യദാഽശ്രൌഷം കലഹദ്യൂതമൂലം മായാബലം സൌബലം പാണ്ഡവേന। ഹതം സങ്ഗ്രാമേ സഹദേവേന പാപം തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
കലഹത്തിന്റെയും പാശായത്തിന്റെ മൂലമായ ശകുനി, തന്റെ മായാബലത്തിൽ പാണ്ഡവനാൽ യുദ്ധത്തിൽ സഹദേവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ വിജയത്തിനായി ഞാൻ ആശിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം ശ്രാന്തമേകം ശയാനം ഹ്രദം ഗത്വാ സ്തമ്ഭയിത്വാ തദമ്ഭഃ। ദുര്യോധനം വിരഥം ഭഗ്നശക്തിം തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
ദുര്യോധനൻ ക്ഷീണിച്ച് ഒറ്റയ്ക്കായി, തടാകത്തിൽ കയറി അതിന്റെ വെള്ളം നിശ്ചലമാക്കി, രഥവും ആയുധവും ഇല്ലാതെ ആയതായി ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ വിജയത്തിനായി ഞാൻ ആശിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം പാണ്ഡവാംസ്തിഷ്ഠമാനാന് ഗത്വാ ഹ്രദേ വാസുദേവേന സാര്ധമ്। അമര്ഷണം ധര്ഷയതഃ സുതം മേ തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
വാസുദേവനോടൊപ്പം തടാകത്തിന് സമീപം നിന്ന പാണ്ഡവന്മാരെ സഹിക്കാനാവാതെ എന്റെ മകൻ ആക്രമിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ വിജയത്തിനായി ഞാൻ ആശിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം വിവിധാംശ്ചിത്രമാര്ഗാന് ഗദായുദ്ധേ മണ്ഡലശശ്ചരന്തമ്। മിഥ്യാ ഹതം വാസുദേവസ്യ ബുദ്ധ്യാ തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
ഗദായുദ്ധത്തിൽ എന്റെ മകൻ അത്ഭുതകരമായ വഴികളിലൂടെ ചുറ്റിക്കറങ്ങി, വാസുദേവന്റെ തന്ത്രത്തിലൂടെ കപടപ്രഹാരത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ വിജയത്തിനായി ഞാൻ ആശിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം ദ്രോണപുത്രാദിഭിസ്തൈ- ര്ഹതാന്പഞ്ചാലാന്ദ്രൌപദേയാംശ്ച സുപ്താന്। കൃതം ബീഭത്സമയശസ്യം ച കര്മ തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
ദ്രോണമഹാരഥന്റെ മകനും മറ്റു ചിലരും ചേർന്ന് പാഞ്ചാലന്മാരെയും ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളെയും ഉറക്കത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, ഭീമസേനൻ ഭയങ്കരവും പ്രശസ്തവുമായ ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്തതും അറിഞ്ഞപ്പോൾ, അപ്പോൾ부터 വിജയത്തിനായി ഞാൻ പ്രതീക്ഷിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം ഭീമസേനാനുയാതേ- നാശ്വത്ഥാമ്നാ പരമാസ്ത്രം പ്രയുക്തമ്। ക്രുദ്ധേനൈഷീകമവധീദ്യേന ഗര്ഭം തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
ഭീമസേനൻ പിന്തുടർന്നപ്പോൾ അശ്വത്താമൻ അത്യുഗ്രമായ ആയുധം കോപത്തോടെ ഉപയോഗിച്ച് ഗർഭസ്ഥശിശുവിനെ നശിപ്പിച്ചതായി ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ부터 വിജയത്തിനായി ഞാൻ പ്രതീക്ഷിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം ബ്രഹ്മശിരോഽര്ജുനേന സ്വസ്തീത്യുക്ത്വാഽസ്ത്രമസ്ത്രേണ ശാന്തമ്। അശ്വത്ഥാമ്നാ മണിരത്നം ച ദത്തം തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
അർജുനൻ ശാന്തിയുടെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ച് ബ്രഹ്മശിരസ്സായുധം മറ്റൊരു ആയുധം കൊണ്ട് ശമിപ്പിച്ചതും, അശ്വത്താമൻ തന്റെ വിലയേറിയ മാണിക്യവും വിട്ടുകൊടുത്തതും ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ부터 വിജയത്തിനായി ഞാൻ പ്രതീക്ഷിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
യദാഽശ്രൌഷം ദ്രോണപുത്രേണ ഗര്ഭേ വൈരാട്യാ വൈ പാത്യമാനേ മഹാസ്ത്രൈഃ। സംജീവയാമീതി ഹരേഃ പ്രതിജ്ഞാം തദാ നാശംസേ വിജയായ സംജയ
ദ്രോണമഹാരഥന്റെ മകൻ ശക്തമായ ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഉത്തരയുടെ ഗർഭസ്ഥശിശുവിനെ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, ഹരിചേട്ടൻ അതിനെ ജീവിപ്പിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തതും ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, അപ്പോൾ부터 വിജയത്തിനായി ഞാൻ പ്രതീക്ഷിച്ചില്ല സഞ്ജയ.
