ശുശ്രൂഷാ ച ദ്വിജാതീനാം ശൂദ്രാണആം ധര്മ ഉച്യതേ। ഭൈക്ഷഹോമവ്രതൈര്ഹീനാസ്തഥൈവ ഗുരുവാസിതാഃ
ദ്വിജന്മാരെ സേവിക്കൽ ആണ് ശൂദ്രന്മാരുടെ ധർമ്മം; ഭിക്ഷ, ഹോമം, വ്രതം, ഗുരുവിന്റെ അടുക്കളയിൽ താമസം എന്നിവ ഇല്ലാത്തവരും അങ്ങനെ തന്നെ.
ക്ഷത്രധര്മോഽത്രകൌന്തേയ തവ ധര്മോഽത്ര രക്ഷണമ്। സ്വധര്മം പ്രതിപദ്യസ്വ വിനീതോ നിയതേന്ദ്രിയഃ
കൗന്തേയ, ഇവിടെ ക്ഷത്രിയന്റെ ധർമ്മം സംരക്ഷണമാണ്. നീ നിന്റെ സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കണം, വിനയത്തോടെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്.
വൃദ്ധൈഃ സംമന്ത്ര്യ സദ്ഭിശ്ച ബുദ്ധിമദ്ഭിഃ ശ്രുതാന്വിതൈഃ। ആസ്ഥിതഃ ശാസ്തിദണ്ഡേന വ്യസനീ പരിഭൂയതേ
മുതിർന്നവരോടും സദാചാരമുള്ളവരോടും ജ്ഞാനികളോടും വേദപാരായണരോടും ആലോചിച്ചശേഷം, ശാസനശാസ്ത്രത്തിൽ ഉറച്ചവൻ കഷ്ടതകൾ വന്നാലും തോൽക്കില്ല.
നിഗ്രഹാനുഗ്രഹൈഃ സമ്യഗ്യദാ നേതാ പ്രവര്തതേ। തദാ ഭവന്തി ലോകസ്യ മര്യാദാഃ സുവ്യവസ്ഥിതാഃ
നല്ല നേതാവ് നിയന്ത്രണവും അനുകൂലതയും ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചാൽ, ജനങ്ങളുടെ ക്രമവും നന്നായി നിലനിൽക്കും.
തസ്മാദ്ദേശേ ച ദുര്ഗേ ച ശത്രുമിത്രബലേഷു ച। നിത്യം ചാരേണ ബോദ്ധവ്യം സ്ഥാനം വൃദ്ധിഃ ക്ഷയസ്തഥാ
അതിനാല് ദേശങ്ങളിലും കോട്ടകളിലും ശത്രുവിന്റെയും മിത്രന്റെയും സൈന്യങ്ങളിലും എപ്പോഴും സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയോടെ അവയുടെ നില, വളര്ച്ച, ക്ഷയം എന്നിവ മനസ്സിലാക്കണം.
രാജ്ഞാമുപായശ്ചാരശ്ച ബുദ്ധിമന്ത്രപരാക്രമാഃ। നിഗ്രഹപ്രഗ്രഹൌ ചൈവ ദാക്ഷ്യം വൈ കാര്യസാധകമ്
രാജാക്കന്മാരുടെ തന്ത്രങ്ങള്, രഹസ്യാന്വേഷണം, ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ ഉപദേശവും ധൈര്യവും, നിയന്ത്രണവും വിട്ടുവിടലും, കഴിവും—ഇവയൊക്കെയാണ് കാര്യങ്ങള് വിജയിപ്പിക്കാന് അത്യാവശ്യമായത്.
സാമ്നാ ദാനേന ഭേദേന ദണ്ഡേനോപേക്ഷണേന ച। സാധനീയാനി കാര്യാണി സമാസവ്യാസയോഗതഃ
സമാധാനം, ദാനം, ഭേദം, ശിക്ഷ, അവഗണന—ഇവ ഉപയോഗിച്ച് കാര്യങ്ങള് ചുരുക്കമായും വിശദമായും നടത്തണം.
