ഋതുപര്ണേ ഗതേ രാജന്വാര്ഷ്ണേയസഹിതേ നൃപേ। ബാഹുകോ രഥമാദായ രഥശാലാമുപാഗമത്
ഋതുപർണനും വൃഷ്ണികുലത്തിൽ പെട്ട വീരനും പോയശേഷം, ബാഹുകൻ രഥം എടുത്ത് രഥശാലയിലേക്ക് പോയി.
സ മോചയിത്വാ താനശ്വാനുപചര്യ ച ശാസ്ത്രതഃ। സ്വയം ചൈതാന്സമാശ്വാസ്യ രഥോപസ്ഥ ഉപാവിശത്
അവൻ കുതിരകളെ അഴിച്ചു, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി അവരെ പരിചരിച്ചു, അവരെ സ്വയം ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് വിശ്രമിച്ചു.
ദമയന്ത്യപി ശോകാര്താ ദൃഷ്ട്വാ ഭാഗസ്വരിം നൃപമ്। സൂതപുത്രം ച വാര്ഷ്ണേയം ബാഹുകം ച തഥാവിധമ്
ദമയന്തിയും ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട് ഭാഗസ്വരിമെന്ന രാജാവിനെയും സാരഥിയുടെ മകനെയും വൃശ്യനെയും അങ്ങനെ രൂപം മാറിയ ബാഹുകനെയും കണ്ടു.
ചിന്തയാമാസ വൈദര്ഭീ കസ്യൈഷ രഥനിഃസ്വനഃ। നലസ്യേവ മഹാനാസീന്ന ച പശ്യാമി നൈഷധമ്
വൈദർഭി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: 'ഈ രഥത്തിന്റെ ശബ്ദം ആരുടേതാണ്? ഒരിക്കൽ നളന് അത്രയും മഹത്തായിരുന്നതുപോലെ തന്നെ. പക്ഷേ, ഞാൻ നൈഷധരാജാവിനെ കാണുന്നില്ല.'
വാര്ഷ്ണോയേന ഭവേന്നൂനം വിദ്യാ സൈവോപശിക്ഷിതാ। തേനാദ്യ രഥനിര്ഘോഷോ നലസ്യേവ മഹാനഭൂത്
'നിശ്ചയം വൃശ്യൻ ആ same കഴിവ് പഠിച്ചിരിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് രഥത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം നളന്റെതുപോലെ വലിയതായത്.'
കആഹോസ്വിദൃതുപര്ണോഽപി യഥാ രാജാ നലസ്യഥാ। യഥാഽയംരഥനിര്ഘോഷോ നൈഷധസ്യേവ ലക്ഷ്യതേ
'അല്ലെങ്കിൽ, രിതുപർണ്ണൻ രാജാവും നളനെപ്പോലെ ആയിരിക്കാമോ? ഈ രഥശബ്ദം നൈഷധന്റെതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.'
ഏവം സാ തര്കയിത്വാ തു ദമയന്തീ വിശാംപതേ। ദൂതീം പ്രസ്ഥാപയാമാസ നൈഷധാന്വേഷണേ ശുഭാ
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച ശേഷം, ദമയന്തി വിശ്വാസമുള്ള ദൂതിയെ നൈഷധനെ അന്വേഷിക്കാൻ അയച്ചു.
ഗച്ഛ കേശിനി ജാനീഹി ക ഏഷ രഥവാഹകഃ। ഉപവിഷ്ടോ രഥോപസ്ഥേ വികൃതോ ഹ്രസ്വബാഹുകഃ
'കേശിനി, നീ പോയി നോക്കൂ, ഈ രഥം ഓടിക്കുന്നവൻ ആരാണെന്ന്. രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, രൂപം മാറിയ, ചെറുകൈകളുള്ള ബാഹുകനാണല്ലോ.'
അഭ്യേത്യ കുശലം ഭദ്രേ മൃദുപൂര്വംസമാഹിതാ। പൃച്ഛേഥാഃ പുരുഷേ ഹ്യേനം യഥാതത്ത്വമനിന്ദിതേ
'നീ സാവധാനമായി, സ്നേഹപൂർവ്വം സമീപിച്ച്, സത്യമായ കാര്യം ഈ പുരുഷനോടു ചോദിക്കണം, ദോഷമില്ലാത്തവളേ.'
അത്ര മേ മഹതീ ശങ്കാ ഭവേദേഷ നലോ നൃപഃ। യഥാച മനസസ്തുഷ്ടിര്ഹൃദയസ്യ ച നിര്വൃതിഃ
'എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്, ഇതു തന്നെ രാജാവ് നളനാകാം. എന്റെ മനസ്സും ഹൃദയവും സമാധാനത്തിലാണ്.'
