ദുര്യോധനം മോക്ഷയിത്വാ പാണ്ഡുപുത്രാ മഹാബലാഃ। കിമകാര്ഷുര്വനേ തസ്മിംസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി
പാണ്ഡുവിന്റെ മഹാബലമുള്ള പുത്രന്മാർ ദുര്യോധനനെ മോചിപ്പിച്ചശേഷം ആ വനത്തിൽ എന്ത് ചെയ്തു എന്ന് ദയവായി പറയൂ.
തതഃ ശയാനം കൌന്തേയം രാത്രൌ ദ്വൈതവന മൃഗാഃ। സ്വപ്നാന്തേ ദര്ശയാമാസുര്ബാഷ്പകണ്ഠാ യുധിഷ്ഠിരമ്
അപ്പോൾ, ദ്വൈതവനത്തിൽ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുകയായിരുന്ന കുന്തിയുടെ മകൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, കണ്ണീരോടെ മൃഗങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
താനബ്രവീത്സ രാജേന്ദ്രോ വേപമാനാന്കൃതാഞ്ജലീന്। ബ്രൂത യദ്വക്തുകാമാഃ സ്ഥ കേ ഭവന്തഃ കിമിഷ്യതേ
അനുസരണയോടെ കയ്യുകൂപ്പി വിറയുന്ന ആ മൃഗങ്ങളോട് രാജാവ് ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു പറയൂ. നിങ്ങൾ ആരാണ്? എന്താണ് നിങ്ങൾക്ക് ആവശ്യം?'
ഏവമുക്താഃ പാണ്ഡവേന കൌന്തേയേന യശസ്വിനാ। പ്രത്യബ്രുവന്മൃഗാസ്തത്രഹതശേഷാ യുധിഷ്ഠിരമ്
പ്രശസ്തനായ കുന്തിപുതൻ അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനു ശേഷമുള്ള ശേഷിച്ച മൃഗങ്ങൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
വയം മൃഗാ ദ്വൈതവനേ ഹതശിഷ്ടാസ്തു ഭാരത। നോത്സീദേമ മഹാരാജ ക്രിയതാം വാസപര്യയഃ
'ഭാരത, ഞങ്ങൾ ദ്വൈതവനത്തിൽ ജീവിച്ച ശേഷിച്ച മൃഗങ്ങളാണ്. മഹാരാജാവേ, ഞങ്ങൾ നശിക്കാതിരിക്കാൻ താമസസ്ഥലം മാറ്റാൻ ദയവായി ക്രമീകരിക്കുക.'
ഭവന്തോ ഭ്രാതരഃ ശൂരാഃ സര്വ ഏവാസ്ത്രകോവിദാഃ। കുലാന്യല്പാവശിഷ്ടാനി കൃതവന്തോ വനൌകസാമ്
'നിങ്ങളും നിങ്ങളുടെ സഹോദരന്മാരും എല്ലാവരും വീരരും ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യവും ഉള്ളവരാണ്; നിങ്ങൾ വനവാസികളുടെ കുടുംബങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് മാത്രമേ ശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളൂ.'
ബീജഭൂതാ വയം കേചിദവശിഷ്ടാ മഹാമതേ। വിവര്ധേമഹി രാജേന്ദ്ര പ്രസാദാത്തേ യുധിഷ്ഠിര
'മഹാമതിയുള്ള രാജാവേ, ഞങ്ങൾ ചിലർ മാത്രം ഈ വംശത്തിന്റെ വിത്തായി ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, നിങ്ങളുടെ അനുകമ്പയാൽ ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വളരാൻ അനുവദിക്കണം.'
താന്വേപമാനാന്വിത്രസ്താന്ബീജമാത്രാവശേഷിതാന്। മൃഗാന്ദൃഷ്ട്വാ സുദുഃഖാര്തോ ധര്മരാജോ യുധിഷ്ഠിരഃ
അങ്ങനെ വിറയുന്നും ഭയപ്പെട്ടും വിത്തുപോലെ മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്ന ആ മൃഗങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ, ധർമ്മരാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി.
താംസ്തഥേത്യബ്രവീദ്രാജാ സര്വഭൂതഹിതേ രതഃ। യഥാ ഭവന്തോ ബ്രുവതേ കരിഷ്യാമി ച തത്തഥാ
എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും ക്ഷേമത്തിൽ മനസ്സുള്ള രാജാവ് അവരോട് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ഞാൻ ചെയ്യും.'
ഇത്യേവം പ്രതിബുദ്ധഃ സ രാത്ര്യന്തേ രാജസത്തമഃ। അബ്രവീത്സഹിതാന്ഭ്രാതൄന്ദയാപന്നോ മൃഗാന്പ്രതി
അങ്ങനെ, രാത്രിയുടെ അവസാനം ഉണർന്ന രാജശ്രേഷ്ഠൻ, ആ മൃഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് കരുണയോടെ തന്റെ സഹോദരന്മാരോട് പറഞ്ഞു.
