ഏഷ ഉജ്ജാനകോ നാമ പാവകിര്യത്ര ശാന്തവാന്। അരുന്ധതീസഹായശ്ച വസിഷ്ഠോ ഭഗവാനൃഷിഃ
ഇതാണ് ഉജ്ജാനക എന്ന സ്ഥലം, ഇവിടെ അഗ്നിദേവൻ ശാന്തനായി. അരുന്ധതിയോടൊപ്പം വസിഷ്ഠൻ മഹർഷിയും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഹ്രദശ്ച കുശവാനേഷ യത്ര പദ്മം കുശേശയമ്। ആശ്രമശ്ചൈവ രുക്മിണ്യാ യത്രാശാമ്യദകോപനാ
ഇതാണ് കുശവാൻ എന്ന തടാകം, ഇവിടെ കുശത്തലത്തിൽ താമര വിരിയുന്നു. ഇവിടെയാണ് രുക്മിണിയുടെ ആശ്രമം, അവളുടെ കോപം ഇവിടെ ശമിച്ചു.
സമാധീനാം സമാസസ്തു പാണ്ഡവേയ ശ്രുതസ്ത്വയാ। തം ദ്രക്ഷ്യസി മഹാരാജ ഭൃഗുതുന്ദം മഹാഗിരിമ്
പാണ്ഡുവംശജാ, ധ്യാനങ്ങളുടെ സംഗ്രഹം നീ കേട്ടതല്ലേ? മഹാരാജാവേ, നീ ഭൃഗുതുണ്ട എന്ന മഹാ പർവ്വതം കാണും.
വിതസ്താം പശ്യ രാജേന്ദ്ര സര്വപാപപ്രമോചനീമ്। മഹര്ഷിഭിശ്ചാധ്യുഷിതാം ശീതതോയാം സുനിര്മലാമ്
രാജാധിരാജാ, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കം ചെയ്യുന്ന, മഹർഷിമാർ വസിക്കുന്ന, തണുത്തും സുതാരമായും ഒഴുകുന്ന വിതസ്താ നദിയെ നോക്കൂ.
ജലാം ചോപജലാം ചൈവ യമുനാമഭിതോ നദീമ്। ഉശീനരോ വൈ യത്രേഷ്ട്വാ വാസവാദത്യരിച്യത
യമുനയുടെ സമീപത്ത് വെള്ളവും വരണ്ട കരയും ഉള്ള നദി കാണൂ; അവിടെയാണ് ഉശീനരൻ യാഗം നടത്തി വാസവനേയും മറികടന്നത്.
താം ദേവസമിതിം തസ്യ വാസവശ്ച വിശാംപതേ। അഭ്യാഗച്ഛന്നൃപവരം ജ്ഞാതുമഗ്നിശ്ച ഭാരത
ജനങ്ങളുടെ പ്രഭുവേ, ആ ദേവസംഘത്തിൽ വാസവനും അഗ്നിയും ആ മഹാരാജാവിനെ അറിയാനായി എത്തി.
ജിജ്ഞാസമാനൌ വരദൌ മഹാത്മാനമുശീനരമ്। ഇന്ദ്രഃ ശ്യേനഃ കപോതോഽഗ്നിര്ഭൂത്വാ യജ്ഞേഽഭിജഗ്മതുഃ
അവനെ പരീക്ഷിക്കാൻ വാസവനും അഗ്നിയും ശ്യേനനും കപോതനുമെന്ന രൂപത്തിൽ മഹാത്മാവായ ഉശീനരന്റെ യാഗശാലയിൽ എത്തിയിരുന്നു.
ഉരും രാജ്ഞഃ സമാസാദ്യ കപോതഃ ശ്യേനജാദ്ഭയാത്। ശരണാര്ഥീ തദാ രാജന്നിലില്യേ ഭയപീഡിതഃ
അപ്പോൾ ശ്യേനന്റെ ഭയത്തിൽ കപോതം രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ അഭയം തേടി ഭയത്തോടെ ഒളിച്ചു.
