തത്രനാനാവിധാനഗ്നീന്പ്രവക്ഷ്യാമി മഹാപ്രഭാന്। കര്മഭിര്വഹുഭിഃ ഖ്യാതാനനാനാര്ഥാന്ബ്രാഹ്മണേഷ്വിഹ
ഇവിടെ ഞാൻ വിവിധവിധമായ മഹാതേജസ്സുള്ള അഗ്നികളെ, അനേകം കര്മ്മങ്ങൾക്കും ഉദ്ദേശങ്ങൾക്കും പ്രശസ്തരായവരെ, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവരെ വിവരിക്കും.
ബ്രഹ്മണോ യസ്തൃതീയസ്തു പുത്രഃ കുരുകുലോദ്വഹ। തസ്യാപി വസുദാഭാര്യാ പ്രജാസ്തസ്യാം ച മേ ശൃണു
കുരുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മൂന്നാമത്തെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നു; അവന്റെ ഭാര്യ വസുദാ ആയിരുന്നു, അവരുടെ സന്തതിയെ ഞാൻ പറയാം.
ബൃഹത്കീര്തിര്ബൃഹജ്ജ്യോതിര്ബൃഹദ്ബ്രഹ്മാ ബൃഹന്മനാഃ। ബൃഹന്മന്ത്രോ ബൃഹദ്ഭാസസ്തഥാ രാജന്ബൃഹസ്പതിഃ
ബൃഹത്കീർത്തി, ബൃഹജ്ജ്യോതി, ബൃഹദ്ബ്രഹ്മ, ബൃഹന്മനസ്, ബൃഹന്മന്ത്ര, ബൃഹദ്ഭാസ, രാജാവേ, ബൃഹസ്പതി എന്നിങ്ങനെയാണ് അവരിൽ ചിലർ.
പ്രജാസു താസു സര്വാസു രൂപേണാപ്രതിമാഽഭവത്। ദേവീ ഭാനുമതീ നാമ പ്രഥമാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
ആ സന്തതികളിൽ എല്ലാം, അപരിമിതമായ സൗന്ദര്യത്തോടെ ഭാനുമതി എന്ന ദേവി, അങ്കിരസിന്റെ ആദ്യ പുത്രിയായി ജനിച്ചു.
ഭൂതാനാമേവ സര്വേഷാം യസ്യാം രാഗസ്തദാഽഭവത്। രാഗാദ്രാഗേതി യാമാഹുര്ദ്വിതീയാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
എല്ലാ ജീവികളിലും ആസ്വാദനമെന്നു വിളിക്കുന്ന ആ ഭാവം ഉദിച്ചുവന്നവളാണ് രാഗാ. ആ രാഗത്തിൽ നിന്നാണ് അവൾ ജനിച്ചതെന്ന് പറയുന്നു. അങ്ങിരസിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകളാണ് രാഗാ.
യാം കപര്ദിസുതാമാഹുര്ദൃശ്യാദൃശ്യേതി ദേഹിനഃ। തനുത്വാത്സാ സിനീവാലീ തുതീയാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
കപർദ്ദന്റെ മകളെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവളാണ്, ദേഹധാരികൾക്ക് കാണാവുന്നതും കാണാനാവാത്തതുമായ അവൾ. അവളുടെ സുന്ദരമായ ദേഹത്താൽ സിനീവാലി എന്നാണവളെ വിളിക്കുന്നത്. അങ്ങിരസിന്റെ മൂന്നാമത്തെ മകളാണ് സിനീവാലി.
യാം തു ദൃഷ്ട്വാ ഭഗവതീം ജനഃ കുഹകുഹായതേ। ഏകാനകേതി യാമാഹുശ്ചതുര്ഥ്യങ്ഗിരസഃ സുതാ
ജനങ്ങൾ ഭഗവതിയെ കണ്ടാൽ കപടതയിൽ ആകുന്നു. അവളെയാണ് ഏകാനക എന്നുപേരിടുന്നത്. അങ്ങിരസിന്റെ നാലാമത്തെ മകളാണ് അവൾ.
