യദ്യേവ ദേവീം പൃഥിവീം പ്രവിഷ്ടാ ദിവം പ്രപന്നാഽപ്യഥവാ സമുദ്രമ്। തസ്യാ ഗമിഷ്യന്തി പദേ ഹി പാര്ഥാ- സ്തഥാ ഹി സംതപ്യതി ധര്മരാജഃ
രാജ്ഞി ഭൂമിയില് മറഞ്ഞാലോ, സ്വര്ഗത്തിലേക്കോ കടന്നാലോ, സമുദ്രത്തിലേക്കോ പോയാലോ, പാണ്ഡവര് അവളുടെ വഴിയെ പിന്തുടരും; അങ്ങനെ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് അതീവ ദുഃഖത്തിലാണ്.
കോ ഹീദൃശാനാമരിമര്ദനാനാം ക്ലേശക്ഷമാണാമപരാജിതാനാമ്। പ്രാണൈഃ സമാമിഷ്ടതമാം ജിഹീര്ഷേ- ദനുത്തമം രത്നമിവ പ്രമൂഢഃ
ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന, കഷ്ടം സഹിക്കുന്ന, ഒരിക്കലും തോറ്റിട്ടില്ലാത്ത ഈ വീരന്മാരുടെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവളെ, ജീവന് പോലും പണയപ്പെടുത്തി, ആരാണ് മൂഢതയോടെ പിടിച്ചുപോയത്?
ന ബുധ്യതേ നാഥവതീമിഹാദ്യ ബഹിശ്ചരം ഹൃദയം പാണ്ഡവാനാമ്। കസ്യാദ്യ കായം പ്രതിഭിദ്യ ഘോരാ മഹീം പ്രവേക്ഷ്യന്തി ശിതാഃ ശരാഗ്ര്യാഃ
പാണ്ഡവര്ക്ക് ഇപ്പോൾ രക്ഷകനില്ലെങ്കിലും അവരുടെ മനസ്സ് രാജ്ഞിയുടെ അഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല; ഇന്ന് ആരുടെ ശരീരത്തിലേക്കാണ് കഠിനമായ അമ്പുകള് കുത്തി ഭൂമിയില് വീഴുന്നത്?
മാ ത്വം ശുചസ്താം പ്രതി ഭീരു വിദ്ധി യഥാഽദ്യ കൃഷ്ണാ പുനരേഷ്യതീതി। നിഹത്യ സര്വാന്ദ്വിഷതഃ സമഗ്രാ- ന്പാര്ഥാഃ സമേഷ്യനത്യഥ യാജ്ഞസേന്യാ
ഭയക്കരിയായവളെ, അവളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ട; കൃഷ്ണ ഇന്ന് തിരികെ വരുമെന്ന് അറിയുക. പാണ്ഡവര് എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും സംഹരിച്ച് യജ്ഞസേനിയെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരും.
അഥാബ്രവീച്ചാരുമുഖം പ്രസൃജ്യ ധാത്രേയികാ സാരഥിമിന്ദ്രസേനമ്। ജയദ്രഥേനാപഹൃതാപ്രമഥ്യ പഞ്ചേന്ദ്രകല്പാന്പരിഭൂയ കൃഷ്ണാ
അപ്പോൾ ധാത്രിയുടെ മരുമകള് മനോഹരമുഖമുള്ള കൂട്ടുകാരിയെ വിട്ട്, ഇന്ദ്രസേനന് എന്ന സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: 'ജയദ്രഥന് കൃഷ്ണയെ, ദൈവങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവരെ പോലും തോൽപ്പിച്ച് പിടിച്ചുപോയി.'
തിഷ്ഠന്തി വര്ത്മാനി നവാന്യമൂനി വൃക്ഷാശ്ച ന മ്ലാന്തി തഥൈവ ഭഗ്നാഃ। ആവര്തയധ്വം ഹ്യനുയാത ശീഘ്രം ന ദൂരയാതൈവ ഹി രാജപുത്രീ
ഇവിടെ പുതിയ പാതകളുണ്ട്; തകര്ന്നുവെങ്കിലും മരങ്ങള് ഉണങ്ങിയിട്ടില്ല. വേഗത്തില് തിരിഞ്ഞ് പിന്തുടരൂ— രാജകുമാരി ദൂരെയല്ല.