മന്ത്രമൂലാ നയാഃ സര്വേചാരാശ്ച ഭരതര്ഷഭ। സുമന്ത്രിതനയൈഃ സദ്ഭിസ്തദ്വിധൈഃ സഹ മന്ത്രയേത്
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ നയങ്ങളും രഹസ്യാന്വേഷണവും ഉപദേശത്തിലാണ് അടിസ്ഥാനമിടുന്നത്; നല്ല ഉപദേശകരോടും നയപരമായ പരിചയമുള്ളവരോടും സമാനമായ അറിവുള്ളവരോടും കൂടെ ആലോചിക്കണം.
സ്ത്രിയാ മൂഢേന ബാലേന ലുബ്ധേന ലഘുനാഽപി വാ। ന മന്ത്രയീത ഗുഹ്യാനി യേഷു ചാസ്പനദലക്ഷണമ്
സ്ത്രീയോടോ, മണ്ടനോടോ, ബാലനോടോ, അത്യല്പസ്വഭാവിയോടോ, സ്വാര്ഥിയോടോ, വിവേകമില്ലാത്തവരോടോ രഹസ്യങ്ങള് ആലോചിക്കരുത്.
മന്ത്രയേത്സഹ വിദ്വദ്ഭിഃ ശക്തൈഃ കര്മാണി കാരയേത്। സ്നിഗ്ധൈശ്ച നീതിവിന്യാസൈര്മൂര്ഖാന്സര്വത്ര വര്ജയേത്
വിദ്വാന്മാരോടും കഴിവുള്ളവരോടും ആലോചിക്കണം; ശക്തരായവരെ ജോലികളില് നിയോഗിക്കണം; സ്നേഹമുള്ള നയപരിചയമുള്ളവരെ ആശ്രയിക്കണം; മണ്ടന്മാരെ എല്ലായിടത്തും ഒഴിവാക്കണം.
ധാര്മികാന്ധര്മകാര്യേഷു അര്ഥകാര്യേഷു പണ്ഡിതാന്। സ്ത്രീഷു ക്ലീബാന്നിയുഞ്ജീത ക്രൂരാന്ക്രൂരേഷു കര്മസു
ധാര്മികരെ ധാര്മിക പ്രവര്ത്തികളില്, പണ്ഡിതരെ സാമ്പത്തിക കാര്യങ്ങളില്, സ്ത്രീകളെ സ്ത്രീകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളില്, ക്രൂരരെ ക്രൂരമായ ജോലികളില് നിയോഗിക്കണം.
സ്വേഭ്യശ്ചൈവ പരേഭ്യശ്ച കാര്യാകാര്യസമുദ്ഭവാ। ബുദ്ധിഃ കര്മസു വിജ്ഞേയാ രിപൂണാം ച ബലാബലമ്
സ്വന്തതയിലും മറ്റുള്ളവരുടേയും കാര്യങ്ങളിലും യോഗ്യമായതോ അല്ലാത്തതോ ആയ കാര്യങ്ങളില് ബുദ്ധിയോടെ പ്രവര്ത്തനങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും ശത്രുക്കളുടെ ശക്തിയും ദൗര്ബല്യവും തിരിച്ചറിയണം.
ബുദ്ധ്യാ സ്വപ്രതിപന്നേഷു കുര്യാത്സാധുഷ്വനുഗ്രഹമ്। നിഗ്രഹം ചാപ്യശിഷ്ടേഷു നിര്മര്യാദേഷു കാരയേത്
സ്വന്തവരില് നല്ലവരോടു ബുദ്ധിപൂര്വം അനുകൂലത കാണിക്കണം; അശിഷ്ടരും അതിരു കടക്കുന്നവരോടു നിയന്ത്രണം നടപ്പാക്കണം.
നിഗ്രഹേ പ്രഗ്രഹേ സമ്യഗ്യദാ രാജാ പ്രവര്തതേ। തദാ ഭവതി ലോകസ്യ മര്യാദാ സുവ്യവസ്ഥിതാ
രാജാവ് നിയന്ത്രണവും വിട്ടുവിടലും ശരിയായി പ്രയോഗിക്കുമ്പോള് ജനങ്ങളുടെ ആചാരക്രമം നല്ല രീതിയില് നിലനില്ക്കുന്നു.
