യഃ പ്രശാന്തേഷു ഭൂതേഷു ആവിര്ഭവതി പാവകഃ। ക്രുദ്ധസ്യ തു രസോ ജജ്ഞേ മന്യുതീവ്രാ ച പുത്രികാ
ശാന്തമായ ജീവികളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന അഗ്നിയെയാണ് പറയുന്നത്. അവന്റെ സാരം ക്രോധത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; അതിന്റെ അതികഠിനമായ പുത്രികയാണ് മന്യുതീവ്ര.
സ്വാഹേതി ദാരുണാ ക്രൂരാ സര്വഭൂതേഷു തിഷ്ഠതി। ത്രിദിവേ യസ്യ സദൃശോ നാസ്തി രൂപേണ കശ്ചന। അതുലത്വാത്കൃതോ ദേവൈര്നാമ്നാ കാമസ്തു പാവകഃ
ദാരുണിയും ക്രൂരിയുമായ സ്വാഹ എന്ന ദേവി എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ അവളെ സമാനിക്കുന്ന രൂപം മറ്റൊന്നുമില്ല. അതിനാൽ, ദേവന്മാർ അവളെ അതുല്യമായ കാമാഗ്നി എന്നു പേരിട്ടു.
സംഹര്ഷാദ്ധാരയന്ക്രോധം ധന്വീ സ്രഗ്വീ രഥേ സ്ഥിതഃ। സമരേ നാശയേച്ഛത്രൂനമോഘോ നാമ പാവകഃ
ഹർഷത്തോടെ ക്രോധം നിയന്ത്രിച്ച്, വില്ലും മാലയും ധരിച്ച് രഥത്തിൽ നില്ക്കുന്നവൻ സമരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നു. അവനാണ് അമോഘൻ എന്ന അഗ്നി.
ഉക്ഥ്യോ നാമ മഹാഭാഗ ത്രിഭിരുക്ഥൈരഭിഷ്ടുതഃ। മഹാവര്ഷം ത്വജനയത്സകാമാശ്വം ഹി യം വിദുഃ
മൂന്നു സ്തുതികളാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഉക്ത്യൻ എന്ന മഹാഭാഗ്യശാലിയാണ് വലിയ മഴ പെയ്യിച്ചത്. അവനെ അറിയുന്നവർ, അവനു കാമാശ്വൻ എന്ന അശ്വം ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
കാശ്യപോ ഹ്യഥ വാസിഷ്ഠഃ പ്രാണശ്ച പ്രാണപുത്രകഃ। അഗ്നിരാങ്ഗിരസശ്ചൈവ ച്യവനസ്തീവ്രവര്ചകഃ
കശ്യപൻ, വസിഷ്ഠൻ, പ്രാണനും അവന്റെ പുത്രനും, അഗ്നിരംഗിരസനും, അതിവിശാലപ്രഭയുള്ള ച്യവനനും—
അചരത്സ തപസ്തീവ്രം പുത്രാര്ഥേ ബഹുവാര്ഷികമ്। പുത്രം ലഭേയം ധര്മിഷ്ഠം യശസാ ബ്രഹ്മണാ സമമ്
അവർ, നല്ല പുത്രനെ ലഭിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു, അനേകം വർഷങ്ങൾ കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു: 'ബ്രഹ്മാവിനോട് തുല്യമായ യശസ്സുള്ള ധാർമ്മിക പുത്രനെ ഞാൻ നേടട്ടെ' എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു.
മഹാവ്യാഹൃതിഭിര്ധ്യാതഃ പഞ്ചഭിസ്തൈസ്തദാ ത്വഥ। ജജ്ഞേ തേജോമയാര്ചിഷ്മാന്പഞ്ചവര്ണഃ പ്രാകരഃ
ആ അഞ്ചു പേർ മഹാവ്യാഹൃതികളാൽ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, അർപ്പകമായ അഗ്നി, അഞ്ചു നിറങ്ങളോടെ, അതീവ പ്രകാശത്തോടെ ജനിച്ചു.