ദ്വൈപായനഃ കേശവോ ദ്രോണപുത്രം പരസ്പേരണാഭിശാപൈഃ ശശാപ। ബുദ്ധ്വാ ചാഹം ബുദ്ധിഹീനോഽദ്യ സൂത സംതപ്യേ വൈ പുത്രപൌത്രൈശ്ച ഹീനഃ
വ്യാസനും കേശവനും ദ്രോണമഹാരഥന്റെ മകനെ പരസ്പരം ശപിച്ച് ശപിച്ചപ്പോൾ, ഈ സത്യം അറിഞ്ഞ്, ഞാൻ ബുദ്ധിയില്ലാതെ, മക്കളെയും മുമ്മക്കളെയും നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുഃഖത്തിൽ കിടക്കുന്നു സൂത.
ശോച്യാ ഗാന്ധാരീ പുത്രപൌത്രൈര്വിഹീനാ തഥാ വധ്വാ പിതൃഭിര്ഭ്രാതൃഭിശ്ച। കൃതം കാര്യം ദുഷ്കരം പാണ്ഡവേയൈഃ പ്രാപ്തം രാജ്യമസപത്നം പുനസ്തൈഃ
ഗാന്ധാരിയും മക്കളെയും മുമ്മക്കളെയും നഷ്ടപ്പെട്ടവളായി ദുഃഖാർഹയാണു, അതുപോലെ തന്നെ മരുമക്കളും പിതാക്കളെയും സഹോദരന്മാരെയും നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പാണ്ഡവന്മാർ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള പ്രവൃത്തി പൂർത്തിയാക്കി, എതിരാളികളില്ലാതെ വീണ്ടും രാജ്യം സ്വന്തമാക്കി.
കഷ്ടം യുദ്ധേ ദശ ശേഷാഃ ശ്രുതാ മേ ത്രയോഽസ്മാകം പാണ്ഡവാനാം ച സപ്ത। ദ്വ്യൂനാ വിംശതിരാഹതാഽക്ഷൌഹിണീനാം തസ്മിന്സങ്ഗ്രാമേ ഭൈരവേ ക്ഷത്രിയാണാമ്
ഈ യുദ്ധത്തിൽ പത്ത് പേരാണ് മാത്രം ശേഷിച്ചത് — ഞങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിൽ മൂന്നു, പാണ്ഡവന്മാരിൽ ഏഴ്. ആ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധത്തിൽ പതിനെട്ട് അക്ഷൗഹിണി സൈന്യങ്ങൾ നശിച്ചു.
തമസ്ത്വതീവ വിസ്തീര്ണം മോഹ ആവിശതീവ മാമ്। സംജ്ഞാം നോപലഭേ സൂത മനോ വിഹ്വലതീവ മേ
വലിയ ഇരുട്ട് എന്നെ ആവൃതമാക്കുന്നു, ഭ്രമം എന്നെ പിടിച്ചുപറ്റിയതുപോലെ. എനിക്ക് ബോധം തിരിച്ചുപിടിക്കാനാവുന്നില്ല സൂത, മനസ്സ് വളരെ കുഴങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു.
ഇത്യുക്ത്വാ ധൃതരാഷ്ട്രോഽഥ വിലപ്യ ബഹു ദുഃഖിതഃ। മൂര്ച്ഛിതഃ പുനരാശ്വസ്തഃ സംജയം വാക്യമബ്രവീത്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഏറെ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിച്ച്, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. പിന്നെ ബോധം തിരിച്ചു കിട്ടിയപ്പോൾ സഞ്ജയനോട് സംസാരിച്ചു.
