ആഹുതിഷ്വേവ യസ്യാഗ്നേര്ഹവിരാജ്യം വിധീയതേ। സോഗ്നിര്ബൃഹസ്പതേഃ പുത്ര ശംയുര്നാമ മഹാപ്രഭഃ
ആഹുതികളിൽ അഗ്നിക്കായി നെയ്യ് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നിടത്ത്, ആ അഗ്നിയാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ മകൻ ശംയു എന്ന മഹത്തായ പ്രകാശമുള്ളവൻ.
ചാതുര്മാസ്യേഷു യസ്യേഷ്ടമശ്വമേധാഗ്രഭാഗഭൂത്। ദീപ്തിജ്വാലൈരനേകാഗ്രൈരഗ്നിഷ്ടോമോഽഥ വീര്യവാന്
ചതുര്മാസ്യയാഗങ്ങളിൽ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ പ്രധാനമായ പങ്ക് ലഭിക്കുന്നവൻ, അനേകം ജ്വാലകളോടെ ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിഷ്ടോമൻ എന്ന ശക്തനായവനാണ്.
ശംയോരപ്രതിമാ ഭാര്യാ സത്യാ സത്യാഽഥ ധര്മജാ। അഗ്നിതസ്യ സുതോ ദീപ്തസ്തിസ്രഃ കന്യാശ്ച സുവ്രതാഃ
ശംയുവിന്റെ തുല്യരില്ലാത്ത ഭാര്യയാണ് സത്യാ, സത്യവും ധർമ്മത്തിൽ ജനിച്ചവളുമാണ്. അഗ്നിതസിൽ നിന്ന് അവർക്കു ദീപ്ത എന്ന പുത്രനും മൂന്നു സത്വരതയുള്ള പുത്രിമാരുമുണ്ട്.
പ്രഥമേനാജ്യഭാഗേന പൂജ്യതേ യോഽഗ്നിരധ്വരേ। അഗ്നിസ്തസ്യ ഭരദ്വാജഃ പ്രഥമഃ പുത്ര ഉച്യതേ
യാഗത്തിൽ ആദ്യം നെയ്യ് അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നിയുടെ ആദ്യ പുത്രനാണ് ഭരദ്വാജൻ എന്നു പറയുന്നു.
പൌര്ണമാസേഷു സര്വേഷു ഹവിരാജ്യം ധ്രുവോദ്യതമ്। ഭരതോ നാമതഃ സോഗ്നിര്ദ്വിതീയഃ ശംയുതഃ സുതഃ
എല്ലാ പൗർണമാസ്യയാഗങ്ങളിലും നെയ്യ് സ്ഥിരമായി അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരതൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ അഗ്നിയാണ് ശംയുവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകൻ.
തിസ്രഃ കന്യാ ഭവന്ത്യന്യാ യാസാം സ ഭരത പതിഃ। ഭാരതസ്തു സുതസ്തസ്യ ഭാരത്യേകാ ച പുത്രികാ
മൂന്ന് മറ്റ് പുത്രിമാരുണ്ട്, അവർക്കു ഭരതൻ ഭർത്താവാണ്. ഭരതനു ഭാരതൻ എന്ന പുത്രനും ഭാരതി എന്ന ഒരു പുത്രിയും ഉണ്ട്.
ഭാരതോ ഭരതസ്യാഗ്നേഃ പാവകസ്തു പ്രജായതേ। മഹാനത്യര്ഥമഹിതസ്തഥാ ഭരതസത്തമ
ഭാരതനിൽ നിന്ന് അഗ്നിയായ പാവകൻ ജനിച്ചു. മഹത്തായും അത്യന്തം മഹിമയുള്ളവനുമാണ് പാവകൻ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
ഭരദ്വാജസ്യ ഭാര്യാ തു വീരാ വീരശ്ച പിണ്ഡദഃ। പ്രാഹുരാജ്യേന തസ്യേജ്യാം സോമസ്യേവ ദ്വിജാഃ ശനൈഃ
ഭരദ്വാജന്റെ ഭാര്യ വീരയാണു, വീരനാണ് പിണ്ഡദൻ. അവന്റെ യാഗം നെയ്യാൽ, സോമയാഗം പോലെ, ക്രമമായി നടത്തുന്നതാണെന്ന് ദ്വിജന്മാർ പറയുന്നു.
