തേഽപിസര്വേ മഹേഷ്വാസാ ജഗ്മുര്വേശ്മാനി ഭാരത। `സ്വാനിസ്വനി മഹാരാജ ഭീഷ്മദ്രോണാദയോ നൃപാ
ഭീഷ്മനും ദ്രോണമാരും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള മഹാശക്തന്മാർ എല്ലാവരും താന്താന്റെ ഭവനങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
പാണ്ഡവാശ്ച മഹേഷ്വാസാ ദൂതവാക്യപ്രചോദിതാഃ। ചിന്തയന്തസ്തമേവാര്ഥം നാലഭന്ത സുഖം ക്വചിത്
പാണ്ഡവന്മാരും മഹാശക്തന്മാരായി, ദൂതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അതേ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു, എവിടെയും സന്തോഷം കണ്ടെത്താനായില്ല.
ഭൂയശ്ച ചാരൈ രാജേന്ദ്ര പ്രവൃത്തിരുപപാദിതാ। പ്രതിജ്ഞാ സൂതപുതര്സ്യ വിജയസ്യ വധം പ്രതി
രാജാധിരാജാ, വീണ്ടും ചാരന്മാർ വഴി സുതപുത്രൻ വിജയനെ കൊല്ലുമെന്ന് എടുത്തു പറഞ്ഞ പ്രതിജ്ഞയെക്കുറിച്ച് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ ധര്മസുതഃ സമുദ്വിഗ്നോ നരാധിപ। `അധോമുഖശ്ചിരം തസ്ഥൌ കിം കാര്യമിതി ചിന്തയന്
ഇത് കേട്ട ധർമ്മപുത്രൻ വളരെ വിഷമിച്ചു; എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് ആലോചിച്ച് തലകുനിഞ്ഞ് ദീർഘനേരം നിന്നു.
അഭേദ്യകവചം മത്വാ കര്ണമദ്ഭുതവിക്രമമ്। അനുസ്മരംശ് സംക്ലേശാന്ന ശാന്തിമുപജഗ്മിവാന്
കുത്തിപ്പൊക്കാനാവാത്ത കവചവും അത്ഭുതകരമായ വീര്യവും ഉള്ള കർണ്ണനെ ഓർത്ത്, നേരിട്ട കഷ്ടങ്ങൾ മനസ്സിൽ വരുത്തി, അവൻ മനസ്സിൽ സമാധാനം കണ്ടെത്തിയില്ല.
തസ്യ ചിന്താപരീതസ്യ ബുദ്ധിര്ജജ്ഞേ മഹാത്മനഃ। ബഹുവ്യാലമൃഗാകീര്ണം ത്യക്തും ദ്വൈതവനം വനമ്
അങ്ങനെ വിഷമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ പല ഭയങ്കര മൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ദ്വൈതവനം ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന ചിന്ത ഉദിച്ചു.
ധാര്തരാഷ്ട്രോഽപി നൃപതിഃ പ്രശശാസ വസുംധരാമ്। ഭ്രാതൃഭിഃ സഹിതോ വീരൈര്ഭീഷ്മദ്രോണകൃപൈസ്തഥാ
അതിനിടെ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ രാജാവ് തന്റെ സഹോദരന്മാരോടും ഭീഷ്മ, ദ്രോണ, കൃപന്മാരോടും കൂടെ ഭൂമി ഭരിച്ചു.
സംഗമ്യ സൂതപുത്രേണ കര്ണേനാഹവശോഭിനാ। `സതതം പ്രീയമാണോ വൈ ദേവിനാ സൌബലേന ച
യുദ്ധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സുതപുത്രനായ കർണ്ണനോടും ദേവിയുടെ പുത്രനായ സൌബലനോടും എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ കൂടെ കൂട്ടി ജീവിച്ചു.
ദുര്യോധനഃ പ്രിയേ നിത്യം വര്തമാനോ മഹീഭൃതാമ്। പൂജയാമാസ വിപ്രേന്ദ്രാന്ക്രതുഭിര്ഭൂരിദക്ഷിണൈഃ
ദുര്യോധനൻ രാജാക്കന്മാരുടെ അനുകൂല്യം നേടാൻ എന്നും ആഗ്രഹിച്ച്, വലിയ സമ്മാനങ്ങളോടുകൂടിയ യാഗങ്ങൾ നടത്തി, പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആദരിച്ചു.
ഭ്രാതൄണാം ച പ്രിയം രാജന്സ ചകാര പരംതപഃ। നിശ്ചിത്യ മനസാ വീരോ ദത്തഭുക്തഫലം ധനമ്
ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച ധീരനായ അവൻ, സഹോദരന്മാർക്ക് സന്തോഷം നൽകാൻ മനസ്സിൽ ഉറച്ചു, സമ്പാദിച്ചും അനുഭവിച്ചും വന്ന ധനം പങ്കിട്ടു.