സംജയൈവം ഗതേ പ്രാണാംസ്ത്യക്തുമിച്ഛാമി മാ ചിരമ്। സ്തോകം ഹ്യപി ന പശ്യാമി ഫലം ജീവിതധാരണേ
സഞ്ജയ, ഇങ്ങനെയുള്ള അവസ്ഥയിൽ ഞാൻ ജീവിതം ഉടൻ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ജീവിക്കാൻ ഒരു ചെറിയ കാരണമോ ഗുണമോ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
തം തഥാ വാദിനം ദീനം വിലപന്തം മഹീപതിമ്। നിഃശ്വസന്തം യഥാ നാഗം മുഹ്യമാനം പുനഃ പുനഃ
അങ്ങനെ ദു:ഖിതനായി വിലപിക്കുകയും, പാമ്പുപോലെ ആഹ്വസിക്കുകയും, വീണ്ടും വീണ്ടും ബോധം നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന രാജാവിനെ കണ്ടു, ഗാവൽഗണൻ ഭാരവാഹിയായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഗാവല്ഗണിരിദം ധീമാന്മഹാര്ഥം വാക്യമബ്രവീത്
ഗാവൽഗണൻ, ബുദ്ധിമാനായവൻ, ഈ മഹത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ദ്വൈപായനസ്യ വദതോ നാരദസ്യ ച ധീമതഃ। മഹത്സു രാജവംശേഷു ഗുണൈഃ സമുദിതേഷു ച
ദ്വൈപായനനും നാരദനും പറഞ്ഞതുപോലെ, മഹാരാജവംശങ്ങളിൽ, ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവരിൽ,
ജാതാന്ദിവ്യാസ്ത്രവിദുഷഃ ശക്രപ്രതിമതേജസഃ। ധര്മേണ പൃഥിവീം ജിത്വാ യജ്ഞൈരിഷ്ട്വാപ്തദക്ഷിണൈഃ
ദിവ്യായുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും ഇന്ദ്രനോടു സമമായ തേജസ്സുള്ളവരും, ധർമ്മപാതത്തിൽ ഭൂമി ജയിച്ച്, വലിയ യാഗങ്ങൾ നടത്തി ധാരാളം ദാനം നൽകിയവരും ജനിച്ചു.
അസ്മിഁല്ലോകേ യശഃ പ്രാപ്യ തതഃ കാലവശം ഗതാന്। ശൈബ്യം മഹാരഥം വീരം സൃംജയം ജയതാം വരമ്।। 250 ||
ഈ ലോകത്ത് മഹത്തായ കീർത്തി നേടി, പിന്നെ കാലത്തിന്റെ അധീനതയിൽപ്പെട്ടവരും — ശൈബ്യൻ, മഹാരഥനായ വീരൻ, വിജയികളിൽ മുൻപന്തിയിൽ നിന്ന ശ്രീഞ്ജയൻ.
ബാഹ്ലീകം ദമനം ചൈദ്യം ശര്യാതിമജിതം നലമ്
ബാഹ്ലികൻ, ദമനൻ, ചേദിരാജാവ്, ശര്യാതി, ജയിക്കാനാവാത്ത നളൻ,
വിശ്വാമിത്രമമിത്രഘ്നമമ്ബരീഷം മഹാബലമ്। മരുത്തം മനുമിക്ഷ്വാകും ഗയം ഭരതമേവ ച
വിശ്വാമിത്രൻ, ശത്രുനാശകൻ, മഹാബലശാലിയായ അംബരീഷൻ, മറുത്തൻ, മനു, ഇക്ഷ്വാകു, ഗയ, ഭാരതൻ എന്നിവരും,
രാമം ദാശരഥിം ചൈവ ശശബിന്ദും ഭഗീരഥമ്। കൃതവീര്യം മഹാഭാഗം തഥൈവ ജനമേജയമ്
ദശരഥപുത്രനായ രാമനും, ശശബിന്ദുവും, ഭഗീരഥനും, മഹാഭാഗനായ കൃതവീര്യനും, അതുപോലെ ജനമേജയനും.