ഹവിഷാ യോ ദ്വിതീയേന സോമേന സഹ യുജ്യതേ। രഥപ്രഭൂ രഥധ്വാനഃ കുമ്ഭരേതാഃ സ ഉച്യതേ
രണ്ടാമത്തെ ഹോമത്തിൽ സോമത്തോടൊപ്പം നെയ്യ് അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് രഥപ്രഭു, രഥധ്വാന, കുംഭരേതാ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നത്.
സരയ്വാം ജനയത്സിദ്ധിം ഭാനും ഭാഭിഃ സമാവൃണോത്। ആഗ്നേയമനയന്മിഥ്യം മിഥ്യോ നാമൈവ കഥ്യതേ
സരയുവിൽ സിദ്ധിയെ ജനിപ്പിച്ചവനും, ഭാനുവിനെ കിരണങ്ങളാൽ മൂടിയവനും, മിഥ്യ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അഗ്നിയാണ് അവൻ.
യസ്തു ന ച്യവതേ നിത്യം ശയസാ വര്ചസാ ശ്രിയാ। അഗ്നിര്നിശ്ച്യവനോ നാമ പൃഥിവീം സ്തൌതി കേവലമ്
എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന വിശ്രമത്തിലും തേജസ്സിലും ഐശ്വര്യത്തിലും അചഞ്ചലനായ അഗ്നിയാണ് നിശ്ചയവനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അവൻ ഭൂമിയെ മാത്രം പുകഴ്ത്തുന്നു.
വിപാപ്മാ കലുഷൈര്മുക്തോ വിശുദ്ധശ്ചാര്ചിഷാ ജ്വലന്। വിപാപോഽഗ്നിഃ സുതസ്തസ്യ യോജ്യഃ സമയകര്മസു
ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ശുദ്ധമായ ജ്വാലകളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനാണ് വിപാപൻ. അഗ്നിയായ അവന്റെ പുത്രൻ, യഥാക്രമം കർമ്മങ്ങളിൽ യോഗ്യനാണ്.
അക്രോശതാം ഹി ഭൂതാനാം യഃ കരോതി ഹി നിഷ്കൃതിമ്। അഗ്നിഃ സ നിഷ്കൃതിര്നാമ ശോഭയത്യഭിസേവിതഃ
സകല ജീവികളും വേദനയോടെ നിലവിളിക്കുമ്പോൾ, ആ വേദനയ്ക്ക് പരിഹാരം നൽകുന്നവനാണ് അഗ്നി. അഗ്നിയെ ആദരപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ അതീവ ഭാസുരനായി പ്രകാശിക്കും.
അനുകൂജന്തി യേനേഹ വേദനാര്താഃ സ്വയം ജനാഃ। തസ്യ പുത്രഃ സ്വനോ നാമ പാവകഃ സരുജസ്കരഃ
ഈ ലോകത്ത് വേദന അനുഭവിക്കുന്നവർ ആരാണെന്നു ആരാണെന്നു അറിഞ്ഞ്, അവരുടെ നിലവിളി കേൾക്കാൻ കാരണമാകുന്നവനാണ് സ്വനൻ എന്ന അഗ്നിയുടെ പുത്രൻ. അവൻ എല്ലാ ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നവനാണ്.
യസ്തു വിശ്വസ് ജഗതോ ബുദ്ധിമാക്രമ്യ തിഷ്ഠതി। തം പ്രാഹുരധ്യാത്മവിദോ വിശ്വജിന്നാമ പാവകമ്
സകല ലോകത്തിന്റെയും ബുദ്ധിയെ സ്വന്തമാക്കി ഉറച്ച് നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് ആത്മവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ വിശ്വജിത് എന്ന അഗ്നി എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അവൻ എല്ലാറ്റിനെയും ജയിക്കുന്നവനാണ്.