പഞ്ചമ്യര്ചിഷ്മതീ നാമ്നാ ഹവിര്ഭിശ്ച ഹവിഷ്മതീ। ഷഷ്ഠീമ്ഗിരസഃ കന്യാം പുണ്യാമാഹുര്മഹിഷ്മതീമ്
അഞ്ചാമത്തെ മകൾ അർചിഷ്മതിയെന്ന പേരിലും ഹവിഷ്മതിയെന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു, അവളുടെ ഹോമങ്ങൾ കാരണം. അങ്ങിരസിന്റെ ഈ പുണ്യവതിയായ മകളെ മഹിഷ്മതിയെന്നു വിളിക്കുന്നു.
മഹാമഖേഷ്വാങ്ഗിരസീ ദീപ്തിമത്സു മഹീയതീ। മഹാമതീതി വിഖ്യാതാ സപ്തമീ കഥ്യതേ സുതാ
മഹാമഖങ്ങളിൽ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധയായ അങ്ങിരസിന്റെ മകളാണ് മഹാമതിയായി അറിയപ്പെടുന്നത്. ഏഴാമത്തെ മകളാണവൾ.
ബൃഹസ്പതേശ്ചാന്ദ്രമസീ ഭാര്യാഽഽസീദ്യാ യശസ്വിനീ। അഗ്നീന്സാഽജനയത്പുണ്യാന്ഷഡേകാം ചാപി പുത്രികാമ്
ചന്ദ്രമസിയായ മഹത്വമുള്ളവളാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ ഭാര്യയായത്. അവൾ ആറു പുണ്യമായ അഗ്നികളെയും ഒരു മകളെയും പ്രസവിച്ചു.
ആഹുതിഷ്വേവ യസ്യാഗ്നേര്ഹവിരാജ്യം വിധീയതേ। സോഗ്നിര്ബൃഹസ്പതേഃ പുത്ര ശംയുര്നാമ മഹാപ്രഭഃ
ആഹുതികളിൽ അഗ്നിക്കായി നെയ്യ് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നിടത്ത്, ആ അഗ്നിയാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ മകൻ ശംയു എന്ന മഹത്തായ പ്രകാശമുള്ളവൻ.
ചാതുര്മാസ്യേഷു യസ്യേഷ്ടമശ്വമേധാഗ്രഭാഗഭൂത്। ദീപ്തിജ്വാലൈരനേകാഗ്രൈരഗ്നിഷ്ടോമോഽഥ വീര്യവാന്
ചതുര്മാസ്യയാഗങ്ങളിൽ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ പ്രധാനമായ പങ്ക് ലഭിക്കുന്നവൻ, അനേകം ജ്വാലകളോടെ ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിഷ്ടോമൻ എന്ന ശക്തനായവനാണ്.
ശംയോരപ്രതിമാ ഭാര്യാ സത്യാ സത്യാഽഥ ധര്മജാ। അഗ്നിതസ്യ സുതോ ദീപ്തസ്തിസ്രഃ കന്യാശ്ച സുവ്രതാഃ
ശംയുവിന്റെ തുല്യരില്ലാത്ത ഭാര്യയാണ് സത്യാ, സത്യവും ധർമ്മത്തിൽ ജനിച്ചവളുമാണ്. അഗ്നിതസിൽ നിന്ന് അവർക്കു ദീപ്ത എന്ന പുത്രനും മൂന്നു സത്വരതയുള്ള പുത്രിമാരുമുണ്ട്.
പ്രഥമേനാജ്യഭാഗേന പൂജ്യതേ യോഽഗ്നിരധ്വരേ। അഗ്നിസ്തസ്യ ഭരദ്വാജഃ പ്രഥമഃ പുത്ര ഉച്യതേ
യാഗത്തിൽ ആദ്യം നെയ്യ് അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നിയുടെ ആദ്യ പുത്രനാണ് ഭരദ്വാജൻ എന്നു പറയുന്നു.
പൌര്ണമാസേഷു സര്വേഷു ഹവിരാജ്യം ധ്രുവോദ്യതമ്। ഭരതോ നാമതഃ സോഗ്നിര്ദ്വിതീയഃ ശംയുതഃ സുതഃ
എല്ലാ പൗർണമാസ്യയാഗങ്ങളിലും നെയ്യ് സ്ഥിരമായി അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരതൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ അഗ്നിയാണ് ശംയുവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകൻ.