ഉക്തോ രാത്രൌ മൃഗൈരസ്മി സ്വപ്നാന്തേ ഹതശേഷിതൈഃ। തനുഭൂതാഃ സ്മ ഭദ്രം തേ ദയാ നഃ ക്രിയതാമിതി
'രാത്രിയിൽ, സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, കൊല്ലപ്പെട്ടതിനു ശേഷമുള്ള മൃഗങ്ങൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് മാത്രമാണ് ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നത്; ദയവായി ഞങ്ങളോട് കരുണ കാണിക്കണം."'
തേ സത്യമാഹുഃ കര്തവ്യാ ദയാഽസ്മാഭിര്വനൌകസാമ്। സാഷ്ടമാസം ഹി നോ വര്ഷം യദേനാനുപയുംക്ഷ്മഹേ
'അവർ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; വനവാസികളോട് നമ്മൾ കരുണ കാണിക്കണം. എട്ടു മാസമായി നമ്മൾ അവരെ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.'
പുനര്വഹുമൃഗം രമ്യം കാമ്യകം കാനനോത്തമമ്। തത്രേമാം വസതിം ശിഷ്ടാം വിഹരന്തോ രമേമഹി
'വളരെയധികം മൃഗങ്ങളുള്ള മനോഹരമായ കാമ്യകവനം വീണ്ടും പോകാം. അവിടെ ശേഷിച്ചിരിക്കുന്ന താമസസ്ഥലത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാം.'
തതസ്തേ പാണ്ഡവാഃ ശീഘ്രം പ്രയയുര്ധര്മകോവിദാഃ
പിന്നീട്, ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള പാണ്ഡവർ അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു.
ബ്രാഹ്മണൈഃ സഹിതാ രാജന്യേ ച തത്രസഹോഷിതാഃ। ഇന്ദ്രസേനാദിഭിശ്ചൈവ പ്രേഷ്യൈരനുഗതാസ്തദാ
ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ക്ഷത്രിയന്മാരോടും കൂടെ, ഇന്ദ്രസേനനും മറ്റ് ദാസന്മാരും അനുഗമിച്ച് അവിടെയായി ഒരുമിച്ച് പാർത്തു.
തേ യാത്വാ സുസുഖൈര്മാര്ഗൈഃ സ്വന്നൈഃ ശുചിജലാന്വിതൈഃ। ദദൃശുഃ കാമ്യകം പുണ്യമാശ്രമം താപസാന്വിതമ്
സുഖകരമായ വഴികളിലൂടെ, നല്ല ഭക്ഷണവും ശുദ്ധജലവും ലഭിച്ചുകൊണ്ട്, അവർ പുണ്യമായ കാമ്യകവനത്തിലെ തപസ്സുകാരോടുകൂടിയ ആശ്രമം എത്തി.
വിവിശുസ്തേ സ്മ കൌരവ്യാ വൃതാ വിപ്രര്ഷഭൈസ്തദാ। തദ്വനം ഭരതശ്രേഷ്ഠാഃ സ്വര്ഗം സുകൃതിനോ യഥാ
അന്നത്തെ കാലത്ത്, കൌരവരേ, മഹാനായ ബ്രാഹ്മണന്മാര് ചുറ്റിപ്പറ്റിയതോടെ, ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ നിങ്ങള് ആ കാടിലേക്ക് കടന്നു പോയത്, സദാചാരമുള്ളവര് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു.
വനേ നിവസതാം തേഷാം പാണ്ഡവാനാം മഹാത്മനാമ്। വര്ഷാണ്യേകാദശാതീയുഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭരതര്ഷഭ
ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവരേ, മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവര് കാട്ടില് താമസിച്ചിരിക്കുമ്പോള്, പതിനൊന്ന് വര്ഷം വലിയ കഷ്ടതയോടെ കടന്നുപോയി.
ഫലമൂലാശനാസ്തേ ഹി സുഖാര്ഹാ ദുഃഖമുത്തമമ്। പ്രാപ്തകാലമനുധ്യാന്തഃ സേഹിരേ വരപൂരുഷാഃ
സുഖത്തിന് അര്ഹരായിരുന്നെങ്കിലും, ആ മഹാന്മാര് ഫലം, കിഴങ്ങ് എന്നിവ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, ശരിയായ സമയത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, അതിയായ ദുഃഖം സഹിച്ചു.
യുധിഷ്ഠിരസ്തു രാജര്ഷിരാത്മകര്മാപരാധജമ്। ചിന്തയന്സ മഹാബാഹുര്ഭ്രാതൄണാം ദുഃഖമുത്തമമ്
രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്, രാജർഷി, ശക്തനായവന്, തന്റെ തന്നെ തെറ്റായ പ്രവൃത്തിയില് നിന്നുണ്ടായ സഹോദരന്മാരുടെ അതിയായ ദുഃഖം നിരന്തരം ചിന്തിച്ചു.
ന സുഷ്വാപ സുഖം രാജാ ഹൃദി ശല്യൈരിവാര്പിതൈഃ। ദൌരാത്മ്യമനുപശ്യംസ്തത്കാലേ ദ്യൂതോദ്ഭവസ്യ ഹി
ആ രാജാവ് മനസ്സില് അസ്ത്രം കുത്തിയതുപോലെ വേദനയോടെ, പാശായത്തിന്റെ ദുഷ്പ്രഭാവം ഓര്ത്തുകൊണ്ടിരുന്നതിനാല്, ഒരിക്കലും സുഖമായി ഉറങ്ങാന് കഴിഞ്ഞില്ല.