ദുര്യോധനം മോക്ഷയിത്വാ പാണ്ഡുപുത്രാ മഹാബലാഃ। കിമകാര്ഷുര്വനേ തസ്മിംസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി
പാണ്ഡുവിന്റെ മഹാബലമുള്ള പുത്രന്മാർ ദുര്യോധനനെ മോചിപ്പിച്ചശേഷം ആ വനത്തിൽ എന്ത് ചെയ്തു എന്ന് ദയവായി പറയൂ.
തതഃ ശയാനം കൌന്തേയം രാത്രൌ ദ്വൈതവന മൃഗാഃ। സ്വപ്നാന്തേ ദര്ശയാമാസുര്ബാഷ്പകണ്ഠാ യുധിഷ്ഠിരമ്
അപ്പോൾ, ദ്വൈതവനത്തിൽ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുകയായിരുന്ന കുന്തിയുടെ മകൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, കണ്ണീരോടെ മൃഗങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
താനബ്രവീത്സ രാജേന്ദ്രോ വേപമാനാന്കൃതാഞ്ജലീന്। ബ്രൂത യദ്വക്തുകാമാഃ സ്ഥ കേ ഭവന്തഃ കിമിഷ്യതേ
അനുസരണയോടെ കയ്യുകൂപ്പി വിറയുന്ന ആ മൃഗങ്ങളോട് രാജാവ് ചോദിച്ചു: 'നിങ്ങൾ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു പറയൂ. നിങ്ങൾ ആരാണ്? എന്താണ് നിങ്ങൾക്ക് ആവശ്യം?'
ഏവമുക്താഃ പാണ്ഡവേന കൌന്തേയേന യശസ്വിനാ। പ്രത്യബ്രുവന്മൃഗാസ്തത്രഹതശേഷാ യുധിഷ്ഠിരമ്
പ്രശസ്തനായ കുന്തിപുതൻ അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനു ശേഷമുള്ള ശേഷിച്ച മൃഗങ്ങൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
വയം മൃഗാ ദ്വൈതവനേ ഹതശിഷ്ടാസ്തു ഭാരത। നോത്സീദേമ മഹാരാജ ക്രിയതാം വാസപര്യയഃ
'ഭാരത, ഞങ്ങൾ ദ്വൈതവനത്തിൽ ജീവിച്ച ശേഷിച്ച മൃഗങ്ങളാണ്. മഹാരാജാവേ, ഞങ്ങൾ നശിക്കാതിരിക്കാൻ താമസസ്ഥലം മാറ്റാൻ ദയവായി ക്രമീകരിക്കുക.'
ഭവന്തോ ഭ്രാതരഃ ശൂരാഃ സര്വ ഏവാസ്ത്രകോവിദാഃ। കുലാന്യല്പാവശിഷ്ടാനി കൃതവന്തോ വനൌകസാമ്
'നിങ്ങളും നിങ്ങളുടെ സഹോദരന്മാരും എല്ലാവരും വീരരും ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യവും ഉള്ളവരാണ്; നിങ്ങൾ വനവാസികളുടെ കുടുംബങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് മാത്രമേ ശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളൂ.'
ബീജഭൂതാ വയം കേചിദവശിഷ്ടാ മഹാമതേ। വിവര്ധേമഹി രാജേന്ദ്ര പ്രസാദാത്തേ യുധിഷ്ഠിര
'മഹാമതിയുള്ള രാജാവേ, ഞങ്ങൾ ചിലർ മാത്രം ഈ വംശത്തിന്റെ വിത്തായി ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നു. യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, നിങ്ങളുടെ അനുകമ്പയാൽ ഞങ്ങൾ വീണ്ടും വളരാൻ അനുവദിക്കണം.'
താന്വേപമാനാന്വിത്രസ്താന്ബീജമാത്രാവശേഷിതാന്। മൃഗാന്ദൃഷ്ട്വാ സുദുഃഖാര്തോ ധര്മരാജോ യുധിഷ്ഠിരഃ
അങ്ങനെ വിറയുന്നും ഭയപ്പെട്ടും വിത്തുപോലെ മാത്രം ശേഷിച്ചിരിക്കുന്ന ആ മൃഗങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ, ധർമ്മരാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അതീവ ദുഃഖിതനായി.
താംസ്തഥേത്യബ്രവീദ്രാജാ സര്വഭൂതഹിതേ രതഃ। യഥാ ഭവന്തോ ബ്രുവതേ കരിഷ്യാമി ച തത്തഥാ
എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും ക്ഷേമത്തിൽ മനസ്സുള്ള രാജാവ് അവരോട് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ഞാൻ ചെയ്യും.'
ഇത്യേവം പ്രതിബുദ്ധഃ സ രാത്ര്യന്തേ രാജസത്തമഃ। അബ്രവീത്സഹിതാന്ഭ്രാതൄന്ദയാപന്നോ മൃഗാന്പ്രതി
അങ്ങനെ, രാത്രിയുടെ അവസാനം ഉണർന്ന രാജശ്രേഷ്ഠൻ, ആ മൃഗങ്ങളെക്കുറിച്ച് കരുണയോടെ തന്റെ സഹോദരന്മാരോട് പറഞ്ഞു.