തിസ്രഃ കന്യാ ഭവന്ത്യന്യാ യാസാം സ ഭരത പതിഃ। ഭാരതസ്തു സുതസ്തസ്യ ഭാരത്യേകാ ച പുത്രികാ
മൂന്ന് മറ്റ് പുത്രിമാരുണ്ട്, അവർക്കു ഭരതൻ ഭർത്താവാണ്. ഭരതനു ഭാരതൻ എന്ന പുത്രനും ഭാരതി എന്ന ഒരു പുത്രിയും ഉണ്ട്.
ഭാരതോ ഭരതസ്യാഗ്നേഃ പാവകസ്തു പ്രജായതേ। മഹാനത്യര്ഥമഹിതസ്തഥാ ഭരതസത്തമ
ഭാരതനിൽ നിന്ന് അഗ്നിയായ പാവകൻ ജനിച്ചു. മഹത്തായും അത്യന്തം മഹിമയുള്ളവനുമാണ് പാവകൻ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
ഭരദ്വാജസ്യ ഭാര്യാ തു വീരാ വീരശ്ച പിണ്ഡദഃ। പ്രാഹുരാജ്യേന തസ്യേജ്യാം സോമസ്യേവ ദ്വിജാഃ ശനൈഃ
ഭരദ്വാജന്റെ ഭാര്യ വീരയാണു, വീരനാണ് പിണ്ഡദൻ. അവന്റെ യാഗം നെയ്യാൽ, സോമയാഗം പോലെ, ക്രമമായി നടത്തുന്നതാണെന്ന് ദ്വിജന്മാർ പറയുന്നു.
ഹവിഷാ യോ ദ്വിതീയേന സോമേന സഹ യുജ്യതേ। രഥപ്രഭൂ രഥധ്വാനഃ കുമ്ഭരേതാഃ സ ഉച്യതേ
രണ്ടാമത്തെ ഹോമത്തിൽ സോമത്തോടൊപ്പം നെയ്യ് അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് രഥപ്രഭു, രഥധ്വാന, കുംഭരേതാ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നത്.
സരയ്വാം ജനയത്സിദ്ധിം ഭാനും ഭാഭിഃ സമാവൃണോത്। ആഗ്നേയമനയന്മിഥ്യം മിഥ്യോ നാമൈവ കഥ്യതേ
സരയുവിൽ സിദ്ധിയെ ജനിപ്പിച്ചവനും, ഭാനുവിനെ കിരണങ്ങളാൽ മൂടിയവനും, മിഥ്യ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അഗ്നിയാണ് അവൻ.
യസ്തു ന ച്യവതേ നിത്യം ശയസാ വര്ചസാ ശ്രിയാ। അഗ്നിര്നിശ്ച്യവനോ നാമ പൃഥിവീം സ്തൌതി കേവലമ്
എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന വിശ്രമത്തിലും തേജസ്സിലും ഐശ്വര്യത്തിലും അചഞ്ചലനായ അഗ്നിയാണ് നിശ്ചയവനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അവൻ ഭൂമിയെ മാത്രം പുകഴ്ത്തുന്നു.
വിപാപ്മാ കലുഷൈര്മുക്തോ വിശുദ്ധശ്ചാര്ചിഷാ ജ്വലന്। വിപാപോഽഗ്നിഃ സുതസ്തസ്യ യോജ്യഃ സമയകര്മസു
ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ശുദ്ധമായ ജ്വാലകളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനാണ് വിപാപൻ. അഗ്നിയായ അവന്റെ പുത്രൻ, യഥാക്രമം കർമ്മങ്ങളിൽ യോഗ്യനാണ്.
അക്രോശതാം ഹി ഭൂതാനാം യഃ കരോതി ഹി നിഷ്കൃതിമ്। അഗ്നിഃ സ നിഷ്കൃതിര്നാമ ശോഭയത്യഭിസേവിതഃ
സകല ജീവികളും വേദനയോടെ നിലവിളിക്കുമ്പോൾ, ആ വേദനയ്ക്ക് പരിഹാരം നൽകുന്നവനാണ് അഗ്നി. അഗ്നിയെ ആദരപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ അതീവ ഭാസുരനായി പ്രകാശിക്കും.