ഏഷ തേഽഭിഹിതഃ പാര്ഥ ഘോരോ ധര്മോ ദുരന്വയഃ। തം സ്വധര്മവിഭാഗേന വിനയസ്ഥോഽനുപാലയ
പാര്ത്ഥാ, ഈ കഠിനവും ഗ്രഹിക്കാന് ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമായ ധര്മ്മം നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചു; നീ ശാന്തതയോടെ, സ്വധര്മ്മം അനുസരിച്ച് ഇതിനെ പാലിക്കണം.
തപോധര്മദമേജ്യാഭിര്വിപ്രാ യാന്തി യഥാ ദിവമ്। ദാനാതിഥ്യക്രിയാധര്മൈര്യാന്തി വൈശ്യാശ്ച സദ്ഗതിമ്
ബ്രാഹ്മണര് തപസ്സ്, ധര്മ്മം, ആത്മനിയന്ത്രണം, യാഗങ്ങള് എന്നിവയിലൂടെ സ്വര്ഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, വൈശ്യന്മാര് ദാനം, അതിഥിസേവനം, നല്ല പ്രവൃത്തികള് എന്നിവയിലൂടെ നല്ല ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
ദ്വിജശുശ്രൂഷയാ ശൂദ്രാ ലഭന്തേ ഗതിമുത്തമാമ്'। ക്ഷത്രം യാതി തഥാ സ്വര്ഗം ഭുവി നിഗ്രഹപാലനൈഃ
ശൂദ്രന്മാര് ദ്വിജന്മാരെ സേവിച്ചുകൊണ്ട് ഉത്തമമായ ഗതിയെ നേടുന്നു; അതുപോലെ, ക്ഷത്രിയന്മാര് ഭൂമിയില് നിയന്ത്രണം പാലിച്ചുകൊണ്ട് സ്വര്ഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു.
സമ്യക്പ്രണീതദണ്ഡാ ഹി കാമദ്വേപവിവര്ജിതാഃ। അലുബ്ധാ വിഗതക്രോധാഃ സതാം യാന്തി സലോകതാം
ശിക്ഷ ശരിയായി നടപ്പാക്കുന്നവരും, ആഗ്രഹവും കോപവും ഇല്ലാത്തവരും, സ്വാര്ഥതയില്ലാത്തവരും, സദാചാരമുള്ളവരും സന്മാര്ഗ്ഗത്തിലുള്ളവരുടെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
തതഃ സംഹൃത്യ വിപുലം തദ്വപുഃ കാമവര്ധിതമ്। ഭീമസേനം പുനര്ദോര്ഭ്യാം പര്യഷ്വജത വാനരഃ
അതിനുശേഷം ആ വാനരന് തന്റെ വിശാലവും ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞതുമായ രൂപം പിന്വലിച്ച്, ഭീമസേനനെ വീണ്ടും കൈകളാല് അണച്ചു.
പരിഷ്വക്തസ്യ തസ്യാശു ഭ്രാത്രാ ഭീമസ്യ ഭാരത। ശ്രമോ നാശമുപാഗച്ഛത്സര്വം ചാസീത്പ്രദക്ഷിണമ്
ഭാരതാ, സഹോദരന് ഭീമനെ അണച്ചപ്പോള് അവന്റെ ക്ഷീണം ഉടനെ അകന്നു, എല്ലാം ശുഭമായി മാറി.
[ബലം ചാതിബലോ മേനേ ന മേഽസ്തി സദൃശോ മഹാന്।] തതഃ പുനരഥോവാച പര്യശ്രുനയനോ ഹരിഃ
ഭീമന്റെ ശക്തി അത്യന്തം വലുതാണെന്ന് അവന് കരുതി; 'എനിക്ക് തുല്യന് ആരുമില്ല' എന്നു വിചാരിച്ചു. പിന്നെ കണ്ണുനിറഞ്ഞുനിറഞ്ഞ് ആ വാനരന് വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
ഭീമമാഭാഷ്യ സൌഹാര്ദാദ്ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ। ഗച്ഛ വീര സ്വമാവാസം സ്മര്തവ്യോഽസ്മി കഥാന്തരേ
സ്നേഹത്തോടെ ഭീമനോട് സംസാരിച്ച്, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ വാനരന് പറഞ്ഞു: 'വീരാ, നീ തിരിച്ചു പോവുക; മറ്റൊരു കഥയില് എന്നെ ഓര്ക്കണം.'