സന്നഹ്യധ്വം സര്വ ഏവേന്ദ്രകല്പാ മഹാന്തി ചാരൂണി ച ദംശനാനി। ഗൃഹ്ണീത ചാപാനി മഹാധനാനി ശരാംശ്ച ശീഘ്രം പദവീം വ്രജധ്വമ്
ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള വീരന്മാരെല്ലാവരും ആയുധങ്ങള് ധരിക്കൂ; വലിയ, ദീപ്തമായ കാവചവും ശക്തമായ വില്ലുകളും അമ്പുകളും എടുക്കൂ, വേഗത്തില് അവളുടെ പാത പിന്തുടരൂ.
പുരാ ഹി നിര്ഭര്ത്സനദണ്ഡമോഹിതാ പ്രമൂഢചിത്താ വദനേന ശുഷ്യതാ। ദദാതി കസ്മൈചിദനര്ഹതേ തനും വരാജ്യപൂര്ണാമിവ ഭസ്മനി സ്രുചമ്
ഒരിക്കൽ കഠിനമായ വാക്കുകളും ശിക്ഷയും മൂലം മനസ്സ് മങ്ങി, മുഖം ഉണങ്ങി, അവളെ അയോഗ്യനായി ആരോ ഏറ്റുവാങ്ങി—നെയ്യ് നിറഞ്ഞ ഒരു ചമച് ചിതാഭസ്മത്തിലേക്ക് എറിയുന്നതുപോലെ.
പുരാ തുഷാഗ്നാവിവ ഹൂയതേ ഹവിഃ പുരാ ശ്മശാനേ സ്രഗിവാപവിദ്ധ്യതേ। പുരാ ച സോമോഽധ്വരഗോഽവലിഹ്യതേ ശുനാ യഥാ വിപ്രജനേ പ്രമോഹിതേ
ഒരിക്കൽ, തണുത്ത ചിതാഭസ്മത്തിലേക്ക് ഹോമം എറിയുന്നതുപോലെയും, ശ്മശാനത്തില് പുഷ്പമാല ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെയും, യാഗത്തില് പുരോഹിതന്മാര് ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോള് സോമം നായ് ചൂഷിക്കുന്നതുപോലെയും അവളെ അവഗണിച്ചു.
പുരാ ഹി പാര്ഥാശ്ച ദൃതൌ ച കാപിലീ പ്രസിച്ഛതേ ക്ഷീരധാരാ യതധ്വമ്'। മഹത്യരണ്യേ മൃഗയാം ചരിത്വാ പുരാ സൃഗാലോ നലിനീം വിഗാഹതേ
പാണ്ഡവരേയും ദ്രുപദപുത്രിയേയും, ഒരിക്കല് പാല്പോലുള്ള പ്രവാഹം തടഞ്ഞുവെച്ചു; വലിയ കാടില് വേട്ടയാടിയശേഷം, ഒരിക്കല് നായാട്ടുപുള്ളി താമരക്കുളത്തിലേക്ക് കയറി.
പുരാ ഹി മന്ത്രാഹുതിപൂജിതായാം ഹുതാഗ്നിവേദ്യാം ബലിഭുങ്ഗിലീയതേ। ശ്രുതിം ച സമ്യക്പ്രസൃതാം മഹാധ്വരേ ഗ്രാമ്യോ ജനോ യദ്വദസൌ ന നാശയേത്
പണ്ടുകാലത്ത് യജ്ഞത്തില് ശരിയായ മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച് അഗ്നിയെ ആദരിച്ച് ഹോമം നടത്തിയപ്പോള്, അർപ്പിച്ച ഭക്ഷണം യോഗ്യനായവന് മാത്രമേ സ്വീകരിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. വലിയ യജ്ഞത്തില് ശുദ്ധമായ വേദപാരായണം നടക്കുമ്പോള് സാധാരണ ജനങ്ങള് അതിനെ തടസ്സപ്പെടുത്തരുത് എന്നതാണ് നിയമം.
മാ വഃ പ്രിയായാഃ സുനസം സുലോചനം ചന്ദ്രപ്രഭാച്ഛം വദനം പ്രസന്നമ്। സ്പൃശ്യാച്ഛുഭം കശ്ചിദകൃത്യകാരീ ശ്വാ വൈ പുരോഡാശമിവാധ്വരസ്ഥമ്
നിങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവളുടെ മനോഹരമായ മൂക്ക്, സുന്ദരമായ കണ്ണുകള്, ചന്ദ്രപ്രഭയുള്ള മുഖം, സന്തോഷമുള്ള ഭാവം — ഇതെല്ലാം ആരും തെറ്റായ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ സ്പര്ശിക്കരുത്; യജ്ഞവേദിയില് വെച്ചിരിക്കുന്ന അപ്പം നായ്ക്കള് തൊടരുതെന്നതുപോലെ.
