മൂര്ധാനമാശ്രിതോ വഹ്നിഃ ശരീരം പരിപാലയന്। പ്രാണോ മൂര്ധനി ചാഗ്നൌ ച വര്തമാനോ വിചേഷ്ടതേ
തലയിൽ പാർക്കുന്ന അഗ്നിയാണ് ശരീരം സംരക്ഷിക്കുന്നത്; തലയിൽ അഗ്നിയിലും പ്രാണനും പാർക്കുന്നു, അവൻ ശരീരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഭൂം ഭവ്യം ഭവിഷ്യം ച സര്വം പ്രാണേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്। ശ്രേഷ്ഠം തദേവ ഭൂതാനാം ബ്രഹ്മജ്യോതിരുപാസ്മഹേ
ഭൂതകാലം, വരാനിരിക്കുന്ന കാലം, ഭാവി എല്ലാം പ്രാണനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് സകലഭൂതങ്ങളിൽ ഉന്നതമായത്; ഞങ്ങൾ ആ ബ്രഹ്മജ്യോതിയെ ആരാധിക്കുന്നു.
സ ജന്തുഃ സര്വഭൂതാത്മാ പുരുഷഃ സ സനാതനഃ। മനോബുദ്ധിരഹംകാരോ ഭൂതാനാം വിഷയശ്ച സഃ
അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാണ്, ശാശ്വതനായ പുരുഷനാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും മനസും ബുദ്ധിയും അഹങ്കാരവും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും അവനാണ്.
അവ്യക്തം സസ്വസംജ്ഞം ച ജീവഃ കാലഃ സ ചൈവ ഹി। പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചൈവ പ്രാണ ഏവ ദ്വിജോത്തമ
അവൻ ദൃശ്യമല്ലാത്തതും സ്വയം അറിയുന്ന ജീവനും കാലവും തന്നെയാണ്. പ്രകൃതിയും പുരുഷനും പ്രാണനും അവനാണ്, മഹാനായ ദ്വിജനേ.
ജാഗര്തി സ്വപ്നകാലേ ച സ്വപ്നേ സ്വപ്നായതേ ച സഃ। ജാഗ്രത്സു ബലമാധത്തേ ചേഷ്ടത്സു ചേഷ്ടയത്യപി
ജാഗ്രതാവസ്ഥയിൽ അവൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, സ്വപ്നത്തിൽ സ്വപ്നം കാണുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്നവർക്കു ശക്തി നൽകുകയും പ്രവർത്തിക്കുന്നവരിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തസ്മിന്നിരുദ്ദേ വിപ്രേന്ദ്ര മൃത ഇത്യഭിധീയതേ। ത്യക്ത്വാ ശരീരം ഭൂതാത്മാ പുനരന്യത്പ്രപദ്യതേ
അത് അടയ്ക്കുമ്പോൾ, മഹാഭാഗവതേ, അതിനെ മരണം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ശരീരം വിട്ട്, ജീവാത്മാവ് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഏഷ ത്വഗ്നിരപാനന പ്രാണേന പരിപാല്യതേ। പൃഷ്ഠതസ്തു സമാനന സ്വാംസ്വാം ഗതിമുപാശ്രിതഃ
ഈ അഗ്നി, അപ്പാനനാമത്തിലുള്ളത്, പ്രാണനാൽ നിലനിൽക്കുന്നു. പിന്നിൽ സമാനൻ ഓരോന്നും തനതു വഴി പിന്തുടരുന്നു.
വസ്തുമൂലേ ഗുദേ ചൈവ പാവകം സമുപാശ്രിതഃ। വഹന്മൂത്രം പുരീഷംവാഽപ്യപാനഃ പരിവര്തതേ
വസ്തുവിന്റെ അടിയിൽ, ഗുദത്തിൽ അപ്പാനൻ അഗ്നിയെ ധരിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. അപ്പാനൻ മൂത്രമോ മലമോ വഹിച്ച് ചുറ്റുന്നു.
പ്രയത്നേ കര്മണി ബലേ യ ഏകസ്ത്രിഷു വര്തതേ। ഉദാന ഇതി തം പ്രാഹുരധ്യാത്മവിദുഷോ ജനാഃ
ശ്രമത്തിലും പ്രവർത്തിയിലും ബലത്തിലും മൂന്ന് വഴികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെ ആത്മവിദ്യയുള്ളവർ ഉദാനൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
സന്ധൌസന്ധൌ സംനിവിഷ്ടഃ സര്വേഷ്വപി തഥാഽനിലഃ। ശരീരേഷു മനുഷ്യാണാം വ്യാന ഇത്യുപദിശ്തേ
എല്ലാ സന്ധികളിലും എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന വായുവിനെ മനുഷ്യരുടെ ശരീരത്തിൽ വ്യാനൻ എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ധാതുഷ്വഗ്നിസ്തു വിതതഃ സ തു വായുസമീരിതഃ। രസാന്ധാതൂംശ്ച ദോഷാംശ്ച വര്തയന്പരിധാവതി
അഗ്നി ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, വായു അതിനെ ഉണർത്തുന്നു. അത് രസവും ഘടകങ്ങളും ദോഷങ്ങളും ചുറ്റിച്ചിരിക്കുന്നു.