ധര്മാത്മാനം ത്വാഹുരേകം സര്വേ രാജന്മഹീക്ഷിതഃ। സ വൈ ധര്മവിരുദ്ധം ത്വം കസ്മാത്കര്മ ചികീര്ഷസി
രാജാവേ, എല്ലാ ഭൂപതികളും നിന്നെ മാത്രം ധാർമ്മികൻ എന്നു പറയുന്നു. എന്നാൽ നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായ പ്രവൃത്തി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?
വിഹിതം ഭക്ഷണം രാജന്പീഡ്യമാനസ്യ മേ ക്ഷുധാ। മാഹിംസീര്ധര്മലോഭേന ധര്മമുത്സൃജ്യ മാ നശഃ
രാജാവേ, വിശപ്പാൽ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നവർക്കു ഭക്ഷണം അനുമതിയുണ്ട്. ധർമ്മം എന്ന പേരിൽ നീ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്, നശിച്ചുപോകരുത്.
സംത്രസ്തരൂപസ്ത്രാണാര്ഥീ ത്വത്തോ ഭീതോ മഹാദ്വിജ। മത്സകാശമനുപ്രപ്തഃ പ്രാണഗൃധ്നുരയം ദ്വിജഃ
മഹാദ്വിജാ, ഈ വലിയ പക്ഷി ഭയപ്പെട്ടു രക്ഷ തേടി നിന്നിൽ നിന്ന് എന്റെ അടുക്കൽ ജീവൻ രക്ഷിക്കാനാണ് വന്നത്.
ഏവമഭ്യാഗതസ്യേഹ കപോതസ്യാഭയാര്ഥിനഃ। അപ്രദാനേ പരോ ധര്മഃ കിം ത്വം ശ്യേനേഹ പശ്യസി
ഇവിടെ അഭയം തേടി വന്ന കപോതന് അഭയം നൽകാതിരിക്കുക എന്നതിൽ ശ്യേനനിൽ എന്ത് വലിയ ധർമ്മം കാണുന്നു?
പ്രസ്പന്ദമാനഃ സംഭ്രാന്തഃ കപോതഃ ശ്യേന ലക്ഷ്യതേ। മത്സകാശം ജീവിതാര്ഥീ തസ്യ ത്യാഗോ വിഗര്ഹിതഃ
കപോതം ഭയത്താൽ വിറച്ച് അലയുന്നു; ശ്യേനൻ അവനെ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ജീവൻ രക്ഷിക്കാനാണ് അവൻ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നത്; അവനെ ഉപേക്ഷിക്കൽ കുറ്റകരമാണ്.
[യോ ഹി കശ്ചിദ്ദ്വിജാന്ഹന്യാദ്ഗാം വാ ലോകസ്യ മാതരമ്। ശരണാഗതം ച ത്യജതേ തുല്യം തേഷാം ഹി പാതകമ്]
[യാരെങ്കിലും ദ്വിജനെ കൊല്ലുകയോ ലോകത്തിന്റെ മാതാവായ പശുവിനെ കൊല്ലുകയോ അഭയം തേടിയവനെ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്താൽ അവയ്ക്ക് ഒരുപോലെയുള്ള പാപമാണ്.]
ആഹാരത്സര്വഭൂതാനി സംഭവന്തി മഹീപതേ। ആഹാരേണ വിവര്ധന്തേ തേന ജീവന്തി ജന്തവഃ
ഭൂമിപതിയേ, എല്ലാ ജീവികളും ഭക്ഷണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ഭക്ഷണത്തിലൂടെ വളരുന്നു; ഭക്ഷണത്തിലൂടെയാണ് ജീവികൾ ജീവിക്കുന്നത്.