ഏതാനി വര്ത്മാന്യനുയാത ശീഘ്രം മാ വഃ കാലഃ ക്ഷിപ്രമിഹാത്യഗാദ്വൈ
നിങ്ങള് ഈ വഴി വേഗത്തില് പിന്തുടരൂ, അല്ലാതെ സമയം പെട്ടെന്ന് കടന്നുപോകും.
ശീഘ്രം പ്രധാവധ്വമിതോ നരേന്ദ്രാ യാവന്ന ദൂരം വ്രജതീതി പാപഃ। പ്രത്യാഹരധ്വം ദ്വിഷതാം സകാശാ- ല്ലക്ഷ്മീമിവ സ്വാം ദയിതാം നൃസിംഹാഃ
രാജാക്കന്മാരേ, പാപി ദൂരെയ്ക്ക് പോകുന്നതിന് മുമ്പ് നിങ്ങള് വേഗത്തില് ഇവിടെ നിന്ന് ഓടി പോവൂ. ശത്രുക്കളുടെ ഇടയില് നിന്ന് നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം ഭാഗ്യത്തെ തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോകുന്നവരെപ്പോലെ പിന്മാറൂ.
ഭദ്രേ പ്രതിക്രാമ നിയച്ഛ വാചം മാഽസ്മത്സകാശേ പരുഷാണ്യവോചഃ। രാജാനോ വാ യദി വാ രാജപുത്രാ ബലേന മത്താഃ പഞ്ചതാം പ്രാപ്നുവന്തി
സുഹൃദേ, തിരിച്ചു പോവൂ, വാക്കുകള് നിയന്ത്രിക്കൂ; ഞങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തില് കഠിനമായ വാക്കുകള് പറയരുത്. രാജാവായാലും രാജകുമാരനായാലും, അധികാരത്തില് മദിച്ചവര് ഒടുവില് നശിച്ചുപോകും.
ഏതാവദുക്ത്വാ പ്രയയുര്ഹി ശീഘ്രം താന്യേവ വര്ത്മാന്യനുവര്തമാനാഃ। മുഹുര്മുഹുര്വ്യാലവദുച്ഛ്വസന്തോ ജ്യാം വിക്ഷിപന്തശ്ച മഹാധനുര്ഭ്യഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവര് അതേ വഴികള് പിന്തുടർന്ന് വേഗത്തില് പുറപ്പെട്ടു. പാമ്പുപോലെ കഠിനമായി ശ്വാസം വലിച്ച്, വലിയ വില്ലുകളുടെ നൂലുകള് വീണ്ടും വീണ്ടും കയറ്റി.
തതോഽപശ്യംസ്തസ്യ സൈന്യസ്യ രേണു- മുദ്ധൂതം വൈ വാജിസ്വുരപ്രണുന്നമ്। പദാതീനാം മധ്യഗതം ച ധൌമ്യം വിക്രോശന്തം ഭീമ പാര്ഥേത്യഭീക്ഷ്ണമ്
അതിനുശേഷം, ആ സൈന്യത്തിന്റെ കുതിരകള് ഓടിയതുകൊണ്ട് പൊടിപടലങ്ങള് ഉയരുന്നത് അവര് കണ്ടു; കാലാളുകളുടെ നടുവില് ധൗമ്യന് നില്ക്കുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും 'ഭീമാ! പാർഥാ!' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
തേ സാന്ത്വ്യ ധൌമ്യം പരിദീനസത്വാഃ സുഖം ഭവാനേത്വിതി രാജപുത്രാഃ। ശ്യേനാ യഥൈവാമിഷസംപ്രയുക്താ ജവേന തത്സൈന്യമഥാഭ്യധാവന്
ധൗമ്യന് വിഷാദത്തോടെ ഇരുന്നപ്പോള്, രാജകുമാരന്മാര് അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, 'നിനക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ' എന്നു പറഞ്ഞു. ശേഷം, മാംസം കാണുമ്പോള് കഴുകന്മാര് എങ്ങനെ ചാടുന്നു, അതുപോലെ വേഗത്തില് ആ സൈന്യത്തെ നേരെ അവര് ചാടിപ്പോയി.