പ്രാണാനാം സംനിപാതാത്തു സന്നിപാതഃ പ്രജായതേ। സോഷ്മാ സോഗ്നിരിതിജ്ഞേയോ യോഽന്നം പചതിദേഹിനാം
പ്രാണങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് സംയോജനം ഉണ്ടാകുന്നത്. ആ ഊഷ്മാവ്, അഗ്നി എന്നറിയപ്പെടുന്നത്, ജീവികൾക്ക് അന്നം പാകം ചെയ്യുന്നു.
അപാനോദാനയോര്മധ്യേ പ്രാണന്യാനൌ സമാഹിതൌ। സമന്വിതസ്ത്വധിഷ്ഠാനം സമ്യക്പചതി പാവകഃ
അപ്പാനനും ഉദാനനും ഇടയിൽ, പ്രാണനും വ്യാനനും നിലകൊള്ളുന്നു. അവ ചേർന്ന്, അഗ്നി അവിടെ ശരിയായി പാകം ചെയ്യുന്നു.
അസ്യാപി പായുപര്യന്തസ്തഥാ സ്യാദ്ഗുദസംജ്ഞിതഃ। സ്രോതാംശി തസ്മാജ്ജായന്തേ സര്വപ്രാണേഷു ദേഹിനാമ്
ഇതിന്റെ പരിധി പായുവിൽവരെ, ഗുദം എന്നറിയപ്പെടുന്നിടം വരെയാണ്. അതിൽ നിന്നാണ് ശരീരത്തിലെ എല്ലാ പ്രാണവായുക്കളിലും നാളങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നത്.
അഗ്നിവേഗവഹഃ പ്രാണോ ഗുദാന്തേ പ്രതിഹന്യതേ। സ ഊര്ധ്വമാഗമ്യ പുനഃ സമുത്ക്ഷിപതി പാവകമ്
അഗ്നിയുടെ ശക്തി വഹിക്കുന്ന പ്രാണൻ ഗുദത്തിന്റെ അറ്റത്ത് തടയപ്പെടുന്നു. പിന്നെ മേലേക്ക് ഉയർന്ന് അഗ്നിയെ വീണ്ടും ഉയർത്തുന്നു.
പക്വാശയസ്ത്വധോനാഭ്യാ ഊര്ധ്വമാമാശയഃ സ്ഥിതഃ। നാഭിമധ്യേ ശരീരസ്യ പ്രാണാഃ സര്വേ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ
പക്വാശയം നാഭിക്കു കീഴിലാണ്, അമാശയം മേലിലാണ്. നാഭിയുടെ നടുവിൽ എല്ലാ പ്രാണവായുക്കളും ശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രവൃത്താ ഹൃദയാത്സര്വേ തിര്യഗൂര്ധ്വമധസ്തഥാ। വഹന്ത്യന്നരസാന്നാഡ്യോ ദശപ്രാണപ്രചോദിതാഃ
ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ നാളങ്ങളും പുറപ്പെടുന്നു; അവ പത്തുപ്രാണവായുക്കൾ ഉണർത്തി, അന്നരസം വഹിച്ച് കിഴക്ക്, മേൽ, താഴ്വരയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
യോഗിനാമേഷ മാര്ഗസ്തു യേന ഗച്ഛന്തി തത്പരമ്। ജിതക്ലമാസനോ ധീരോ മൂര്ധന്യാത്മാനമാദത്
യോജകരുടെ വഴി ഇതാണ്; അതിലൂടെ അവർ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു. ക്ഷീണം ജയിച്ച് ഉറച്ച മനസ്സോടെ ഇരുന്നവൻ ആത്മാവിനെ മസ്തകത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
ഏവം സര്വേഷു വിതതൌ പ്രാണാപാനൌ ഹി ദേഹിഷു। `തൌ താവദഗ്നിസഹിതൌ വിദ്ധി വൈ പ്രാണമാത്മനി
ഇങ്ങനെ പ്രാണനും അപ്പാനനും എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലുമാണ് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ രണ്ടും അഗ്നിയോടൊപ്പം ആത്മാവിനുള്ളിൽ പ്രാണനാണ് എന്ന് അറിയണം.
ഏകാദശവികാരാത്മാ കലാസംഭാരസംഭൃതഃ। മൂര്തിമന്തം ഹി തം വിദ്ധി നിത്യം യോഗജിതാത്മകമ്। തസ്മിന്യഃ സംസ്ഥിതോ ഹ്യഗ്നിര്നിത്യം സ്ഥാല്യാമിവാഹിതഃ
പതിനൊന്ന് ഭേദങ്ങളാൽ, കലകളുടെ കൂട്ടായ്മയാൽ, ആ ശരീരധാരി രൂപമുള്ളവനാണ്, യോജയുക്തനായി എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു. അവനിൽ അഗ്നി സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നു, പാത്രത്തിൽ അഗ്നി നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ.
