അനിഷ്ടസംപ്രയോഗാച്ച വിപ്രയോഗാത്പ്രയിസ്യ ച। മനുഷ്യാ മാനസൈര്ദുഃഖൈര്യുജ്യന്തേ ചാല്പബുദ്ധയഃ
അനിഷ്ടമായതുമായി ചേർന്നതും, ഇഷ്ടമായതിൽ നിന്നു വേർപെട്ടതും കൊണ്ടാണ് ബുദ്ധിയില്ലാത്തവർ മനസ്സിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്.
ഗുണൈര്ഭൂതാനി യുജ്യന്തേ വിയുജ്യന്തേ തഥൈവ ച। സര്വാണി നൈതദേകസ്യ ശോകസ്ഥാനം ഹി വിദ്യതേ
സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് ജീവികൾ ചേർന്നും വേർപെട്ടും പോകുന്നത്. ഇതൊന്നും ഒരാള്ക്ക് മാത്രം ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകേണ്ടതില്ല.
അനിഷ്ടനാന്വിതം പശ്യംസ്തഥാ ക്ഷിപ്രം വിരജ്യതേ। തതശ്ച പ്രതികുര്വന്തി യദി പശ്യന്ത്യുപക്രമമ്
അനിഷ്ടം സംഭവിക്കുന്നത് കണ്ടാൽ ഒരാൾ ഉടൻ തന്നെ അകറ്റാൻ ശ്രമിക്കും; പിന്നെ, അതിന് മാർഗം കാണുമ്പോൾ, അതു പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കും.
ശോചതോ ന ഭവേത്കിംചിത്കേവലം പരിതപ്യതേ। പരിത്യജന്തി യേ ദുഃഖം സുഖം വാഽപ്യുഭയം നരാഃ
വ്യഥപ്പെടുന്നതിലൂടെ ഒന്നും ലഭിക്കില്ല; ദു:ഖം മാത്രം കൂടും. ദു:ഖവും സന്തോഷവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവരാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനികൾ.
ത ഏവ സുഖമേധന്തേ ജ്ഞാനതൃപ്താ മനീഷിണഃ। അസംതോഷപരാ മൂഢാഃ സംതോഷം യാനതി പണ്ഡിതാഃ
ജ്ഞാനത്തിൽ തൃപ്തരായ മനീഷികൾക്കാണ് സുഖം ലഭിക്കുന്നത്. സംതൃപ്തിയില്ലാത്തവരാണ് മൂഢന്മാർ; പണ്ഡിതന്മാർ സംതൃപ്തിയെ തേടുന്നു.
അസംതോഷസ്യ നാസ്ത്യന്തസ്തുഷ്ടിസ്തു പരമം സുഖമ്। ന ശോചന്തി ഗതാധ്വാനഃ പശ്യന്തഃ പരമാം ഗതിം
അസന്തൃപ്തിക്ക് ഒരിക്കലുമൊന്നും അവസാനം ഇല്ല; സംതൃപ്തിയാണു പരമസുഖം. യാത്രയുടെ അവസാനം എത്തിയവർ, പരമഗതി കാണുമ്പോൾ, ദു:ഖിക്കാറില്ല.
ന വിഷാദേ മനഃ കാര്യം വിഷാദോ വിഷമുത്തമമ്। മാരയത്യകൃതപ്രജ്ഞം ബാലം ക്രുദ്ധ ഇവോരഗഃ
മനസ്സ് വിഷാദത്തിൽ ആക്കരുത്; വിഷാദം ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ വിഷം തന്നെയാണ്. അതു, അജ്ഞാനിയെയും ബാലനെയും ക്രുദ്ധനായ പാമ്പുപോലെ നശിപ്പിക്കും.
യംവിഷാദോഽഭിഭവതി വിഷമേ സമുപസ്ഥിതേ। തേജസാ തസ് ഹീനസ്യ പുരുഷാര്ഥോ ന വിദ്യതേ
പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് വിഷാദം ഒരാളെ കീഴടക്കുമ്പോൾ, അവൻ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട്, ജീവിതത്തിൽ യാതൊരു നേട്ടവും ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയില്ല.
അവശ്യം ക്രിയമാണസ് കര്മണോ ദൃശ്യതേ ഫലമ്। ന ഹി നിര്വേദമാഗമ്യ കിംചിത്പ്രാപ്നോതി ശോഭനമ്
നമുക്ക് ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങളുടെ ഫലം തീർച്ചയായും കാണാം. നിരാശയിലായാൽ ഒരുപാട് നല്ലതൊന്നും ലഭിക്കില്ല.
അഥാപ്യുപായം പശ്യേത ദുഃഖസ് പരിമോക്ഷണേ। അശോചന്നാരഭേതൈവ യുക്തശ്ചാവ്യസനീ ഭവേത്
ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് മോചനം കിട്ടാനുള്ള മാർഗം കാണുമ്പോൾ, ദു:ഖിക്കാതെ പ്രവർത്തിക്കണം; മനസ്സുറപ്പോടെ ദു:ഖം വരുത്തുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കണം.