യയാതിം ശുഭകര്മാണം ദേവൈര്യോ യാജിതഃ സ്വയമ്। `ചൈത്യയൂപാങ്കിതാ ഭൂമിര്യസ്യേയം സവനാകരാ
നന്മകൊണ്ടു പ്രശസ്തനായ യയാതിയെ ദേവന്മാരാണ് സ്വയം ക്ഷണിച്ചത്. യജ്ഞങ്ങളുടെ ചിഹ്നങ്ങളാൽ ഈ ഭൂമി അളക്കപ്പെട്ടിരുന്നതു, അനേകം സോമയാഗങ്ങൾ നടത്തിയ യയാതിക്കായിരുന്നു ഈ ഭൂമി.
ഇതി രാജ്ഞാം ചതുര്വിംശന്നാരദേന സുരര്ഷിണാ। പുത്രശോകാഭിതപ്തായ പുരാ ശ്വൈത്യായ കീര്തിതമ്
ഇങ്ങനെ രാജാക്കന്മാരെക്കുറിച്ച്, ഒരിക്കൽ നാരദമുനി, തന്റെ മക്കളെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്ന ശ്വേതനോട് പറഞ്ഞിരുന്നു.
തേഭ്യശ്ചാന്യേ ഗതാഃ പൂര്വം രാജാനോ ബലവത്തരാഃ। മഹാരഥാ മഹാത്മാനഃ സര്വൈഃ സമുദിതാ ഗുണൈഃ
അവരെക്കാൾ മുമ്പ്, അതിലും ശക്തിയും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ, മഹാരഥരും മഹാത്മാക്കളുമായ മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും സമ്പന്നരായവർ.
പൂരുഃ കുരുര്യദുഃ ശൂരോ വിഷ്വഗശ്വോ മഹാദ്യുതിഃ। അണുഹോ യുവനാശ്വശ്ച കകുത്സ്ഥോ വിക്രമീ രഘുഃ
പുരു, കുറു, യദു, ശൂരൻ, മഹാതേജസ്സുള്ള വിശ്വഗശ്വൻ, അണുഹൻ, യുവനാശ്വൻ, കകുത്സ്ഥൻ, വീരനായ രഘു—
വിജയോ വീതിഹോത്രോഽഹ്ഗോ ഭവഃ ശ്വേതോ ബൃഹദ്ഗുരുഃ। ഉശീനരഃ ശതരഥഃ കങ്കോ ദുലിദുഹോ ദ്രുമഃ
വിജയൻ, വീതിഹോത്രൻ, അങ്കൻ, ഭവൻ, ശ്വേതൻ, ബൃഹദ്ഗുരു, ഉശീനരൻ, ശതരഥൻ, കങ്കൻ, ദുലിദുഹൻ, ദ്രുമൻ—
ദമ്ഭോദ്ഭവഃ പരോ വേനഃ സഗരഃ സംകൃതിര്നിമിഃ। അജേയഃ പരശുഃ പുണ്ഡ്രഃ ശംഭുര്ദേവാവൃധോഽനഘഃ
ദംഭോദ്ഭവൻ, പരോവേനൻ, സഗരൻ, സംകൃതിയ്, നിമി, അജേയൻ, പരശു, പുണ്ഡ്രൻ, ശംഭു, ദേവാവൃദ്ധൻ, അനഘൻ—
ദേവാഹ്വയഃ സുപ്രതിമഃ സുപ്രതീകോ ബൃഹദ്രഥഃ। മഹോത്സാഹോ വിനീതാത്മാ സുക്രതുര്നൈഷധോ നലഃ
ദേവാഹ്വയൻ, സുപ്രതിമൻ, സുപ്രതികൻ, ബൃഹദ്രഥൻ, മഹോത്സാഹൻ, വിനീതാത്മാവ്, സുക്രതു, നൈഷധൻ, നളൻ—
സത്യവ്രതഃ ശാന്തഭയഃ സുമിത്രഃ സുബലഃ പ്രഭുഃ। ജാനുജങ്ഘോഽനരണ്യോഽര്കഃ പ്രിയഭൃത്യഃ ശുചിവ്രതഃ
സത്യവ്രതൻ, ശാന്തഭയൻ, സുമിത്രൻ, പ്രഭുവായ സുബലൻ, ജാനുജംഘൻ, അനരണ്യൻ, അർക്കൻ, പ്രിയഭൃത്യൻ, ശുചിവ്രതൻ—