അഗ്നിത്വം വിപ്രനഷ്ടം ഹി തപ്യമാനസ് മേ തപഃ। കഥമഗ്നിഃ പുനരഹം ഭവേയമിതി ചിന്ത്യ സഃ
'എന്റെ അഗ്നിത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടു, എന്റെ തപസ്സു എന്നെ ദഹിച്ചു; ഞാൻ എങ്ങനെ വീണ്ടും അഗ്നിയായി മാറും?' എന്നിങ്ങനെ അവൻ ചിന്തിച്ചു.
അപശ്യദഗ്നിവല്ലോകാംസ്താപയന്തം മഹാമുനിമ്। സോപാസര്പച്ഛനൈര്ഭീതസ്തമുവാച തദാങ്ഗിരാഃ
അവൻ ലോകങ്ങളെ അഗ്നിപോലെ മഹാമുനിയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതായി കണ്ടു; ഭയത്തോടെ ശാന്തമായി സമീപിച്ചപ്പോൾ അങ്കിരസു അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
ശീഘ്രമേവ ഭവസ്വാഗ്നിസ്ത്വം പുനര്ലോകഭാവനഃ। വിജ്ഞാതശ്ചാസി ലോകേഷു ത്രിഷു സംസ്ഥാനചാരിഷു
'നീ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും അഗ്നിയായി, ലോകങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവനായി മാറണം; നീ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അറിയപ്പെടുന്നവനാണ്.'
ത്വമഗ്നേ പ്രഥമഃ സൃഷ്ടോ ബ്ര്ഹമണാ തിമിരാപര്ഹഃ। സ്വസ്ഥാനം പ്രതിപദ്യസ്വ ശീഘ്രമേവ തമോ നുദ
'അഗ്നേ, നീ ബ്രഹ്മാവാൽ ആദ്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവനും ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റുന്നവനുമാണ്; വേഗത്തിൽ നിന്നു സ്ഥാനം തിരിച്ചുപിടിച്ച്, ഇരുണ്ടതെല്ലാം നീക്കം ചെയ്യുക.'
നഷ്ടകീര്തിരഹം ലോകേ ഭവാഞ്ജാതോ ഹുതാശനഃ। ഭവന്തമേവ ജ്ഞാസ്യന്തി പാവകം ന തു മാം ജനാഃ
'ലോകത്തിൽ എന്റെ കീർത്തി നഷ്ടപ്പെട്ടു, നീ ഹുതാശനനായി ഉദിച്ചു; ഇനി ജനങ്ങൾ നിന്നെ പാവകനെന്നു അറിയും, എന്നെ അല്ല.'
നിക്ഷിപമ്യഹമഗ്നിത്വം ത്വമഗ്നിഃ പ്രഥമോ ഭവ। ഭവിഷ്യാമി ദ്വിതീയോഽഹം പ്രാജാപത്യക ഏവ ച
'ഞാൻ എന്റെ അഗ്നിത്വം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; നീ ആദ്യ അഗ്നിയായി മാറുക. ഞാൻ പ്രജാപതിയുടെ സന്തതിയിൽ രണ്ടാം അഗ്നിയായിരിക്കും.'
കുരു പുണ്യം പ്രജാസ്വര്ഗ്യം ഭവാഗ്നിസ്തിമിരാപഹഃ। മാം ച ദേവ കുരുഷ്വാഗ്നേ പ്രഥമം പുത്രമഞ്ജസാ
'ജനങ്ങൾക്ക് സ്വർഗ്ഗം നേടാൻ പുണ്യപ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുക; നീ അഗ്നിയായി ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റണം. അഗ്നേ, എന്നെ നീ വേഗത്തിൽ ആദ്യ പുത്രനായി സ്വീകരിക്കണം.'
തച്ഛ്രുത്വാങ്ഗിരസോ വാക്യം ജാതവേദാസ്തഥാഽകരോത്। രാജന്വൃഹസ്പതിര്നാമ തസ്യാപ്യങ്ഗിരസഃ സുതഃ
അങ്കിരസിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ജാതവേദാസ് അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്തു; രാജാവേ, അങ്കിരസിന്റെ പുത്രനാണ് ബൃഹസ്പതി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്.