ഭൂതേഷ്വഭാവം സംചിന്ത്യ യേ തു ബുദ്ധേഃ പരം ഗതാഃ। ന ശോചന്തി കൃതപ്രജ്ഞാഃ പശ്യന്തഃ പരമാം ഗതിമ്
ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും നശ്വരമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, പരമമായ ജ്ഞാനത്തിലേക്ക് എത്തിയവർ ദു:ഖിക്കുന്നില്ല; കാരണം, അവർക്ക് പരമലക്ഷ്യം വ്യക്തമായി കാണാം.
ന ശോചാമി രമേ വിദ്വന്കാലാകാങ്ക്ഷീ സ്ഥിതോസ്മ്യഹമ്। ഏതൈര്നിദര്ശനൈര്ബ്രഹ്മന്നാവസീദാമി സത്തമ
പ്രജ്ഞാനിയേ, ഞാൻ ദു:ഖിക്കുന്നില്ല; ശരിയായ സമയത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ഞാൻ മനസ്സുതളരുന്നില്ല, സദ്ഗുണശാലിയായ ബ്രാഹ്മണനേ.
കൃതപ്രജ്ഞോസി മേധാവീ ബുദ്ധിശ്ച വിപുലാ തവ। പാപാന്നിവൃത്തോസി സദാ ജ്ഞാനവൃദ്ധോസി ധര്മവിത്
നിനക്ക് പൂർണ്ണമായ ജ്ഞാനവും ബുദ്ധിയും ഉണ്ട്; നീ എപ്പോഴും ദു:ശീലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നു, ധർമ്മം അറിയുന്നവനും ജ്ഞാനത്തിൽ വളർന്നവനും ആണു.
ആപൃച്ഛേ ത്വാം സ്വസ്തി തേഽസ്തു ധര്മസ്ത്വാം പരിരക്ഷതു। അപ്രമാദസ്തു കര്തവ്യോ ധര്മേ ധര്മഭൃതാംവര
ഞാൻ നിന്നോട് വിടപറയുന്നു; നിനക്ക് ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ. ധർമ്മം നിന്നെ സംരക്ഷിക്കട്ടെ; നീ എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ ജാഗ്രതയോടെ പ്രവർത്തിക്കണം.
ബാഢമിത്യേവ തം വ്യാധഃ കൃതാഞ്ജലിരുവാച ഹ। പ്രദക്ഷിണമഥോ കൃത്വാ പ്രസ്ഥിതോ ദ്വിജസത്തമഃ
അവനോട് 'ശരി' എന്ന് പറഞ്ഞ്, ആ വ്യാധൻ കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നെ, അവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ യാത്രയായി.
സ തു ഗത്വാദ്വിജഃ സര്വാം ശുശ്രൂഷാം കൃതവാംസ്തദാ। മാതാപിതൃഭ്യാമന്ധാഭ്യാം യഥാന്യായം സുസംശിതഃ
അവിടെത്തിയ ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ കുരുടനായ അമ്മയെയും അച്ഛനെയും എല്ലാ വിധത്തിലും ഉചിതമായി സേവിച്ചു.
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം നിഖിലേന യുധിഷ്ഠിര। പൃഷ്ടവാനസി യം താത ധര്മം ധര്മഭൃതാംവര
യുധിഷ്ഠിരാ, നീ ചോദിച്ച ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ എല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞുതന്നു, ധർമ്മത്തിലും ഉത്തമനായവനേ.
പതിവ്രതായാ മാഹാത്മ്യം ബ്രാഹ്മണസ്യ ച സത്തമ। മാതാപിത്രോശ്ച ശുശ്രൂഷാ ധര്മവ്യാധേന കീര്തിതാ
ഭർത്താവിനോടുള്ള ഭാര്യയുടെ മഹത്വവും, ബ്രാഹ്മണന്റെ ഉത്തമത്വവും, മാതാപിതാക്കളെ സേവിക്കുന്നതിന്റെ മഹത്വവും ആ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ വ്യാധൻ പ്രശംസിച്ചു.
അത്യദ്ഭുതമിദം ബ്രഹ്മന്ധര്മാഖ്യാനമനുത്തമമ്। സര്വധര്മവിദാംശ്രേഷ്ഠ കഥിതം മുനിസത്തമ
ബ്രാഹ്മണനേ, നീ പറഞ്ഞ ഈ ധർമ്മകഥ അത്യന്തം അത്ഭുതകരവും ഉത്തമവുമാണ്, എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളെ അറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മുനിയേ.
സുഖശ്രാവ്യതയാ വിദ്വന്മുഹൂര്ത ഇവ മേ ഗതഃ। ന ഹി തൃപ്തോസ്മി ഭഗവഞ്ശൃണ്വാനോ ധര്മമുത്തമമ്
വിദ്വാനേ, കേൾക്കാൻ അത്ര മനോഹരമായതിനാൽ സമയം ഒരു നിമിഷംപോലെയായി കടന്നു പോയി. ഭഗവാനേ, ഈ ഉത്തമധർമ്മം കേട്ടിട്ടും എനിക്ക് തൃപ്തിയില്ല.
