ്പോഴും പെരുമാറും. ഇതാണ് എന്റെ പ്രതിജ്ഞ, അതുപോലെയാണ് ഞാൻ ജീവിക്കുക.
ഏവം നിര്ദിശ്യ ചാത്മാനം നിശ്വസന്നുഷ്ണമാര്തിജമ് । വിമുഞ്ചന്നശ്രു നേത്രാഭ്യാം ഭീമസേനമുവാച ഹ
ഇങ്ങനെ തന്നെത്തന്നെ വിവരിച്ച ശേഷം, ദു:ഖത്തിന്റെ ചൂടോടെ ആഹ്വാനം ചെയ്തു, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ വീഴ്ത്തി, ഭീമസേനനോട് അവൻ പറഞ്ഞു.