ജ്ഞാത്വാ പ്രഥമജം തം തു വഹ്നേരങ്ഗിരസം സുതമ്। ഉപേത്യ ദേവാഃ പപ്രച്ഛുഃ കാരണം തത്ര ഭാരത
വഹ്നിയുടെ ആദ്യപുത്രനായ അങ്കിരസിനെ ദേവന്മാർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, സമീപിച്ച് കാരണമെന്തെന്ന് ചോദിച്ചു, ഭാരത.
സ തു പൃഷ്ടസ്തദാ ദേവൈസ്തത കാരണമബ്രവീത്। പ്രത്യഗൃഹ്ണന്ത ദേവാശ്ച തദ്വചോഽങ്ഗിരസസ്തദാ
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ചോദിച്ചപ്പോൾ, അങ്കിരസു കാര്യം വിശദീകരിച്ചു; ദേവന്മാർ അപ്പോൾ അങ്കിരസിന്റെ വാക്കുകൾ അംഗീകരിച്ചു.
തത്രനാനാവിധാനഗ്നീന്പ്രവക്ഷ്യാമി മഹാപ്രഭാന്। കര്മഭിര്വഹുഭിഃ ഖ്യാതാനനാനാര്ഥാന്ബ്രാഹ്മണേഷ്വിഹ
ഇവിടെ ഞാൻ വിവിധവിധമായ മഹാതേജസ്സുള്ള അഗ്നികളെ, അനേകം കര്മ്മങ്ങൾക്കും ഉദ്ദേശങ്ങൾക്കും പ്രശസ്തരായവരെ, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവരെ വിവരിക്കും.
ബ്രഹ്മണോ യസ്തൃതീയസ്തു പുത്രഃ കുരുകുലോദ്വഹ। തസ്യാപി വസുദാഭാര്യാ പ്രജാസ്തസ്യാം ച മേ ശൃണു
കുരുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മൂന്നാമത്തെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നു; അവന്റെ ഭാര്യ വസുദാ ആയിരുന്നു, അവരുടെ സന്തതിയെ ഞാൻ പറയാം.
ബൃഹത്കീര്തിര്ബൃഹജ്ജ്യോതിര്ബൃഹദ്ബ്രഹ്മാ ബൃഹന്മനാഃ। ബൃഹന്മന്ത്രോ ബൃഹദ്ഭാസസ്തഥാ രാജന്ബൃഹസ്പതിഃ
ബൃഹത്കീർത്തി, ബൃഹജ്ജ്യോതി, ബൃഹദ്ബ്രഹ്മ, ബൃഹന്മനസ്, ബൃഹന്മന്ത്ര, ബൃഹദ്ഭാസ, രാജാവേ, ബൃഹസ്പതി എന്നിങ്ങനെയാണ് അവരിൽ ചിലർ.
പ്രജാസു താസു സര്വാസു രൂപേണാപ്രതിമാഽഭവത്। ദേവീ ഭാനുമതീ നാമ പ്രഥമാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
ആ സന്തതികളിൽ എല്ലാം, അപരിമിതമായ സൗന്ദര്യത്തോടെ ഭാനുമതി എന്ന ദേവി, അങ്കിരസിന്റെ ആദ്യ പുത്രിയായി ജനിച്ചു.
ഭൂതാനാമേവ സര്വേഷാം യസ്യാം രാഗസ്തദാഽഭവത്। രാഗാദ്രാഗേതി യാമാഹുര്ദ്വിതീയാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
എല്ലാ ജീവികളിലും ആസ്വാദനമെന്നു വിളിക്കുന്ന ആ ഭാവം ഉദിച്ചുവന്നവളാണ് രാഗാ. ആ രാഗത്തിൽ നിന്നാണ് അവൾ ജനിച്ചതെന്ന് പറയുന്നു. അങ്ങിരസിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകളാണ് രാഗാ.