ശ്രുത്വേമാം ധര്മസംയുക്താം ധര്മരാജഃ കഥാം ശുഭാമ്। പുനഃ പപ്രച്ഛ തമൃഷിം മാര്കണ്ഡേയമിദം തദാ
ഈ പുണ്യകഥയിൽ ധർമ്മം നിറഞ്ഞതാണെന്ന് കേട്ട ശേഷം, ധർമ്മരാജാവ് വീണ്ടും ആ മഹർഷി മാർകണ്ടേയനോട് ചോദിച്ചു.
കഥമഗ്നിര്വനം യാതഃ കഥം ചാപ്യങ്ഗിരാഃ പുരാ। നഷ്ടേഽഗ്നൌ ഹവ്യമഹവദഗ്നിര്ഭൂത്വാ മഹാദ്യുതിഃ
അഗ്നി എങ്ങനെ കാടിലേക്ക് പോയി? പുരാതനകാലത്ത് അങ്കിരാസും അങ്ങനെ പോയോ? അഗ്നി നഷ്ടമായപ്പോൾ, മഹാതേജസ്വിയായ അഗ്നി എങ്ങനെ ഹവ്യമായി?
അഗ്നിര്യദാ ചൈക ഏവ ബഹുത്വം ചാസ്യ കര്മസു। ദൃശ്യതേ ഭഗവന്സര്വമേതദിച്ഛാമി വേദിതുമ്
ഭഗവാനേ, അഗ്നി ഒരാളാണെങ്കിൽ, എങ്ങനെ പലവിധം പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു? ഇതൊക്കെ ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കുമാരശ്ച യഥോത്പന്നോ യഥാ ചാഗ്നേഃ സുതോഽഭവത്। യഥാ രുദ്രാച്ച സംഭൂതോ ഗങ്ഗായാം കൃത്തികാസു ച
ആ ബാലൻ എങ്ങനെ ജനിച്ചു? അഗ്നിയുടെ മകനായി എങ്ങനെ മാറി? രുദ്രനിൽ നിന്നും, ഗംഗയിൽ നിന്നും, കൃതികകളിൽ നിന്നും എങ്ങനെ അവൻ ജനിച്ചു?
ഏതദിച്ഛാമ്യഹം ത്വത്തഃ ശ്രോതും ഭാര്ഗവസത്തമ। കൌതൂഹലസമാവിഷ്ടോ യാഥാതഥ്യം മഹാമുനേ
ഭാർഗവശ്രേഷ്ഠനേ, ഈ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെ സംഭവിച്ചുവെന്ന് ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എനിക്ക് അതിൽ വലിയ കൗതുകം ഉണ്ട്.
അത്രാപ്യുദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ്। യഥാ ക്രുദ്ധോ ഹുതവഹസ്തപസ്തപ്തും വനം ഗതഃ
ഇവിടെയും ഒരു പുരാതനകഥ പറയുന്നു: അഗ്നിദേവൻ കോപത്തോടെ കാടിലേക്ക് പോയി തപസ്സ് ചെയ്തു എന്നു.
യഥാ ച ഭഗവാനഗ്നിഃ സ്വയമേവാങ്ഗേരാഽഭവത്। സംതാപയംശ്ച പ്രഭയാ നാശയംസ്തിമിരാവലിമ്
പുണ്യനായ അഗ്നിദേവൻ സ്വയം അങ്കിരസിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചുവന്നു, തന്റെ പ്രകാശംകൊണ്ട് ഇരുണ്ടതെല്ലാം അകറ്റി, ലോകങ്ങളെ ചൂടാക്കി.
പുരാങ്ഗിരാ മഹാബാഹോ ചചാര തപ ഉത്തമമ്। ആശ്രമസ്ഥോ മഹാഭാഗോ ഹവ്യവാഹം വിശേഷയന്। യഥാഗ്നിര്ഭൂത്വാ തു തദാ ജഗത്സര്വം വ്യകാശയത്
മഹാബാഹുവായവനേ, പുരാതനകാലത്ത് അങ്കിരസു തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു, ഉത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്തു, ഹവ്യവാഹനായി അഗ്നിയെ പ്രത്യേകിച്ചറിയപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ അഗ്നിയായി അവൻ മുഴുവൻ ലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചു.
തപശ്ചരംസ്തു ഹുതഭുക്സംതപ്തസ്തസ്യ തേജസാ। ഭൃശം ഗ്ലാനശ്ചതേജസ്വീ ന ച കിംചിത്പ്രജജ്ഞിവാന്
അഗ്നിദേവൻ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ തേജസ്സിൽ വെന്തുപോയി, വളരെ ക്ഷീണിച്ചു, തേജസ്സും ക്ഷയിച്ചു, ഒന്നും അറിയാതെ പോയി.
അഥ സംചിന്തയാമാസ ഭഗവാന്ഹവ്യവാഹനഃ। അന്യോഽഗ്നിരിവ ലോകാനാം ബ്രഹ്മണാ സംപ്രകല്പിതഃ
അപ്പോൾ ഹവ്യവാഹനൻ ആലോചിച്ചു: 'ലോകങ്ങൾക്കായി ബ്രഹ്മാവ് വേറൊരു അഗ്നിയെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു.'