സമിദ്ധോഽഗ്നിഃ ശിരസ്തസ്യ ബാഹൂ സൂര്യനിഭൌ തഥാ। ത്വങ്നേത്രേ ച സുവര്ണാഭേ കൃഷ്ണേ ജങ്ഘേ ച ഭാരത
അവന്റെ തല അഗ്നിപോലും, ഭുജങ്ങൾ സൂര്യനെപ്പോലും, ചർമ്മവും കണ്ണുകളും പൊന്നുപോലും, കാലുകൾ കറുപ്പും ആയിരുന്നു, ഭാരത.
പഞ്ചവര്ഷഃ സ തപസാ കൃതസ്തൈഃ പഞ്ചഭിര്ജനൈഃ। പാഞ്ചജന്യഃ ശ്രുതോ ദേവഃ പഞ്ചവംശകരസ്തു സഃ
ആ അഞ്ചു പേർ തപസ്സിലൂടെ അവനെ അഞ്ചു വയസ്സുകാരനാക്കി. അങ്ങനെ, ആ ദേവൻ പാഞ്ചജന്യൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു; അഞ്ചു വംശങ്ങളുടെ പിതാവായി.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി തപസ്തപ്ത്വാ മഹാതപാഃ। ജനയത്പാവകം ഘോരം പിതൄണാം സ പ്രജാഃ സൃജന്
പതിനായിരം വർഷം കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ച ശേഷം, ആ മഹാതപസ്വി ഭയങ്കരമായ അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു; പിതൃവംശങ്ങളുടെ സന്തതിയും അവൻ ജനിപ്പിച്ചു.
ബൃഹദ്രഥംതരൌ മൂര്ധ്നാ വക്രാച്ച തപസാ ഹരിമ്। ശിവം നാഭ്യാം ബലാദിന്ദ്രം പ്രാണാദ്വായും ച ഭാരത
ഭൃഹദ്രഥനും അന്തരനും തലയിൽ നിന്നു ജനിച്ചു; വളഞ്ഞ തപസ്സിൽ നിന്നു ഹരിയും, നാഭിയിൽ നിന്നു ശിവനും, ശക്തിയിൽ നിന്നു ഇന്ദ്രനും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വായുവും ജനിച്ചു, ഭാരത.
ബാഹുഭ്യാമനുദാത്തൌ ച വിശ്വേ ഭൂതാനി ചൈവ ഹ। ഏതാന്സൃഷ്ട്വാ തതഃ പഞ്ച പിതൄണാമസൃജത്സുതാന്
രണ്ടു കൈകളിൽ നിന്നു അനുദാത്തനും വിശ്വഭൂതന്മാരും ജനിച്ചു; ഈ അഞ്ചു പേരെയും സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, പിതാക്കന്മാരുടെ പുത്രന്മാരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
ബൃഹദ്രഥസ്യ പ്രണിധിഃ കാശ്യപശ്യ മഹത്തരഃ। ഭാനുരങ്ഗിരസോ ധീരഃ പുത്രോ വര്ചസ്യ സൌരഭഃ
ഭൃഹദ്രഥന്റെ പുത്രൻ പ്രണിധിയാണ്; കശ്യപന്റെ പുത്രൻ മഹത്തരൻ; അംഗിരസിന്റെ ധീരനായ പുത്രൻ ഭാനു; സൌരഭന്റെ പുത്രൻ വർചസാണ്.
പ്രാണസ്യ ചാനുദാത്തസ്തു വ്യാഖ്യാതാഃ പഞ്ച വംശജാഃ। ദേവാന്യജ്ഞമുഷശ്ചാന്യാന്സൃജന്പഞ്ചദശോത്തരാന്
പ്രാണത്തിൽ നിന്നു അനുദാത്തൻ ജനിച്ചു; ഇങ്ങനെ അഞ്ചു വംശങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. പിന്നെ യജ്ഞമുഷ എന്ന ദേവന്മാരെയും മറ്റുള്ള പതിനഞ്ചു പേരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
സുഭീമമതിഭീമം ച ഭീമം ഭീമബലാബലമ്। ഏതാന്യജ്ഞമുഷഃ പഞ്ച ദേവാനപ്യസൃജത്തതഃ
സുഭീമൻ, അതിഭീമൻ, ഭീമൻ, ഭീമബലൻ, അബലൻ — ഈ അഞ്ചു ദേവന്മാരെയും യജ്ഞമുഷൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
സുമിത്രം മിത്രവന്തം ച മിത്രജ്ഞം മിത്രവര്ധനമ്। മിത്രധര്മാണമിത്യേതാന്ദേവാനഭ്യസൃജത്തതഃ
സുമിത്രൻ, മിത്രവന്തൻ, മിത്രജ്ഞൻ, മിത്രവർധനൻ, മിത്രധർമൻ — ഈ ദേവന്മാരെയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു.