അനുകൂജന്തി യേനേഹ വേദനാര്താഃ സ്വയം ജനാഃ। തസ്യ പുത്രഃ സ്വനോ നാമ പാവകഃ സരുജസ്കരഃ
ഈ ലോകത്ത് വേദന അനുഭവിക്കുന്നവർ ആരാണെന്നു ആരാണെന്നു അറിഞ്ഞ്, അവരുടെ നിലവിളി കേൾക്കാൻ കാരണമാകുന്നവനാണ് സ്വനൻ എന്ന അഗ്നിയുടെ പുത്രൻ. അവൻ എല്ലാ ദുഃഖവും ഉണ്ടാക്കുന്നവനാണ്.
യസ്തു വിശ്വസ് ജഗതോ ബുദ്ധിമാക്രമ്യ തിഷ്ഠതി। തം പ്രാഹുരധ്യാത്മവിദോ വിശ്വജിന്നാമ പാവകമ്
സകല ലോകത്തിന്റെയും ബുദ്ധിയെ സ്വന്തമാക്കി ഉറച്ച് നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് ആത്മവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ വിശ്വജിത് എന്ന അഗ്നി എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അവൻ എല്ലാറ്റിനെയും ജയിക്കുന്നവനാണ്.
അന്തരാഗ്നിഃ സ്മൃതോ യസ്തു ഭുക്തം പചതി ദേഹിനാമ്। സ യജ്ഞേ വിശ്വഭുങ്വാമ സര്വലോകേഷു ഭാരത
ദേഹികളിൽ ഭക്ഷണം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെയാണ് അന്ത്യരാഗ്നി എന്നു വിളിക്കുന്നത്. യജ്ഞങ്ങളിൽ, അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വിശ്വഭുക്ക് എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, അർജുനാ.
ബ്രഹ്മചാരീ യതാത്മാ ച സതതം വിപുലപ്രഭഃ। ബ്രാഹ്മണാഃ പൂജയന്ത്യേനം പാകയജ്ഞേഷു പാവകമ്
എപ്പോഴും ആത്മസംയമനം പാലിക്കുന്നതും ബ്രഹ്മചാരിയായതുമായ, അതിവിശാലമായ പ്രകാശമുള്ള അഗ്നിയെയാണ് ബ്രാഹ്മണർ പാകയജ്ഞങ്ങളിൽ ആരാധിക്കുന്നു.
പ്രഥിതോ ഗോപതിര്നാമ നദീ യസ്യാഭവത്പ്രിയാ। തസ്മിന്കര്മാണി സര്വാണി ക്രിയന്തേ ധര്മകര്തൃഭിഃ
ഗോപതി എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായവനും, നദി പ്രിയയായവനുമാണ്. ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവർ എല്ലാ കർമങ്ങളും അവനിൽ നിർവഹിക്കുന്നു.
ബഡബാഗ്നിഃ പിബത്യമ്ഭോ യോസൌ പരമദാരുണഃ। ഊര്ദ്വഭാഗൂര്ധ്വഭാങ്നാമ കവിഃ പ്രാണാശ്രിതസ്തു യഃ
കടലിനടിയിലെ അതികഠിനമായ ബഡബാഗ്നിയാണ് ജലത്തെ കുടിച്ചുതീർക്കുന്നത്. ശ്വാസത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ കവി, ഊർദ്ധ്വഭാനു എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഉദഗ്ദ്വാരം ഹവിര്യസ്യ ഗൃഹേ നിത്യം പ്രദീയതേ। തതസ്തുഷ്ടോ ഭവേദ്ബ്രഹ്മാ സ്വിഷ്ടകൃത്പരമഃ സ്മൃതഃ
ആലയം വടക്കേ ദിശയിലായിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ നിരന്തരം ഹവിര്പൂജ അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് ബ്രഹ്മാവിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നത്. അങ്ങനെ തൃപ്തനായാൽ, ബ്രഹ്മാവ് സ്വിഷ്ടകൃതെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.