ഷണ്ണാമാത്പ്രനി യോജ്യാനാമൈശ്വര്യം യോഽധിതിഷ്ഠതി। ന സ പാപൈഃ കുതോഽനര്ഥൈര്യുജ്യതേ വിജിതേന്ദ്രിയഃ
ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് വശീകരിച്ചവൻ പാപങ്ങളാലോ ദുരന്തങ്ങളാലോ ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവൻ ഇന്ദ്രിയജയിയാണു.
രഥഃ ശരീരം പുരുഷസ്യ ദൃഷ്ട- മാത്മാ നിയന്തേന്ദ്രിയാണ്യാഹുരശ്വാന്। തൈരപ്രമത്തഃ കുശലീ സദശ്വൈ- ര്ദാന്ത സുഖം യാതി രഥീവ ധീരഃ
ഒരു മനുഷ്യന്റെ ശരീരം ഒരു രഥംപോലെയാണ്, ആത്മാവാണ് രഥസാരഥി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകളാണ്. ജാഗ്രതയോടും കഴിവോടും കൂടെ, നല്ല കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രഥസാരഥിയെപ്പോലെ ധീരൻ സന്തോഷത്തോടെ യാത്രചെയ്യുന്നു.
ഷണ്ണാമാത്മനിയുക്താനാമിന്ദ്രിയാണാം പ്രമാഥിനാമ്। യോ ധീരോ ധാരയേദ്രശ്മീന്സ സ്യാത്പരമസാരഥിഃ
ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആത്മാവിനോട് ചേർത്ത്, അവ അശാന്തരായിരിക്കുമ്പോഴും, അവയുടെ കയറ്റം ഉറപ്പോടെ പിടിക്കുന്നവനാണ് പരമസാരഥി.
ഇന്ദ്രിയാണാം പ്രസൃഷ്ടാനാം ഹയാനാമിവ വര്ത്മസു। ധൃതിം കുര്വീത സാരഥ്യേ ധൃത്യാ താനി ജയേദ്ധ്രുവമ്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വഴികളിൽ കുതിരകൾപോലെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പോകുമ്പോൾ, രഥസാരഥിത്വത്തിൽ ധൈര്യം പുലർത്തണം. ധൈര്യത്താൽ അവയെ നിർഭാഗ്യമായി ജയിക്കാം.
ഇന്ദ്രിയാണാം വിചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ। തദസ് ഹരതേ ബുദ്ധിം നാവം വായുരിവാമ്ഭസി
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അവയെ പിന്തുടരുമ്പോൾ, മനസ്സിന്റെ ബുദ്ധി അകറ്റപ്പെടുന്നു. അതെ, കാറ്റ് വെള്ളത്തിൽ ഒരു നാവിനെ എങ്ങനെ തള്ളിക്കളയുമോ, അതുപോലെയാണ് ഇത്.
യേഷു വിപ്രതിപദ്യന്തേ ഷട്സ്വമോഹാത്ഫലാഗമമ്। തേഷ്വധ്യവസിതാധ്യായീ വിന്ദതേ ധ്യാനജം ഫലമ്
ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ, ഫലത്തിനായി മോഹത്തിൽ അകപ്പെടുന്നവരിൽ, ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവൻ മാത്രം ധ്യാനഫലം നേടുന്നു.
ഏവം തു സൂക്ഷ്മേ കഥിതേ ധര്മവ്യാധേന ഭാരത। ബ്രാഹ്മണഃ സ പുന സൂക്ഷ്മം പപ്രച്ഛ സുസമാഹിതഃ
ഇങ്ങനെ ധർമ്മവ്യാധൻ സൂക്ഷ്മമായ ഉപദേശം പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭാരതകുലജാതനായ ബ്രാഹ്മണൻ മനസ്സോടെ വീണ്ടും ആ സൂക്ഷ്മതയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
വൃത്ത്വസ്യ രജസശ്ചൈവ തമസശ്ച യഥാതഥമ്। വൃണാംസ്തത്ത്വേന മേ ബ്രൂഹി യഥാവദിഹ പൃച്ഛതഃ
സത്വം, രജസ്, തമസ് ഇവയുടെ സ്വഭാവവും വ്യത്യാസവും എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നതുപോലെ സത്യമായി വിശദമായി പറയൂ.
ദൃന്ത തേ കഥയിഷ്യാമി യന്മാം ത്വം പരിപൃച്ഛസി। ഏതാന്ഗുണാന്പൃഥക്ത്വേന നിബോധ ഗദതോ മമ
നീ ചോദിച്ചതു പോലെ ഈ ഗുണങ്ങളെ ഓരോന്നായി യഥാർത്ഥത്തിൽ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
മോഹാത്മകം തമസ്തേഷാം രജ ഏഷാം പ്രവര്തകമ്। പ്രകാശബഹുലത്വാച്ച സത്വം ജ്യായ ഇഹോച്യതേ
ഇവയിൽ, തമസ് അജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതും, രജസ് പ്രവർത്തനത്തിന് കാരണമാകുന്നതും, സത്വം പ്രകാശം കൂടുതലായതിനാൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും ആണെന്ന് ഇവിടെ പറയുന്നു.