സുരപ്രവീരം വീരം ച സുരേശം ച സുവര്ചസമ്। സുരാണാമപി ഭര്താരം പഞ്ചൈതാനസൃജത്തതഃ
സുരപ്രവീരൻ, വീരൻ, സുരേശൻ, സുവർചസൻ, ദേവന്മാരുടെ ഭർത്താവായ മറ്റൊരാൾ — ഈ അഞ്ചു പേരെയും ദേവന്മാരുടെ ഭരണാധികാരികളായി സൃഷ്ടിച്ചു.
ത്രിവിധം സംസ്ഥിതാ ഹ്യേതേ പഞ്ചപഞ്ച പൃഥക്പൃഥക്। മുഷ്ണന്ത്യത്ര സ്ഥിതാ ഹ്യേതേ സ്വര്ഗതാന്യജ്ഞയാജിനഃ
ഇവരെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി, ഓരോ വിഭാഗത്തിലും അഞ്ചു പേരായി വേർതിരിച്ച് സ്ഥാപിച്ചു; ഇവർ ഇവിടെ വസിച്ച് യജ്ഞം നടത്തി സ്വർഗത്തിലേക്കുയരുന്നവരുടെ ഹോമങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു.
തേഷാമിഷ്ടം ഹരന്ത്യേതേ നിഘ്നന്തി ച മഹദ്ധവിഃ। സ്പര്ധയാഹവ്യവാഹാനാം നിഘ്നന്ത്യേതേ ഹരന്തി ച
അവർക്കു അർപ്പിക്കുന്ന ഹോമങ്ങൾ ഇവർ ഏറ്റെടുക്കുന്നു; വലിയ ഹവികൾ ഇവർ കഴിക്കുന്നു; യജ്ഞത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്നവയിൽ മത്സരിച്ച്, അവയെ തകർക്കുകയും പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ബഹിര്വേദ്യാം തദാദാനം കുശലൈഃ സംപ്രവര്തിതമ്। തത്രൈതേ നോപസര്പന്തി യത്ര ചാഗ്നിഃ സ്ഥിതോ ഭവേത്
ബാഹ്യവേദിയിൽ ഹോമം കഴിക്കുന്നതിൽ നിപുണരായവർ അർപ്പണം നടത്തുന്നു; എന്നാൽ അഗ്നി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് ഇവർ സമീപിക്കാറില്ല.
ചിതോഽഗ്നിരുദ്വഹന്യജ്ഞം പക്ഷാഭ്യാം താന്പ്രബാധതേ। മന്ത്രൈ പ്രശമിതാഹ്യേതേ നേഷ്ടം മുഷ്ണന്തി യജ്ഞിയമ്
ചിതയിൽ അഗ്നി യജ്ഞം വഹിക്കുന്നു, തന്റെ ചിറകുകൾകൊണ്ട് അവരെ അകറ്റുന്നു; മന്ത്രങ്ങളാൽ അഗ്നി ശാന്തനാകുമ്പോൾ, അവർ ആഗ്രഹിച്ച ഹോമം പിടിച്ചെടുക്കുന്നില്ല.
തപസ്യേ ബൃദുക്ഥസ്യ പുത്രോ ഭൂമിമുപാശ്രിതഃ। അഗ്നിഹോത്രേ ഹൂയമാനേ പൃഥിവ്യാം സദ്ഭിരീഡ്യതേ
തപസ്സിൽ ലയിച്ച ഭൃദുക്തന്റെ പുത്രൻ ഭൂമിയിൽ അഭയം തേടി ഇരിക്കുന്നു; അഗ്നിഹോത്രം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ സന്മാർഗ്ഗികൾ അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു.