ബ്രൂയാശ്ചൈനം കഥാന്തേ ത്വം പര്ണാദവചനം യഥാ। പ്രതിവാക്യം ച സുശ്രോണി ബുദ്ധ്യേഥാസ്ത്വമനിന്ദിതേ
'സംഭാഷണം കഴിഞ്ഞ്, നീ പർണ്ണയിലുണ്ടായ വാക്കുകൾ അവനോട് പറയണം. അവൻ എന്ത് മറുപടി പറയുന്നു എന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം, മനോഹരനിതംബിനിയേ, നിർദോഷയേ.'
ഏവം സമാഹിതാ ഗത്വാ ദൂതീ ബാഹുകമബ്രവീത്। ദമയന്ത്യപി കല്യാണീ പ്രാസാദസ്ഥാഽനവ്വൈക്ഷത
ഇങ്ങനെ ഉറപ്പോടെ, ദൂതി ബാഹുകനോടു ചെന്നു സംസാരിച്ചു. അതേസമയം, ദമയന്തി മഹാരാണി കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് നോക്കി നിന്നു.
സ്വാഗതം തേ മനുഷ്യേന്ദ്ര കുശലം തേ ബ്രവീമ്യഹമ്। ദമയന്ത്യാ വചഃ സാധു നിബോധ പുരുഷര്ഷഭ
'നിനക്ക് സ്വാഗതം, മഹാനായ മനുഷ്യനേ; ഞാൻ നിനക്കു ആശംസകൾ പറയുന്നു. ദമയന്തിയുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ.'
കദാ വൈ പ്രസ്ഥിതാ യൂയം കിമര്ഥമിഹ ചാഗതാഃ। തത്ത്വം ബ്രൂഹി യഥാന്യായം വൈദര്ഭീ ശ്രോതുമിച്ഛതി
'നിങ്ങൾ എപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടത്? എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? യഥാർത്ഥം പറയൂ, വൈദർഭി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ശ്രുതഃ സ്വയംവരോ രാജ്ഞാ കോസലേന മഹാത്മനാ। ദ്വിതീയോ ദമയന്ത്യാ വൈ ഭവിതാ ശ്വ ഇതി ദ്വിജാത്
'മഹാത്മാവായ കോസലരാജാവിന്റെ സ്വയംവരം പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദമയന്തിയുടെ രണ്ടാമത്തെ സ്വയംവരം നാളെ നടക്കും എന്നാണ് എല്ലാവരും പറയുന്നത്.'
ശ്രുത്വൈതത്പ്രസ്ഥിതോ രാജാ ശതയോജനയായിഭിഃ। ഹയൈര്വാതജവൈര്മുഖ്യൈരഹമസ്യ ച സാരഥിഃ
'ഇത് കേട്ട രാജാവ്, നൂറു യോജന ദൂരം പോകുന്ന, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകളുമായി പുറപ്പെട്ടു. ഞാൻ അവന്റെ സാരഥിയാണ്.'
അഥ യോസൌ തൃതീയോ വഃ സ കുതഃ കസ്യ വാ പുനഃ। ത്വം ച കസ്യ കഥം ചേദംത്വയി കര്മ സമാഹിതമ്
'നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്ന മൂന്നാമത്തെ ആൾ ആരാണ്? അവൻ ആരുടെ ആളാണ്? നീ ആരുടെ ആളാണ്? ഈ ജോലി നിനക്കെങ്ങനെ ലഭിച്ചു?'
പുണ്യശ്ലോകസ്യ വൈ സൂതോ വാര്ഷ്ണേയ ഇതി വിശ്രതഃ। സ നലേ വിദ്രുതേ ഭദ്രേഭാഗസ്വരിമുപസ്ഥിതഃ
'പുണ്യശ്ലോകനായവന്റെ സാരഥി വൃശ്യനെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; നളൻ ഒഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ഭാഗസ്വരിമാരുടെ അടുക്കൽ പോയി.'
അഹമപ്യശ്വകുശലഃ സൂതത്വേ ച പ്രതിഷ്ഠിതഃ। ഋതുപര്ണേന സാരഥ്യേ ഭോജനേ ച വൃതഃ സ്വയമ്
'ഞാനും കുതിരകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ്, സാരഥിയായും അറിയപ്പെടുന്നു; രിതുപർണ്ണൻ തന്നെ എന്നെ സാരഥിയാക്കാനും പാചകത്തിനും തിരഞ്ഞെടുത്തു.'
അഥ ജാനാതി വാര്ഷ്ണേയഃ ക്വനു രാജാ നലോ ഗതഃ। കഥം ച ത്വയി വാ തേന കഥിതം സ്യാത്തു ബാഹുക
'വൃശ്യൻ അറിയാമോ എവിടെ രാജാവ് നളൻ പോയി എന്ന്? അവൻ ഇതിനെക്കുറിച്ച് നിനക്കൊരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ, ബാഹുകനേ?'