തേഷാം മഹേന്ദ്രോപമവിക്രമാണാം സംരബ്ധാനാം ധര്ഷണാദ്യാജ്ഞസേന്യാഃ। ക്രോധഃ പ്രജജ്വാല ജയദ്രഥം ച ദൃഷ്ട്വാ പ്രിയാം തസ്യ രഥേ സ്ഥിതാം ച
ഇന്ദ്രനോട് സമമായ വീര്യവും ക്രോധവും ഉള്ളവരായ അവര്, ജയദ്രഥന്റെ രഥത്തില് അവന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ കണ്ടപ്പോൾ, അവരുടെ കോപം തീപോലെ പടർന്നു.
പ്രചുക്രുശുശ്ചാപ്യഥ സിന്ധുരാജം വൃകോദരശ്ചൈവ ധനംജയശ്ച। യമൌ ച രാജാ ച മഹാധനുര്ധരാ- സ്തതോ ദിശഃ സംമുമുഹുഃ പരേഷാമ്
അപ്പോൾ ഭീമസേനനും ധനഞ്ജയനും, യമപുത്രന്മാരും രാജാവും — എല്ലാവരും വലിയ വില്ലുകളുമായി സിന്ദുരാജാവിനോട് ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു; ശത്രുക്കളുടെ നിരകൾ മുഴുവൻ ഭയത്തോടെ അകന്നു.
തതോ ഘോരതരഃ ശബ്ദോ വനേ സമഭവത്തദാ। ഭീമസേനാര്ജുനൌ ദൃഷ്ട്വാക്ഷത്രിയണാമമര്ഷിണാമ്
അപ്പോൾ കാട്ടിൽ ഭീമസേനനും അർജുനനും ദൃശ്യമായപ്പോൾ, ക്രുദ്ധനായ ക്ഷത്രിയന്മാരുടെ ഇടയിൽ അതിലും ഭയങ്കരമായ ഒരു ശബ്ദം ഉയർന്നു.
തേഷാം ധ്വജാഗ്രാണ്യഭിവീക്ഷ്യ രാജാ സ്വയംദുരാത്മാ കുരുപുങ്ഗവാനാമ്। ജയദ്രഥോ യാജ്ഞസേനീമുവാച രഥേ സ്ഥിതാം ഭാനുമതീം ഹതൌജാഃ
കുരുവംശത്തിലെ പ്രധാനന്മാരുടെ പതാകകൾ കണ്ടപ്പോൾ, സ്വേച്ഛാധിപതിയായ ജയദ്രഥൻ, രഥത്തിൽ നില്ക്കുന്ന, ഭാസുരമായ യാജ്ഞസേനിയെ, അവളുടെ ശക്തി ക്ഷയിച്ചിരിക്കെ, അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
ആയാന്തീമേ പഞ്ചരഥാ മഹാന്തോ മന്യേ ച കൃഷ്ണേ പതയസ്തവൈതേ। സാ ജാനതീ ഖ്യാപയ നഃ സുകേശി പരംപരം പാണ്ഡവാനാം രഥസ്ഥമ്
'കൃഷ്ണേ, ഈ അഞ്ച് വലിയ രഥങ്ങൾ സമീപിക്കുന്നു; ഇവർ നിന്റെ ഭർത്താക്കന്മാരാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. സുകേശിയേ, നീ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ രഥങ്ങളിൽ ഇരിക്കുന്ന പാണ്ഡവരുടെ വംശം ഞങ്ങൾക്ക് പറയൂ.'
കിം തേ ജ്ഞാതൈര്മൂഢ മഹാധനുര്ധരൈ- രനായുഷ്യം കര്മ കുത്വാഽതിഘോരമ്। ഏതേ വീരാഃ പതയോ മേ സമേതാ ന വഃ ശേഷഃ കശ്ചിദിഹാസ്തി യുദ്ധേ
'നിന്റെ ഭർത്താക്കന്മാരായ ഈ മഹാവീരന്മാരെക്കുറിച്ച് അറിയുന്നത് നിനക്ക് എന്തിനാണ്, മൂഢനേ? ജീവൻ അപകടപ്പെടുത്തുന്ന ഈ ഭയങ്കരമായ പ്രവൃത്തിക്ക് നീ എന്തിന് ശ്രമിക്കുന്നു? ഇവർ എല്ലാവരും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളിൽ ആരും രക്ഷപ്പെടില്ല.'