യാം കപര്ദിസുതാമാഹുര്ദൃശ്യാദൃശ്യേതി ദേഹിനഃ। തനുത്വാത്സാ സിനീവാലീ തുതീയാഽങ്ഗിരസഃ സുതാ
കപർദ്ദന്റെ മകളെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവളാണ്, ദേഹധാരികൾക്ക് കാണാവുന്നതും കാണാനാവാത്തതുമായ അവൾ. അവളുടെ സുന്ദരമായ ദേഹത്താൽ സിനീവാലി എന്നാണവളെ വിളിക്കുന്നത്. അങ്ങിരസിന്റെ മൂന്നാമത്തെ മകളാണ് സിനീവാലി.
യാം തു ദൃഷ്ട്വാ ഭഗവതീം ജനഃ കുഹകുഹായതേ। ഏകാനകേതി യാമാഹുശ്ചതുര്ഥ്യങ്ഗിരസഃ സുതാ
ജനങ്ങൾ ഭഗവതിയെ കണ്ടാൽ കപടതയിൽ ആകുന്നു. അവളെയാണ് ഏകാനക എന്നുപേരിടുന്നത്. അങ്ങിരസിന്റെ നാലാമത്തെ മകളാണ് അവൾ.
പഞ്ചമ്യര്ചിഷ്മതീ നാമ്നാ ഹവിര്ഭിശ്ച ഹവിഷ്മതീ। ഷഷ്ഠീമ്ഗിരസഃ കന്യാം പുണ്യാമാഹുര്മഹിഷ്മതീമ്
അഞ്ചാമത്തെ മകൾ അർചിഷ്മതിയെന്ന പേരിലും ഹവിഷ്മതിയെന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു, അവളുടെ ഹോമങ്ങൾ കാരണം. അങ്ങിരസിന്റെ ഈ പുണ്യവതിയായ മകളെ മഹിഷ്മതിയെന്നു വിളിക്കുന്നു.
മഹാമഖേഷ്വാങ്ഗിരസീ ദീപ്തിമത്സു മഹീയതീ। മഹാമതീതി വിഖ്യാതാ സപ്തമീ കഥ്യതേ സുതാ
മഹാമഖങ്ങളിൽ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധയായ അങ്ങിരസിന്റെ മകളാണ് മഹാമതിയായി അറിയപ്പെടുന്നത്. ഏഴാമത്തെ മകളാണവൾ.
ബൃഹസ്പതേശ്ചാന്ദ്രമസീ ഭാര്യാഽഽസീദ്യാ യശസ്വിനീ। അഗ്നീന്സാഽജനയത്പുണ്യാന്ഷഡേകാം ചാപി പുത്രികാമ്
ചന്ദ്രമസിയായ മഹത്വമുള്ളവളാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ ഭാര്യയായത്. അവൾ ആറു പുണ്യമായ അഗ്നികളെയും ഒരു മകളെയും പ്രസവിച്ചു.
ആഹുതിഷ്വേവ യസ്യാഗ്നേര്ഹവിരാജ്യം വിധീയതേ। സോഗ്നിര്ബൃഹസ്പതേഃ പുത്ര ശംയുര്നാമ മഹാപ്രഭഃ
ആഹുതികളിൽ അഗ്നിക്കായി നെയ്യ് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നിടത്ത്, ആ അഗ്നിയാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ മകൻ ശംയു എന്ന മഹത്തായ പ്രകാശമുള്ളവൻ.
ചാതുര്മാസ്യേഷു യസ്യേഷ്ടമശ്വമേധാഗ്രഭാഗഭൂത്। ദീപ്തിജ്വാലൈരനേകാഗ്രൈരഗ്നിഷ്ടോമോഽഥ വീര്യവാന്
ചതുര്മാസ്യയാഗങ്ങളിൽ, അശ്വമേധയാഗത്തിൽ പ്രധാനമായ പങ്ക് ലഭിക്കുന്നവൻ, അനേകം ജ്വാലകളോടെ ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിഷ്ടോമൻ എന്ന ശക്തനായവനാണ്.