ഇഹസ്ഥശ്ച കുരുശ്രേഷ്ഠ ന നിവേദ്യോസ്മി കസ്യചിത്। ധനദസ്യാലയാച്ചാപി വിസൃഷ്ടാനാം മഹാബല
കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ ആരോടും എന്റെ സാന്നിധ്യം വെളിപ്പെടുത്തരുത്. ധനത്തിന്റെ ദേവന്റെ ആലയത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുവിട്ട ശക്തശാലികളിൽ ഒരാളാണ് ഞാൻ.
ഏഷ കാല ഇഹായാതും ദേവഗന്ധര്വയോഷിതാമ്। മമാപി സഫലം ച ക്ഷുഃ സ്മാരിതശ്ചാസ്മി രാഘവമ്
ഇപ്പോൾ ദേവതകളുടെയും ഗാന്ധർവ സ്ത്രീകളുടെയും ഇവിടെ വരാനുള്ള സമയമാണ്. എന്റെ വിശപ്പും തൃപ്തിയായി, രാഘവനെ ഞാൻ ഓർമ്മിച്ചു.
[രാമാഭിധാനം വിഷ്ണും ഹി ജഗദ്ധൃദയനന്ദനമ്। സീതാവക്രാരവിന്ദാര്കം ദശാസ്യധ്വാന്തഭാസ്കരമ് ।।]
രാമൻ എന്നത് വിഷ്ണുവിന്റെ തന്നെ രൂപമാണ്, ലോകഹൃദയത്തിനുള്ള സന്തോഷം, സീതയുടെ വടംവലി പോലെ മനോഹരമായ മുഖത്തിന് സൂര്യൻപോലെയും, ദശമുഖന്റെ ഇരുണ്ടത്വം നീക്കം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്.
മാനുഷം ഗാത്രസംസ്പര്ശം ഗത്വാ ഭീമ ത്വയാ സഹ। തദസ്മദ്ദര്ശനം വീര കൌന്തേയാമാഘമസ്തു തേ
ഭീമാ, നിന്നോടൊപ്പം മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ സ്പർശം അനുഭവിച്ച ശേഷം, ധൈര്യശാലിയായ കുന്തീപുത്രാ, എന്റെ ദർശനം നിന്നെ ദോഷം ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ.
ഭ്രാതൃത്വം ത്വം പുരസ്കൃത്യ വരം വരയ ഭാരത। യദി താവന്മയാ ക്ഷുദ്രാ ഗത്വാ വാരണസാഹ്വയമ്
നമ്മുടെ സഹോദരബന്ധം കണക്കിലെടുത്ത്, ഭാരതപുത്രാ, നീ ഒരു വരം ചോദിക്കൂ. എങ്കിൽ ഞാൻ വാരണാസിയിലേക്ക് പോയി ചെറിയൊരു കാര്യം പോലും നിനക്കായി ചെയ്യാം.
ധാര്തരാഷ്ട്രാ നിഹന്തവ്യാ യാവദേതത്കരോമ്യഹമ്। ശിലയാ നഗരം വാ തന്മര്ദിതവ്യം മയാ യദി
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കളെ കൊല്ലേണ്ടതാണല്ലോ; ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, നീ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അവരുടെ നഗരം ഒരു പർവതത്താൽ തകർക്കാനും ഞാൻ തയ്യാറാണ്.
[ബദ്ധ്വാ ദുര്യോധനം ചാദ്യ ആനയാമി തവാന്തികമ്।] യാവദേതത്കരോമ്യദ്യകാമം തവ മഹാബല
ദുര്യോധനനെ ഇന്ന് ബന്ധിച്ചു കൊണ്ടുവന്ന് നിന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കാൻ ഞാൻ കഴിയും; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും ഞാൻ ചെയ്യാം, മഹാബലശാലിയേ.
ഭീമസേനസ്തു തദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ തസ് മഹാത്മനഃ। പ്രത്യുവാച ഹനൂന്തം പ്രഹൃഷ്ടേനാന്തരാത്മനാ
അവൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭീമസേനൻ, ഹനുമാനോട് ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.