ഇഹൈവ പുത്രൌ നിക്ഷിപ്യ നലസ്യ പ്രിയദര്ശനൌ। ഗതസ്തതോ യഥാകാമം നൈഷ ജാനാതി നൈഷധമ്
ഇവിടെയേയ്ക്കു തന്നെ, മനോഹരനായ നളന്റെ രണ്ടു മക്കളെ വിട്ടു വെച്ച്, അവൻ ഇഷ്ടം പോലെ പോയി. ഈ നൈഷധൻ അതിനെക്കുറിച്ച് അറിയുന്നില്ല.
ന ചാന്യഃ പുരുഷഃ കശ്ചിന്നലം വേത്തി യശസ്വിനി। ഗൂഢശ്ചരതി ലോകേഽസ്മിന്നഷ്ടരൂപോ മഹീപതിഃ
മഹത്വമുള്ളവളേ, മറ്റാരും നളനെ അറിയുന്നില്ല. രാജാവ് ഈ ലോകത്ത് മറഞ്ഞ്, ആരും തിരിച്ചറിയാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ആത്മൈവ തു നലം വേദ യാ ചാസ്യ തദനന്തരാ। ന ഹി വൈ സ്വാനി ലിങ്ഗാനി നലം ശംസന്തി കര്ഹിചിത്
നളൻ തന്നെ മാത്രമേ അറിയുന്നുള്ളൂ, കൂടെ ഏറ്റവും അടുത്തവളും. അവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒരിക്കലും നളനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല.
യോസാവയോധ്യാം പ്രഥമം ഗതോസൌ ബ്രാഹ്മണസ്തദാ। ഇമാനി നാരീവാക്യാനി കഥയാനഃ പുനഃപുനഃ
ആയോധ്യയിലേക്കു ആദ്യം പോയ那个 ബ്രാഹ്മണൻ, സ്ത്രീയുടെ ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
ക്വനു ത്വം കിതവ ച്ഛിത്ത്വാ വസ്ത്രാര്ധം പ്രസ്ഥിതോ മമ। ഉത്സൃജ്യ വിപിനേ സുപ്താമനുരക്താം പ്രിയാം പ്രിയ
കപടനേ, നീ എന്റെ വസ്ത്രം പകുതിയായി മുറിച്ച്, പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെ കാടിൽ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ഉപേക്ഷിച്ച് എവിടേക്കാണ് പോയത്?
സാ വൈ യഥാ സമാദിഷ്ടാ തഥാഽഽസ്തേ ത്വത്പ്രതീക്ഷിണീ। ദഹ്യമാനാ ദിവാരാത്രൌ വസ്ത്രാര്ധേനാഭിസംവൃതാ
അവൾ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ, നിന്നെ കാത്തുകൊണ്ട്, പകൽ രാത്രിയില്ലാതെ ദുഃഖത്തിൽ കത്തിക്കൊണ്ട്, വസ്ത്രത്തിന്റെ പകുതിയിൽ മാത്രം പൊതിഞ്ഞ് കാത്തിരിക്കുന്നു.
തസ്യാ രുദനത്യാഃ സതതം തേന ദുഃഖേന പാര്ഥിവ। പ്രസാദം കുരു മേ വീര പ്രതിവാക്യം വദസ്വ ച
അവൾ എപ്പോഴും കരയുന്നവളായി, ആ ദുഃഖത്തിൽ നിന്നു നിന്നോട് ദയ കാണിക്കണമെന്ന്, വീരനേ, മറുപടി പറയണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു.
തസ്യാസ്തത്പ്രിയമാഖ്യാനം പ്രവദസ്വ മഹാമതേ। തദേവ വാക്യം വൈദര്ഭീ ശ്രോതുമിച്ഛന്ത്യനിന്ദിതാ
നിന്റെ പ്രിയമായ ആ സന്ദേശം അവളോട് പറയണം, മഹാമനസ്ക്കനേ. അത്തരം വാക്കുകൾ തന്നെ വൈദർഭി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ പ്രതിവചസ്തസ്യ ദത്തം ത്വയാ കില। യത്പുരാ തത്പുനസ്ത്വത്തോ വൈദര്ഭീ ശ്രോതുമിച്ഛതി
ഇത് കേട്ട ശേഷം, നീ ഒരിക്കൽ അവളെ മറുപടി നൽകി. ഇപ്പോൾ വീണ്ടും വൈദർഭി അതേ മറുപടി നിന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഏവമുക്തസ്യ കേശിന്യാ നലസ്യ കുരുനന്ദന। ഹൃദയം വ്യഥിതം ചാസീദശ്രുപൂര്ണേ ച ലോചനേ
കേശിനിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കുരുവംശജനായവനേ, നളന്റെ ഹൃദയം വേദനയിൽ ആകുകയും കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറയുകയും ചെയ്തു.