ആത്മാനം തം വിജാനീഹി നിത്യം ത്യാഗജിതാത്മകം
ആ ആത്മാവിനെ നീ എപ്പോഴും ശാശ്വതമായതും ത്യാഗത്തിലൂടെ ആത്മനിയന്ത്രണം നേടിയതുമായതായി അറിയണം.
ദേവോ യഃ സംസ്ഥിതസ്തസ്മിന്നബ്ബിന്ദുരിവ പുഷ്കരേ। ക്ഷേത്രജ്ഞം തം വിജാനീഹി നിത്യം ത്യാഗജിതാത്മകം
ആ ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ദൈവത്തെ, താമരയിൽ ഒരു തുള്ളിപോലെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങൾ അറിയുന്നവനായി, എപ്പോഴും ത്യാഗത്തിലൂടെ ആത്മനിയന്ത്രണം നേടിയവനായി നീ മനസ്സിലാക്കണം.
ജീവാത്മകം വിജാനീഹി രജഃ സത്വം തമസ്തഥാ। ജീവമാത്മഗുണം വിദ്ധി തഥാഽഽത്മാനം പരാത്മകം
ജീവാത്മാവിനെ നീ രാജസും സത്ത്വവും തമസ്സും ഉള്ളതായും, ജീവൻ ആത്മാവിന്റെ ഗുണമായും, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവായും മനസ്സിലാക്കണം.
അചേതനം ജീവഗുണം വദന്തി സചേഷ്ടതേ ചേഷ്ടയതേ ച സര്വമ്। തതഃ പരം ക്ഷേത്രവിദോ വദന്തി പ്രാകല്പയദ്യോ ഭുവനാനി സപ്ത
ജീവന്റെ ഗുണം ജഡമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു, എങ്കിലും അതാണ് എല്ലാം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത്. അതിനപ്പുറത്ത്, ഏഴു ലോകങ്ങൾ ആദിയിൽ സൃഷ്ടിച്ചവനെ, ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാർ പറയുന്നു.
ഏഷ സര്വേഷു ഭൂതേഷു ഭൂതാത്മാ ന പ്രകാശതേ। ദൃശ്യതേ ത്വഗ്ര്യയാ ബുദ്ധ്യാ സൂക്ഷ്മയാ ജ്ഞാനവേദിഭിഃ
സകലഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള ഈ ആത്മാവ് വെളിപ്പെടുന്നില്ല; അതിനെ സൂക്ഷ്മമായ ജ്ഞാനത്തോടെ, ഉഗ്രമായ ബുദ്ധിയുള്ളവർ മാത്രം കാണുന്നു.
ചിത്തസ്യ ഹി പ്രസാദേന ഹനതി കര്മ ശുഭാശുഭമ്। പ്രസന്നാത്മാത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമനന്ത്യമശ്നുതേ
മനസ്സിന്റെ ശാന്തതയാൽ നല്ലതും ചീത്തയുമായ കർമ്മങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാം; ശാന്തമായ മനസ്സിൽ ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ടാൽ അനന്തമായ സന്തോഷം ലഭിക്കും.
ലക്ഷണം തു പ്രസാദസ്യ യഥാ തൃപ്തഃ സുഖം സ്വപേത്। `സുഖദുഃഖേ ഹി സംത്യജ്യ നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ'। നിവാതേ വാ യഥാ ദീപോ ദീപ്യേത്കുശലദീപിതഃ
ശാന്തതയുടെ ലക്ഷണം, തൃപ്തനായി സന്തോഷത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്; സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ദ്വന്ദങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ആസ്വാദനങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് കത്തുന്ന വിളക്കുപോലെ, നൈപുണ്യത്തോടെ തെളിയുന്നവനാണ്.
പൂര്വരാത്രേഽപരേ ചൈവ യുഞ്ജാനഃ സതതം മനഃ। ലധ്വാഹാരോ വിശുദ്ധാത്മാ പശ്യത്യാത്മാനമാത്മനി
രാത്രിയുടെ ആദിയിലും അവസാനത്തിലും സ്ഥിരമായി മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, അളവിലുള്ള ആഹാരം കഴിച്ച്, ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു.
പ്രദീപ്തേനേവ ദീപേന മനോദീപേന പശ്യതി। ദൃഷ്ട്വാഽഽത്മാനം നിരാത്മാനം സ തദാ വിപ്രമുച്യതേ
തെളിഞ്ഞ വിളക്കുപോലെ, മനസ്സിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു; ആത്മാവിനെ അഹങ്കാരമില്ലാതെ കണ്ടാൽ, അപ്പോൾ അവൻ സത്യമായും മോചിതനാകും.
സര്വോപായൈസ്തു ലോഭസ് ക്രോധസ്യ ച വിനിഗ്രഹഃ। ഏതത്പവിത്രം യഞ്ജ്ഞാനം തപോ വൈ സംക്രമോ മതഃ
എല്ലാ മാർഗ്ഗങ്ങളാലും ലാഭവും കോപവും നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ഇതാണ് ഏറ്റവും വിശുദ്ധമായ ജ്ഞാനം, യഥാർത്ഥ തപസ്സും ഉന്നതമായ ആചാരവും.