ശക്യതേ ദുസ്ത്യജേഽപ്യര്ഥേ ചിരരാത്രായ ജീവിതുമ്। ന തു ഭോജനമുത്സൃജ്യ ശക്യം വര്തയിതും ചിരമ്
വലിയ കഷ്ടതയിലും ഒരാൾ ദീർഘകാലം ജീവിക്കാൻ കഴിയും; പക്ഷേ ഭക്ഷണം ഇല്ലാതെ നീണ്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഭക്ഷ്യാദ്വിലോപിതസ്യാദ്യ മമ പ്രാണാ വിശാംപതേ। വിസൃജ്യകായമേഷ്യന്തി പന്ഥാനമപുനര്ഭവമ്
ഇന്ന് ഭക്ഷണം കിട്ടാതെ പോയാൽ, ജനങ്ങളുടെ പ്രഭുവേ, എന്റെ ജീവൻ വിട്ടുപോകും; ഞാൻ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് തിരിച്ചുവരാത്ത വഴിയിലാകും.
പ്രമൃതേ മയി ധര്മാത്മന്പുത്രദാരാദി നങ്ക്ഷ്യതി। രക്ഷമാണഃ കപോതം ത്വം ബഹൂന്പ്രാണാന്ന രക്ഷസി
ധാർമ്മികനേ, ഞാൻ മരിച്ചാൽ എന്റെ മക്കളും ഭാര്യയും മറ്റുള്ളവരും നശിക്കും; കപോതനെ രക്ഷിച്ചാൽ നീ പലരുടെയും ജീവൻ രക്ഷിക്കാറില്ല.
ബഹൂന്യോ ബാധതേ ധര്മോ ന സ ധര്മഃ കുവര്ത്മ തത്। അവിരോധീ തു യോ ധര്മഃ സ ധര്മഃ സത്യവിക്രമ
പലർക്കും ദോഷം ചെയ്യുന്ന ധർമ്മം ധർമ്മമല്ല; അതൊരു തെറ്റായ വഴി മാത്രമാണ്. യഥാർത്ഥ ധർമ്മം, സത്യനിഷ്ഠനേ, ആരെയും ദോഷം ചെയ്യാത്തതാണ്.
വിരോധിഷു മഹീപാല നിശ്ചിത്യ ഗുരുലാഘവമ്। ന ബാധാ വിദ്യതേ യത്ര തം ധര്മം സമുപാചരേത്
ഭൂമിയുടെ രക്ഷകനേ, തമ്മിൽ വിരുദ്ധമായ ധർമ്മങ്ങളിൽ ഏത് വലിയതോ ചെറുതോ എന്ന് ആലോചിച്ച്, ദോഷം വരാത്തതാണെങ്കിൽ അതാണ് സ്വീകരിക്കേണ്ട ധർമ്മം.
ഗുരുലാഘവമാജ്ഞായ ധര്മാധര്മവിനിശ്ചയേ। യതോ ഭൂയാംസ്തതോ രാജന്കുരു ധര്മവിനിശ്ചയമ്
ധർമ്മത്തിന്റെയും അധർമ്മത്തിന്റെയും ഭാരം മനസ്സിലാക്കി, രാജാവേ, ഏത് ഭാഗത്താണ് കൂടുതൽ പുണ്യം ഉണ്ടോ, അവിടെയാണ് നീ ധർമ്മം നിർണ്ണയിക്കേണ്ടത്.
ബഹുകല്യാണസംയുക്തം ഭാഷസേ വിഹഗോത്തമ। സുപര്ണഃ പക്ഷിരാട് കിം ത്വം ധര്മം ജ്ഞാത്വാഽഭിഭാഷസേ
നല്ലതായ വാക്കുകൾ നീ സംസാരിക്കുന്നു, പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ; സൂപർണ്ണനേ, നീ ധർമ്മം മനസ്സിലാക്കി തന്നെയാണോ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നത്?
തഥാഹി ധര്മസംയുക്തം ബഹുചിത്രം ച ഭാഷസേ। ന തേഽസ്ത്യവിദിതം കിംചിദിതി ത്വാം ലക്ഷയാമ്യഹമ്। ശരണൈഷിപരിത്യാഗം കഥം സാധ്വിതി മന്യസേ
നീ ധർമ്മം സംബന്ധിച്ച പലവിധ കാര്യങ്ങളും വിശദമായി പറയുന്നു; നിന്നെ നോക്കുമ്പോൾ ഒന്നും അറിയാത്തതു പോലില്ലെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു. അങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ, അഭയം തേടിയവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് നീ എങ്ങനെ നല്ലതാണെന്ന് കരുതുന്നു?