അന്തരാഗ്നിഃ സ്മൃതോ യസ്തു ഭുക്തം പചതി ദേഹിനാമ്। സ യജ്ഞേ വിശ്വഭുങ്വാമ സര്വലോകേഷു ഭാരത
ദേഹികളിൽ ഭക്ഷണം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെയാണ് അന്ത്യരാഗ്നി എന്നു വിളിക്കുന്നത്. യജ്ഞങ്ങളിൽ, അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വിശ്വഭുക്ക് എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, അർജുനാ.
ബ്രഹ്മചാരീ യതാത്മാ ച സതതം വിപുലപ്രഭഃ। ബ്രാഹ്മണാഃ പൂജയന്ത്യേനം പാകയജ്ഞേഷു പാവകമ്
എപ്പോഴും ആത്മസംയമനം പാലിക്കുന്നതും ബ്രഹ്മചാരിയായതുമായ, അതിവിശാലമായ പ്രകാശമുള്ള അഗ്നിയെയാണ് ബ്രാഹ്മണർ പാകയജ്ഞങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നു.
പ്രഥിതോ ഗോപതിര്നാമ നദീ യസ്യാഭവത്പ്രിയാ। തസ്മിന്കര്മാണി സര്വാണി ക്രിയന്തേ ധര്മകര്തൃഭിഃ
ഗോപതി എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായവനും, നദി പ്രിയയായവനുമാണ്. ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവർ എല്ലാ കർമങ്ങളും അവനിൽ നിർവഹിക്കുന്നു.
ബഡബാഗ്നിഃ പിബത്യമ്ഭോ യോസൌ പരമദാരുണഃ। ഊര്ദ്വഭാഗൂര്ധ്വഭാങ്നാമ കവിഃ പ്രാണാശ്രിതസ്തു യഃ
കടലിനടിയിലെ അതികഠിനമായ ബഡബാഗ്നിയാണ് ജലത്തെ കുടിച്ചുതീർക്കുന്നത്. ശ്വാസത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ കവി, ഊർദ്ധ്വഭാനു എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഉദഗ്ദ്വാരം ഹവിര്യസ്യ ഗൃഹേ നിത്യം പ്രദീയതേ। തതസ്തുഷ്ടോ ഭവേദ്ബ്രഹ്മാ സ്വിഷ്ടകൃത്പരമഃ സ്മൃതഃ
ആലയം വടക്കേ ദിശയിലായിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ നിരന്തരം ഹവിര്പൂജ അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് ബ്രഹ്മാവിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നത്. അങ്ങനെ തൃപ്തനായാൽ, ബ്രഹ്മാവ് സ്വിഷ്ടകൃതെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
യഃ പ്രശാന്തേഷു ഭൂതേഷു ആവിര്ഭവതി പാവകഃ। ക്രുദ്ധസ്യ തു രസോ ജജ്ഞേ മന്യുതീവ്രാ ച പുത്രികാ
ശാന്തമായ ജീവികളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന അഗ്നിയെയാണ് പറയുന്നത്. അവന്റെ സാരം ക്രോധത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; അതിന്റെ അതികഠിനമായ പുത്രികയാണ് മന്യുതീവ്ര.
സ്വാഹേതി ദാരുണാ ക്രൂരാ സര്വഭൂതേഷു തിഷ്ഠതി। ത്രിദിവേ യസ്യ സദൃശോ നാസ്തി രൂപേണ കശ്ചന। അതുലത്വാത്കൃതോ ദേവൈര്നാമ്നാ കാമസ്തു പാവകഃ
ദാരുണിയും ക്രൂരിയുമായ സ്വാഹ എന്ന ദേവി എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ അവളെ സമാനിക്കുന്ന രൂപം മറ്റൊന്നുമില്ല. അതിനാൽ, ദേവന്മാർ അവളെ അതുല്യമായ കാമാഗ്നി എന്നു പേരിട്ടു.
സംഹര്ഷാദ്ധാരയന്ക്രോധം ധന്വീ സ്രഗ്വീ രഥേ സ്ഥിതഃ। സമരേ നാശയേച്ഛത്രൂനമോഘോ നാമ പാവകഃ
ഹർഷത്തോടെ ക്രോധം നിയന്ത്രിച്ച്, വില്ലും മാലയും ധരിച്ച് രഥത്തിൽ നില്ക്കുന്നവൻ സമരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നു. അവനാണ് അമോഘൻ എന്ന അഗ്നി.