ആഖ്യാതവ്യം ത്വേവ സര്വം മുമൂര്ഷോ- ര്മയാ തുഭ്യം പൃഷ്ടയാ ധര്മ ഏഷഃ। ന മേ വ്യഥാ വിദ്യതേ ത്വദ്ഭയം വാ സംപശ്യന്ത്യാഃ സാനുജം ധര്മരാജമ്
'എങ്കിലും, മരണമുഖത്തുള്ളവൻ ചോദിച്ചാൽ എല്ലാം പറയേണ്ടതാണെന്നതാണ് ധർമ്മം; അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നോട് പറയാം. ഞാൻ ഭയമോ വിഷമമോ അനുഭവിക്കുന്നില്ല, ധർമ്മരാജാവിനെയും അവന്റെ സഹോദരന്മാരെയും കാണുമ്പോൾ.'
യസ് ധ്വജാഗ്രേ നദതോ മൃദങ്ഗൌ നന്ദോപനന്ദൌ മധുരൌ സുയുക്തൌ। ഏനം സ്വധര്മാര്ഥവിനിശ്ചയജ്ഞം സദാ ജനാഃ കൃത്യവന്തോഽനുയാന്തി
'ആ പതാകയുടെ മുകളിൽ നാദം മുഴക്കുന്ന മൃദംഗങ്ങൾ, നന്ദനും ഉപനന്ദനും, മധുരവും സുസംയുക്തവുമാണ്; സ്വധർമ്മത്തിന്റെയും ധനത്തിന്റെയും അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നവർ എപ്പോഴും ഈയാളെ പിന്തുടരുന്നു.'
യ ഏഷ ജാമ്ബൂനദശുദ്ധഗൌരഃ। പ്രചണ്ഡഘോണസ്തനുരായതാക്ഷഃ। ഏതം കുരുശ്രേഷ്ഠതമം വദന്തി യുധിഷ്ഠിരം ധര്മസുതം പതിം മേ
'ശുദ്ധമായ ജാംബൂനദസുവർണ്ണംപോലെ കാന്തിയുള്ളവൻ, കഠിനമായ മുഖവും ദീര്ഘമായ ശരീരവും വിശാലമായ കണ്ണുകളും ഉള്ളവൻ — ഇദ്ദേഹത്തെയാണ് കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠൻ, ധർമ്മപുത്രൻ, എന്റെ ഭർത്താവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.'
അപ്യേഷ ശത്രോഃ ശരണാഗതസ്യ ദദ്യാത്പ്രാണാന്ധര്മചാരീ നൃവീരഃ। പരൈഹ്യേനം മൂഢ ജവേന ഭൂതയേ ത്വമാത്മനഃ പ്രാഞ്ജലിര്ന്യസ്ശസ്ത്രഃ
'ശത്രു പോലും അഭയം തേടിയാൽ, ഈ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവും വീരനും തന്റെ ജീവൻ പോലും ത്യജിക്കും. അതിനാൽ, മൂഢനേ, നീ ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ച് കയ്യുകൂപ്പി വേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുക്കൽ പോവുക, നിന്റെ ഭാവി രക്ഷിക്കാനായി.'
അഥാപ്യേനം പശ്യസി യം രഥസ്യം മഹാഭുജം സാലമിവ പ്രവൃദ്ധമ്। സംദഷ്ടൌഷ്ഠം ഭ്രുകുടീസംഹതഭ്രുവം വൃകോദരോ നാമ പതിര്മമൈഷഃ
ഇവിടെ രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവനെ കാണുന്നോ? വലിയ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, വലിയ ശാലമരം പോലെ ഉയർന്നവൻ, പല്ലുകൾ കയറ്റി, കണികെട്ട കണ്ണുകളോടെ ഇരിക്കുന്നവൻ — ഇതാണ് വൃകോദരൻ, എന്റെ ഭർത്താവ്.
ആജാനേയാ ബലിനഃ സാധുദാന്താ മഹാബലാഃ ശൂരമുദാവഹന്തി। ഏതസ്യ കര്മാണ്യതിമാനുഷാണി ഭീമേതി ശബ്ദോഽസ്യ തതഃ പൃഥിവ്യാമ്
ശക്തിയുള്ള, നല്ല രീതിയിൽ പരിശീലനം നേടിയ, ധൈര്യശാലിയായ ഈയാളെ ശക്തമായ കുതിരകൾ വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യരെക്കാൾ അതിക്രമിച്ച പ്രവർത്തികളാണ് ഇവന്റെത്, അതുകൊണ്ടാണ് ഭൂമിയിൽ ഭീമൻ എന്ന പേര് മുഴങ്ങുന്നത്.