ആഹാരാര്ഥം സമാരമ്ഭസ്തവ ചായം വിഹംഗമ। ശക്യശ്ചാപ്യന്യഥാ കര്തുമാഹാരോഽപ്യധികസ്ത്വയാ
ഈ പരിശ്രമം നീ ആഹാരത്തിനായാണ് ചെയ്യുന്നത്, പക്ഷേ നീ വേറെ വഴികളിലൂടെ കൂടുതൽ ആഹാരം നേടാൻ കഴിയും.
ഗോവൃഷോ വാ വരാഹോ വാ മൃഗോ വാ മഹിഷോപി വാ। ത്വദര്ഥമദ്യ ക്രിയതാം യച്ചാന്യദിഹ കാങ്ക്ഷസി
ഒരു കാളയോ, പന്നിയോ, മാൻയോ, കാട്ടുപോത്തോ, അല്ലെങ്കിൽ നീ ഇവിടെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും ഇന്ന് നിനക്ക് ഒരുക്കാം.
ന വരാഹം ന ചോക്ഷാണം ന മൃഗാന്വിവിധാംസ്തഥാ। ഭക്ഷയാമി മഹാരാജ കിം മമാന്യേന കേചചിത്
എനിക്ക് പന്നിയെയും കാളയെയും വിവിധ തരത്തിലുള്ള മൃഗങ്ങളെയും ഭക്ഷിക്കാൻ ഇഷ്ടമില്ല, മഹാരാജാവേ; എനിക്ക് മറ്റേതെങ്കിലും ജീവിയുമായി എന്ത് ബന്ധം?
യസ്തു മേ ദൈവവിഹിതോ ഭക്ഷഃ ക്ഷത്രിയപുങ്ഗവ। തമുത്സൃജ മഹീപാല കപോതമിമമേവ മേ
എനിക്ക് ദൈവം വിധിച്ചിരിക്കുന്ന ആഹാരമാണ് വേണ്ടത്, ധീരനായ രാജാവേ; അതിനാൽ ഈ കപോതം മാത്രം എനിക്ക് വിട്ടുതരിക.
ശ്യേനാഃ കപോതാന്സ്വാദന്തി ശ്രുതിരേഷാ സനാതനീ। മാ രാജന്സാരമജ്ഞാത്വാ കദലീസ്കന്ധമാസജ
ശ്യേനങ്ങൾ കപോതങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു — ഇതാണ് ശാശ്വതമായ ആചാരം; രാജാവേ, യഥാർത്ഥം അറിയാതെ വാഴക്കൊമ്പിൽ പിടിച്ചിരിക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്.
രാഷ്ട്രം ശിവീനാമൃദ്ധം വൈ ശാധി പക്ഷിഭിരര്ചിതഃ। കൃത്സ്നമേതന്മയാ ദത്തം രാജവദ്വിഹഗോത്തമ
ശിവികളുടെ സമൃദ്ധമായ രാജ്യം, പക്ഷികൾ ആദരിക്കുന്നതായ ഈ രാജ്യം, രാജാവേ, ഞാൻ മുഴുവൻ നിനക്ക് രാജാവിനായി സമ്മാനിച്ചിരിക്കുന്നു.
യം വാ കാമയസേ കാമം ശ്യേന സര്വം ദദാനി തേ। വിനേമം പക്ഷിണം ശ്യന ശരണാര്ഥിനമാഗതമ്
ശ്യേനനേ, നീ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും അതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്ക് നൽകാം; പക്ഷേ അഭയം തേടി വന്ന ഈ പക്ഷിയെ മാത്രം ഞാൻ വിട്ടുതരില്ല.