ഉക്ഥ്യോ നാമ മഹാഭാഗ ത്രിഭിരുക്ഥൈരഭിഷ്ടുതഃ। മഹാവര്ഷം ത്വജനയത്സകാമാശ്വം ഹി യം വിദുഃ
മൂന്നു സ്തുതികളാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഉക്ത്യൻ എന്ന മഹാഭാഗ്യശാലിയാണ് വലിയ മഴ പെയ്യിച്ചത്. അവനെ അറിയുന്നവർ, അവനു കാമാശ്വൻ എന്ന അശ്വം ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
കാശ്യപോ ഹ്യഥ വാസിഷ്ഠഃ പ്രാണശ്ച പ്രാണപുത്രകഃ। അഗ്നിരാങ്ഗിരസശ്ചൈവ ച്യവനസ്തീവ്രവര്ചകഃ
കശ്യപൻ, വസിഷ്ഠൻ, പ്രാണനും അവന്റെ പുത്രനും, അഗ്നിരംഗിരസനും, അതിവിശാലപ്രഭയുള്ള ച്യവനനും—
അചരത്സ തപസ്തീവ്രം പുത്രാര്ഥേ ബഹുവാര്ഷികമ്। പുത്രം ലഭേയം ധര്മിഷ്ഠം യശസാ ബ്രഹ്മണാ സമമ്
അവർ, നല്ല പുത്രനെ ലഭിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു, അനേകം വർഷങ്ങൾ കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു: 'ബ്രഹ്മാവിനോട് തുല്യമായ യശസ്സുള്ള ധാർമ്മിക പുത്രനെ ഞാൻ നേടട്ടെ' എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു.
മഹാവ്യാഹൃതിഭിര്ധ്യാതഃ പഞ്ചഭിസ്തൈസ്തദാ ത്വഥ। ജജ്ഞേ തേജോമയാര്ചിഷ്മാന്പഞ്ചവര്ണഃ പ്രാകരഃ
ആ അഞ്ചു പേർ മഹാവ്യാഹൃതികളാൽ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, അർപ്പകമായ അഗ്നി, അഞ്ചു നിറങ്ങളോടെ, അതീവ പ്രകാശത്തോടെ ജനിച്ചു.
സമിദ്ധോഽഗ്നിഃ ശിരസ്തസ്യ ബാഹൂ സൂര്യനിഭൌ തഥാ। ത്വങ്നേത്രേ ച സുവര്ണാഭേ കൃഷ്ണേ ജങ്ഘേ ച ഭാരത
അവന്റെ തല അഗ്നിപോലും, ഭുജങ്ങൾ സൂര്യനെപ്പോലും, ചർമ്മവും കണ്ണുകളും പൊന്നുപോലും, കാലുകൾ കറുപ്പും ആയിരുന്നു, ഭാരത.
പഞ്ചവര്ഷഃ സ തപസാ കൃതസ്തൈഃ പഞ്ചഭിര്ജനൈഃ। പാഞ്ചജന്യഃ ശ്രുതോ ദേവഃ പഞ്ചവംശകരസ്തു സഃ
ആ അഞ്ചു പേർ തപസ്സിലൂടെ അവനെ അഞ്ചു വയസ്സുകാരനാക്കി. അങ്ങനെ, ആ ദേവൻ പാഞ്ചജന്യൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു; അഞ്ചു വംശങ്ങളുടെ പിതാവായി.
ദശവര്ഷസഹസ്രാണി തപസ്തപ്ത്വാ മഹാതപാഃ। ജനയത്പാവകം ഘോരം പിതൄണാം സ പ്രജാഃ സൃജന്
പതിനായിരം വർഷം കഠിനമായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ച ശേഷം, ആ മഹാതപസ്വി ഭയങ്കരമായ അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചു; പിതൃവംശങ്ങളുടെ സന്തതിയും അവൻ ജനിപ്പിച്ചു.