അവിദ്യാബഹുലോ മൂഢഃ സ്വപ്നശീലോ വിചേതനഃ। ദൃര്ഹൃപീകസ്തമോധ്യസ്തഃ സക്രോധസ്താമസോഽലസഃ
തമോഗുണം അധികമുള്ളവൻ അജ്ഞാനവും ഭ്രമവും ഉറക്കവും അവബോധം കുറവും മുറിവും കോപവും ആലസ്യവും ഉള്ളവനാണ്.
സുവൃത്തവാക്യോ മന്ത്രീ ച യോ നരാഗ്ര്യോഽനമൂയകഃ। വിവിത്സമാനോ വിപ്രര്ഷേ സ്തബ്ധോ മാനീ സ രാജസഃ
നല്ല ഭാഷയുള്ളവനും ഉപദേശകനും ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിലുള്ളവനും അസൂയയില്ലാത്തവനും അറിവ് തേടുന്നവനും, എന്നാൽ അഹങ്കാരവും മുറിവും ഉള്ളവനും രജോഗുണിയൻ ആകുന്നു.
പ്രകാശബഹുലോ ധീരോ നിര്വിവിത്സോഽനസൂയകഃ। അക്രോധനോ നരോ ധീമാന്ദാന്തശ്ചൈവസ സാത്വികഃ
പ്രകാശം കൂടുതലുള്ളവനും ധൈര്യവാനുമായവനും അസൂയയില്ലാത്തവനും ക്ഷമയുള്ളവനും ബുദ്ധിമാനുമായവനും സ്വയം നിയന്ത്രണമുള്ളവനും സത്വഗുണിയനാണ്.
സാത്വികസ്ത്വഥ സംബുദ്ധോ ലോകവൃത്തൈര്ന ലിപ്യതേ। യദാ ബുധ്യതി ബോധ്ധവ്യം ലോകവൃത്തം ജുഗുപ്സതേ
സത്വഗുണിയൻ ഉണർന്നവനാകുമ്പോൾ ലോകത്തിന്റെ പ്രവൃത്തികളാൽ മലിനമാകുന്നില്ല; അറിയേണ്ടത് മനസ്സിലാകുമ്പോൾ ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ അവൻ ദോഷം കാണുന്നു.
വൈരാഗ്യസ് ച രൂപം തു പൂര്വമേവ പ്രവര്തതേ। മൃദുര്ഭവത്യഹംകാരഃ പ്രസീദത്യാര്ജവം ച യത്
അവനിൽ ആദ്യം വിരക്തി ഉണരുന്നു; അഹങ്കാരം മൃദുവാകുന്നു; സത്യസന്ധതയും ഉദാരതയും വളരുന്നു.
തതോഽസ് സര്വദ്വന്ദ്വാനി പ്രശാമ്യന്തി പരസ്പരമ്। ന ചാസ്യാസംയമോ നാമ ക്വചിദ്ഭവതി കശ്ചന
അതിനുശേഷം എല്ലാ ദ്വന്ദങ്ങളും തമ്മിൽ ശമിക്കുന്നു; അവനിൽ എവിടെയും അശാന്തതയോ അക്രമണയോ ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ശൂദ്രയോനൌ ഹി ജാതസ്യ സദ്ഗുണാനുപതിഷ്ഠതഃ। വൈശ്യത്വം ഭവതി ബ്രഹ്മന്ക്ഷത്രിയത്വം തഥൈവ ച
ശൂദ്രകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ നല്ല ഗുണങ്ങൾ പുലർത്തുമ്പോൾ, അവൻ വൈശ്യനോ ക്ഷത്രിയനോ ആകുന്നു, ബ്രാഹ്മണ.
ആര്ജവേ വര്തമാനസ്യ ബ്രാഹ്മണ്യമഭിജായതേ। ഗുണാസ്തേ കീര്തിതാഃ സര്വേ കിം ഭൂയഃ ശ്രോതുമിച്ഛസി
സത്യസന്ധതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനിൽ ബ്രാഹ്മണത്വം ഉണ്ടാകുന്നു; ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇനി എന്ത് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
പാര്ഥിവം ധാതുമാസാദ്യ ശാരീരോഽഗ്നിഃ കഥം ഭവേത്। അവകാശവിശേഷേണ കഥം വര്തയതേഽനിലഃ
ഭൂതത്വത്തിൽ നിന്ന് ശരീരത്തിലെ അഗ്നിചൈതന്യം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു? പ്രത്യേകമായ ഇടങ്ങളിൽ വായു എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു?
പ്രശ്നമേതം സമുദ്ദിഷ്ടം ബ്രാഹ്മണേന യുധിഷ്ഠിര। വ്യാധസ്തു കഥയാമാസ ബ്രാഹ്മണായ മഹാത്മനേ
ഈ ചോദ്യം ബ്രാഹ്മണൻ ഉന്നയിച്ചു, യുദിഷ്ഠിരാ; അതിനുശേഷം വ്യാധൻ മഹാത്മാവായ ബ്രാഹ്മണനോട് വിശദീകരിച്ചു.