രഥന്തരശ്ചതപസഃ പുത്രോഽഗ്നിഃ പരിപഠ്യതേ। മിത്രവിന്ദാ തഥാ ഭാര്യാ ഹവിരധ്വര്യവോ വിദുഃ ।।*
തപസ്സിന്റെ പുത്രനായി രഥാന്തരൻ അറിയപ്പെടുന്നു; അഗ്നി അങ്ങനെ പ്രശസ്തനാണ്. മിത്രവിന്ദയാണ് അവന്റെ ഭാര്യ; ഹവിയെ യജ്ഞികർ അറിയുന്നു.
ഏതൈഃ സഹ മഹാഭാഗ തപസ്തേജസ്വിഭിര്നൃപ'। മുമുദേ പരമപ്രീതഃ സഹ പുത്രൈര്മഹായശാഃ
ഈ മഹാന്മാരായ തപസ്സുകൊണ്ട് പ്രകാശമുള്ളവരോടൊപ്പം, മഹാശക്തനായവൻ തന്റെ പ്രശസ്തമായ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ ആനന്ദിച്ചു.
ആപസ്യ മുദിതാ ഭാര്യാ സാ ചാസ്യ പരമാപ്രിയാ। ഭൂപതിം ഭൂതകര്താരം ജനയാമാസ പാവകമ്
ആപസ് എന്ന സന്തോഷഭരിതയായ ഭാര്യ അവനു ഏറ്റവും പ്രിയയായിരുന്നു; അവൾ ഭൂതങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവും ഭൂപതിയുമായ പാവകനെ പ്രസവിച്ചു.
ഭൂതാനാം സാഽപി സര്വേഷാം യം പ്രാഹുഃ പാവകം പതിമ്। ആത്മാ ഭുവനകര്താ ച സോഽധ്വരേഷു ദ്വിജാതിഭിഃ
ഭൂതങ്ങളുടെ ഭർത്താവായ പാവകന്റെ ഭാര്യയാണവൾ എന്ന് പറയുന്നു; അവൻ സ്വയം ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവാണ്, യജ്ഞങ്ങളിൽ ദ്വിജന്മാർ അവനെ ആദരിക്കുന്നു.
മഹതാം ചൈവ ഭൂതാനാം സര്വേഷാമിഹ യഃ പതിഃ। ഭഗവാന്സ മഹാതേജാ നിത്യം ചരതി പാവകഃ
ഇവിടെ എല്ലാ മഹാഭൂതങ്ങളുടെ ഭർത്താവായ ഭഗവാൻ മഹാതേജസ്സുള്ള പാവകൻ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അഗ്നിര്ഗൃഹപതിര്നാമ നിത്യം യജ്ഞേഷു പൂജ്യതേ। ആജ്യം വഹതിയോ ഹവ്യം സര്വലോകസ് പാവകഃ
അഗ്നി, ഗൃഹപതി എന്ന പേരിൽ, എല്ലായജ്ഞങ്ങളിലും എപ്പോഴും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; clarified butterയും ഹവിയും പാവകൻ എല്ലാ ലോകങ്ങൾക്കുമായി വഹിക്കുന്നു.
അപാംഗര്ഭോ മഹാഭാഗഃ സത്വഭുഗ്യോ മഹാദ്ഭുതഃ। ഭൂപതിര്ഭൂതകര്താ ച മഹതഃ പതിരുച്യതേ
അവൻ ജലത്തിന്റെ ഗർഭം, മഹത്തായ ഭാവം, സത്ത്വത്തിന്റെ ആസ്വാദകൻ, അത്ഭുതകരനും ശക്തിയുള്ളവനും ആണ്. ഭൂമിയുടെ അധിപൻ, സകല ജീവികളുടെ സ്രഷ്ടാവ്, മഹത്വത്തിന്റെ യജമാനൻ എന്നും അവനെ വിളിക്കുന്നു.
മതാ വഹന്തോ ഹവ്യാനി തസ്യാഗ്നേരപ്രജാഽഭവന്। അഗ്നിഷ്ടോമസ്തു നിയതഃ ക്രതുശ്രേഷ്ഠോ ഭവത്യുത
അഗ്നിയെ കരുതിയവരും ഹവ്യങ്ങൾ വഹിക്കുന്നവരും അവനു വേണ്ടി സന്താനരഹിതരായി. എന്നിരുന്നാലും അഗ്നിഷ്ടോമം എന്ന ഉത്തമ യാഗം സ്ഥിരമായി നിലനിന്നു.