സംസ്മരന്പരുഷാ വാചഃ സൂതപുത്രസ്യ പാണ്ഡവഃ। നിഃശ്വാസപരമോ ദീനോ ദധ്രേ കോപവിഷം മഹത്
സൂതപുത്രന്റെ കഠിനമായ വാക്കുകള് ഓര്ത്തു, പാണ്ഡവന് ആഴമായ ദുഃഖത്തോടെയും, വലിയ കോപം ഉള്ളിലൊതുക്കിയും, ആഴമായി നെടുവീർപ്പിട്ടു.
അര്ജുനോയമജൌ ചോഭൌ ദ്രൌപദീ ച യശസ്വിനീ। സ ച ഭീമോ മഹാതേജാഃ സര്വേഷാമുത്തമോ ബലേ
ഇവിടെ അര്ജുനനും ഇരുവര് സഹോദരന്മാരും, പ്രശസ്തയായ ദ്രൗപദിയും, അതിവലിയ ശക്തിയുള്ള ഭീമനും ഉണ്ട്; എല്ലാവരിലും ഭീമനാണ് ഏറ്റവും ശക്തനായത്.
ചിരസ്യ ജാതം ധര്മജ്ഞം സാസൂയമിവ തേ തദാ'। യുധിഷ്ഠിരമുദീക്ഷന്തഃ സേഹുര്ദുഖമനുത്തമമ്
ദീര്ഘകാലം, ധര്മ്മത്തെ അറിയുന്ന യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ, അല്പം അസൂയയോടെ നോക്കിക്കൊണ്ടു, അവര് അതിയായ ദുഃഖം സഹിച്ചു.
അവശിഷ്ടം ത്വല്പകാലം മന്വാനാഃ പുരുഷര്ഷഭാഃ। വപുരന്യദിവാകാര്പുരുത്സാഹാമര്ഷചേഷ്ടിതൈഃ
ശേഷിച്ച സമയം കുറവാണെന്ന് കരുതി, ആ മഹാന്മാര് തങ്ങളുടെ രൂപവും ഉത്സാഹവും ക്രമപ്പെടുത്തി, ഉത്സാഹവും കോപവും നിയന്ത്രിച്ചു.
കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ വ്യാസഃ സത്യവതീസുതഃ। ആജഗാമ മഹായോഗീ പാണ്ഡവാനവലോകകഃ
അല്പസമയത്തിന് ശേഷം, സത്യവതിയുടെ മകനായ മഹായോഗി വ്യാസന്, പാണ്ഡവരെ നോക്കുവാന് അവിടെ എത്തി.
തമാഗതമഭിപ്രേക്ഷ്യകുന്തീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ। പ്രത്യുദ്ഗമ്യ മഹാത്മാനം പ്രത്യഗൃഹ്ണാദ്യഥാവിധി
അവനെ വരുന്നത് കണ്ടയുടന്, കുന്തിദേവിയുടെ മകനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് മുന്നോട്ട് ചെന്നു, ആ മഹാത്മാവിനെ യഥാവിധി ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു.
തമാസീനമുപാസീനഃ ശുശ്രൂഷുര്നിയതേന്ദ്രിയഃ। തോഷയാമാസ ശൌചേന വ്യാസം പാണ്ഡവനന്ദനഃ
അവന്റെ സമീപത്ത് ഇരുന്ന്, ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, പാണ്ഡവര്ക്ക് സന്തോഷമായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ശുദ്ധിയിലൂടെ വ്യാസനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
താനവേക്ഷ്യകൃശാന്പൌത്രാന്വനേ വന്യേന ജീവതഃ। മഹര്ഷിരനുകമ്പാര്ഥമബ്രവീദ്ബാഷ്പഗദ്ഗദമ്
കാടില് കാട്ടിലവശ്യങ്ങളാല് ജീവിച്ച് ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന തന്റെ മക്കളെ കണ്ട മഹർഷി, കരുണയോടെ, കണ്ണീര് നിറഞ്ഞ സ്വരത്തില് സംസാരിച്ചു.
യുധിഷ്ഠിര മഹാബാഹോ ശൃണു ധര്മഭൃതാംവര। നാതപ്തതപസോ ലോകേ പ്രാപ്നുവന്തി മഹത്സുഖമ്। സുഖദുഃഖേ ഹി പുരുഷഃ പര്യായേണോപസേവതേ
യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, മഹാബാഹുവേ, ധര്മ്മത്തെ ഏറ്റവും നല്ലവനേ, കേള്ക്കൂ: ഈ ലോകത്ത് തപസ്സു ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തവര്ക്ക് വലിയ സന്തോഷം ലഭിക്കില്ല; കാരണം മനുഷ്യന് സന്തോഷവും ദുഃഖവും മാറിമാറി അനുഭവപ്പെടുന്നു.