ശംയോരപ്രതിമാ ഭാര്യാ സത്യാ സത്യാഽഥ ധര്മജാ। അഗ്നിതസ്യ സുതോ ദീപ്തസ്തിസ്രഃ കന്യാശ്ച സുവ്രതാഃ
ശംയുവിന്റെ തുല്യരില്ലാത്ത ഭാര്യയാണ് സത്യാ, സത്യവും ധർമ്മത്തിൽ ജനിച്ചവളുമാണ്. അഗ്നിതസിൽ നിന്ന് അവർക്കു ദീപ്ത എന്ന പുത്രനും മൂന്നു സത്വരതയുള്ള പുത്രിമാരുമുണ്ട്.
പ്രഥമേനാജ്യഭാഗേന പൂജ്യതേ യോഽഗ്നിരധ്വരേ। അഗ്നിസ്തസ്യ ഭരദ്വാജഃ പ്രഥമഃ പുത്ര ഉച്യതേ
യാഗത്തിൽ ആദ്യം നെയ്യ് അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നിയുടെ ആദ്യ പുത്രനാണ് ഭരദ്വാജൻ എന്നു പറയുന്നു.
പൌര്ണമാസേഷു സര്വേഷു ഹവിരാജ്യം ധ്രുവോദ്യതമ്। ഭരതോ നാമതഃ സോഗ്നിര്ദ്വിതീയഃ ശംയുതഃ സുതഃ
എല്ലാ പൗർണമാസ്യയാഗങ്ങളിലും നെയ്യ് സ്ഥിരമായി അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരതൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ അഗ്നിയാണ് ശംയുവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ മകൻ.
തിസ്രഃ കന്യാ ഭവന്ത്യന്യാ യാസാം സ ഭരത പതിഃ। ഭാരതസ്തു സുതസ്തസ്യ ഭാരത്യേകാ ച പുത്രികാ
മൂന്ന് മറ്റ് പുത്രിമാരുണ്ട്, അവർക്കു ഭരതൻ ഭർത്താവാണ്. ഭരതനു ഭാരതൻ എന്ന പുത്രനും ഭാരതി എന്ന ഒരു പുത്രിയും ഉണ്ട്.
ഭാരതോ ഭരതസ്യാഗ്നേഃ പാവകസ്തു പ്രജായതേ। മഹാനത്യര്ഥമഹിതസ്തഥാ ഭരതസത്തമ
ഭാരതനിൽ നിന്ന് അഗ്നിയായ പാവകൻ ജനിച്ചു. മഹത്തായും അത്യന്തം മഹിമയുള്ളവനുമാണ് പാവകൻ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
ഭരദ്വാജസ്യ ഭാര്യാ തു വീരാ വീരശ്ച പിണ്ഡദഃ। പ്രാഹുരാജ്യേന തസ്യേജ്യാം സോമസ്യേവ ദ്വിജാഃ ശനൈഃ
ഭരദ്വാജന്റെ ഭാര്യ വീരയാണു, വീരനാണ് പിണ്ഡദൻ. അവന്റെ യാഗം നെയ്യാൽ, സോമയാഗം പോലെ, ക്രമമായി നടത്തുന്നതാണെന്ന് ദ്വിജന്മാർ പറയുന്നു.
ഹവിഷാ യോ ദ്വിതീയേന സോമേന സഹ യുജ്യതേ। രഥപ്രഭൂ രഥധ്വാനഃ കുമ്ഭരേതാഃ സ ഉച്യതേ
രണ്ടാമത്തെ ഹോമത്തിൽ സോമത്തോടൊപ്പം നെയ്യ് അർപ്പിക്കുന്നവനാണ് രഥപ്രഭു, രഥധ്വാന, കുംഭരേതാ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നത്.
സരയ്വാം ജനയത്സിദ്ധിം ഭാനും ഭാഭിഃ സമാവൃണോത്। ആഗ്നേയമനയന്മിഥ്യം മിഥ്യോ നാമൈവ കഥ്യതേ
സരയുവിൽ സിദ്ധിയെ ജനിപ്പിച്ചവനും, ഭാനുവിനെ കിരണങ്ങളാൽ മൂടിയവനും, മിഥ്യ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അഗ്നിയാണ് അവൻ.