മൂര്ധാനമാശ്രിതോ വഹ്നിഃ ശരീരം പരിപാലയന്। പ്രാണോ മൂര്ധനി ചാഗ്നൌ ച വര്തമാനോ വിചേഷ്ടതേ
തലയിൽ പാർക്കുന്ന അഗ്നിയാണ് ശരീരം സംരക്ഷിക്കുന്നത്; തലയിൽ അഗ്നിയിലും പ്രാണനും പാർക്കുന്നു, അവൻ ശരീരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ഭൂം ഭവ്യം ഭവിഷ്യം ച സര്വം പ്രാണേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്। ശ്രേഷ്ഠം തദേവ ഭൂതാനാം ബ്രഹ്മജ്യോതിരുപാസ്മഹേ
ഭൂതകാലം, വരാനിരിക്കുന്ന കാലം, ഭാവി എല്ലാം പ്രാണനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് സകലഭൂതങ്ങളിൽ ഉന്നതമായത്; ഞങ്ങൾ ആ ബ്രഹ്മജ്യോതിയെ ആരാധിക്കുന്നു.
സ ജന്തുഃ സര്വഭൂതാത്മാ പുരുഷഃ സ സനാതനഃ। മനോബുദ്ധിരഹംകാരോ ഭൂതാനാം വിഷയശ്ച സഃ
അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാണ്, ശാശ്വതനായ പുരുഷനാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും മനസും ബുദ്ധിയും അഹങ്കാരവും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും അവനാണ്.
അവ്യക്തം സസ്വസംജ്ഞം ച ജീവഃ കാലഃ സ ചൈവ ഹി। പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചൈവ പ്രാണ ഏവ ദ്വിജോത്തമ
അവൻ ദൃശ്യമല്ലാത്തതും സ്വയം അറിയുന്ന ജീവനും കാലവും തന്നെയാണ്. പ്രകൃതിയും പുരുഷനും പ്രാണനും അവനാണ്, മഹാനായ ദ്വിജനേ.
ജാഗര്തി സ്വപ്നകാലേ ച സ്വപ്നേ സ്വപ്നായതേ ച സഃ। ജാഗ്രത്സു ബലമാധത്തേ ചേഷ്ടത്സു ചേഷ്ടയത്യപി
ജാഗ്രതാവസ്ഥയിൽ അവൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, സ്വപ്നത്തിൽ സ്വപ്നം കാണുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്നവർക്കു ശക്തി നൽകുകയും പ്രവർത്തിക്കുന്നവരിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
തസ്മിന്നിരുദ്ദേ വിപ്രേന്ദ്ര മൃത ഇത്യഭിധീയതേ। ത്യക്ത്വാ ശരീരം ഭൂതാത്മാ പുനരന്യത്പ്രപദ്യതേ
അത് അടയ്ക്കുമ്പോൾ, മഹാഭാഗവതേ, അതിനെ മരണം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ശരീരം വിട്ട്, ജീവാത്മാവ് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഏഷ ത്വഗ്നിരപാനന പ്രാണേന പരിപാല്യതേ। പൃഷ്ഠതസ്തു സമാനന സ്വാംസ്വാം ഗതിമുപാശ്രിതഃ
ഈ അഗ്നി, അപ്പാനനാമത്തിലുള്ളത്, പ്രാണനാൽ നിലനിൽക്കുന്നു. പിന്നിൽ സമാനൻ ഓരോന്നും തനതു വഴി പിന്തുടരുന്നു.
വസ്തുമൂലേ ഗുദേ ചൈവ പാവകം സമുപാശ്രിതഃ। വഹന്മൂത്രം പുരീഷംവാഽപ്യപാനഃ പരിവര്തതേ
വസ്തുവിന്റെ അടിയിൽ, ഗുദത്തിൽ അപ്പാനൻ അഗ്നിയെ ധരിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. അപ്പാനൻ മൂത്രമോ മലമോ വഹിച്ച് ചുറ്റുന്നു.
പ്രയത്നേ കര്മണി ബലേ യ ഏകസ്ത്രിഷു വര്തതേ। ഉദാന ഇതി തം പ്രാഹുരധ്യാത്മവിദുഷോ ജനാഃ
ശ്രമത്തിലും പ്രവർത്തിയിലും ബലത്തിലും മൂന്ന് വഴികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെ ആത്മവിദ്യയുള്ളവർ ഉദാനൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
സന്ധൌസന്ധൌ സംനിവിഷ്ടഃ സര്വേഷ്വപി തഥാഽനിലഃ। ശരീരേഷു മനുഷ്യാണാം വ്യാന ഇത്യുപദിശ്തേ
എല്ലാ സന്ധികളിലും എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന വായുവിനെ മനുഷ്യരുടെ ശരീരത്തിൽ വ്യാനൻ എന്നാണ് പറയുന്നത്.