ഉക്തോ രാത്രൌ മൃഗൈരസ്മി സ്വപ്നാന്തേ ഹതശേഷിതൈഃ। തനുഭൂതാഃ സ്മ ഭദ്രം തേ ദയാ നഃ ക്രിയതാമിതി
'രാത്രിയിൽ, സ്വപ്നം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, കൊല്ലപ്പെട്ടതിനു ശേഷമുള്ള മൃഗങ്ങൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് മാത്രമാണ് ശേഷിച്ചിരിക്കുന്നത്; ദയവായി ഞങ്ങളോട് കരുണ കാണിക്കണം."'
തേ സത്യമാഹുഃ കര്തവ്യാ ദയാഽസ്മാഭിര്വനൌകസാമ്। സാഷ്ടമാസം ഹി നോ വര്ഷം യദേനാനുപയുംക്ഷ്മഹേ
'അവർ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; വനവാസികളോട് നമ്മൾ കരുണ കാണിക്കണം. എട്ടു മാസമായി നമ്മൾ അവരെ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.'
പുനര്വഹുമൃഗം രമ്യം കാമ്യകം കാനനോത്തമമ്। തത്രേമാം വസതിം ശിഷ്ടാം വിഹരന്തോ രമേമഹി
'വളരെയധികം മൃഗങ്ങളുള്ള മനോഹരമായ കാമ്യകവനം വീണ്ടും പോകാം. അവിടെ ശേഷിച്ചിരിക്കുന്ന താമസസ്ഥലത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയാം.'
തതസ്തേ പാണ്ഡവാഃ ശീഘ്രം പ്രയയുര്ധര്മകോവിദാഃ
പിന്നീട്, ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള പാണ്ഡവർ അതിവേഗം പുറപ്പെട്ടു.
ബ്രാഹ്മണൈഃ സഹിതാ രാജന്യേ ച തത്രസഹോഷിതാഃ। ഇന്ദ്രസേനാദിഭിശ്ചൈവ പ്രേഷ്യൈരനുഗതാസ്തദാ
ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ക്ഷത്രിയന്മാരോടും കൂടെ, ഇന്ദ്രസേനനും മറ്റ് ദാസന്മാരും അനുഗമിച്ച് അവിടെയായി ഒരുമിച്ച് പാർത്തു.
തേ യാത്വാ സുസുഖൈര്മാര്ഗൈഃ സ്വന്നൈഃ ശുചിജലാന്വിതൈഃ। ദദൃശുഃ കാമ്യകം പുണ്യമാശ്രമം താപസാന്വിതമ്
സുഖകരമായ വഴികളിലൂടെ, നല്ല ഭക്ഷണവും ശുദ്ധജലവും ലഭിച്ചുകൊണ്ട്, അവർ പുണ്യമായ കാമ്യകവനത്തിലെ തപസ്സുകാരോടുകൂടിയ ആശ്രമം എത്തി.
വിവിശുസ്തേ സ്മ കൌരവ്യാ വൃതാ വിപ്രര്ഷഭൈസ്തദാ। തദ്വനം ഭരതശ്രേഷ്ഠാഃ സ്വര്ഗം സുകൃതിനോ യഥാ
അന്നത്തെ കാലത്ത്, കൌരവരേ, മഹാനായ ബ്രാഹ്മണന്മാര് ചുറ്റിപ്പറ്റിയതോടെ, ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ നിങ്ങള് ആ കാടിലേക്ക് കടന്നു പോയത്, സദാചാരമുള്ളവര് സ്വര്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു.
വനേ നിവസതാം തേഷാം പാണ്ഡവാനാം മഹാത്മനാമ്। വര്ഷാണ്യേകാദശാതീയുഃ കൃച്ഛ്രേണ ഭരതര്ഷഭ
ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവരേ, മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവര് കാട്ടില് താമസിച്ചിരിക്കുമ്പോള്, പതിനൊന്ന് വര്ഷം വലിയ കഷ്ടതയോടെ കടന്നുപോയി.
ഫലമൂലാശനാസ്തേ ഹി സുഖാര്ഹാ ദുഃഖമുത്തമമ്। പ്രാപ്തകാലമനുധ്യാന്തഃ സേഹിരേ വരപൂരുഷാഃ
സുഖത്തിന് അര്ഹരായിരുന്നെങ്കിലും, ആ മഹാന്മാര് ഫലം, കിഴങ്ങ് എന്നിവ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, ശരിയായ സമയത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, അതിയായ ദുഃഖം സഹിച്ചു.
യുധിഷ്ഠിരസ്തു രാജര്ഷിരാത്മകര്മാപരാധജമ്। ചിന്തയന്സ മഹാബാഹുര്ഭ്രാതൄണാം ദുഃഖമുത്തമമ്
രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്, രാജർഷി, ശക്തനായവന്, തന്റെ തന്നെ തെറ്റായ പ്രവൃത്തിയില് നിന്നുണ്ടായ സഹോദരന്മാരുടെ അതിയായ ദുഃഖം നിരന്തരം ചിന്തിച്ചു.