തം ഭീമഃ പ്രതിജഗ്രാഹ പൂജയാ പരയാ മുദാ। സ തേന പൂജിതോ രാജ്ഞാ ഋതുപര്ണോ നരാധിപഃ
ഭീമൻ അവനെ വലിയ ആദരവോടും സന്തോഷത്തോടും കൂടി സ്വീകരിച്ചു. രാജാവിന്റെ ഈ ആദരവ് മൂലം ഋതുപർണൻ സന്തോഷിച്ചു.
സ തത്ര കുണ്ഡിനേ രമ്യേ വസമാനോ മഹീപതിഃ। ന ച കിംചിത്തദാഽപശ്യത്പ്രേക്ഷമാണോ മുഹുര്മുഹുഃ। സ തു രാജ്ഞാ സമാഗമ്യ വിദര്ഭപതിനാ തദാ
കുണ്ടിനപുരിയിലെ ആ മനോഹരമായ സ്ഥലത്ത് താമസിച്ചിരുന്ന ആ രാജാവ്, വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും ഒന്നും കണ്ടില്ല. പിന്നീട് അവൻ വിദർഭരാജാവിനെ കണ്ടുമുട്ടി.
കിം കാര്യം സ്വാഗതം തേഽസ്തു രാജ്ഞാ പൃഷ്ടഃ സ ഭാരത। നാഭിജജ്ഞേ സ നൃപതിര്ദുഹിത്രര്ഥേ സമാഗതമ്
രാജാവ് അവനോട്, 'എന്തിനാണ് വന്നത്? സ്വാഗതം,' എന്ന് ചോദിച്ചു. എന്നാൽ, അവൻ തന്റെ വരവ് രാജകുമാരിക്കായി ആണെന്നു വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല.
ഋതുപര്ണോപി രാജാ സ ധീമാന്സത്യപരാക്രമഃ। രാജാനം രാജപുത്രം വാ ന സ്മ പശ്യതി കംചന
ധീരനും സത്യപരനും ആയ ഋതുപർണ രാജാവ് അവിടെ മറ്റൊരു രാജാവെയോ രാജകുമാരനെയോ കണ്ടില്ല.
നൈവ സ്വയംവരകഥാം ന ച വിപ്രസമാഗമമ്। `ന ചാന്യം കംചിദാരമ്ഭം സ്വയംവരവിധിം പ്രതി
അവിടെ സ്വയംവരത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഒരു സംസാരവും, ബ്രാഹ്മണരുടെ സംഗമവും, മറ്റേതെങ്കിലും സ്വയംവര ചടങ്ങുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രവർത്തനവും അവൻ കണ്ടില്ല.
തതോ വിഗണയദ്രാജാ മനസാ കോസലാധിപഃ। ആഗതോസ്മീത്യുവാചൈനം ഭവന്തമഭിവാദുകഃ
അപ്പോൾ കോസലരാജാവ് മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, 'ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു,' എന്ന് പറഞ്ഞു, ആദരവോടെ അവനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
രാജാപി ച സ്മയന്ഭീമോ മനസാ സമചിന്തയത്। അധികം യോജനശതം തസ്യാഗമനകാരണമ്। ഗ്രാമാന്ബഹൂനതിക്രമ്യ നാധ്യഗച്ഛദ്യഥാതഥമ്
ഭീമരാജാവ് പുഞ്ചിരിച്ച് മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: 'ഇത്രയും ദൂരം, നൂറിലധികം യോജനങ്ങൾ, പല ഗ്രാമങ്ങൾ കടന്ന്, ഈ കാരണത്താൽ വന്നിരിക്കുന്നു. പക്ഷേ, പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെ ഒന്നും കണ്ടില്ല.'
അല്പകാര്യം വിനിര്ദിഷ്ടം തസ്യാഗമനകാരണമ്। പശ്ചാദുദര്കേ ജ്ഞാസ്യാപ്രി കാരണം യദ്ഭവിഷ്യതി
അവന്റെ വരവിന്റെ കാരണം ചെറിയ കാര്യമാണെന്ന് പറഞ്ഞിരുന്നു. എന്നാൽ, പിന്നീട് യഥാസമയം സത്യമായ കാര്യം അറിയപ്പെടും.
നൈതദേവം സ നൃപതിസ്തം സത്കൃത്യ വ്യസര്ജയത്। വിശ്രാമ്യതാമിത്യുവാച ക്ലാന്തോസീതി പുനഃപുനഃ
അങ്ങനെ രാജാവ് അവനെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച്, 'വിശ്രമിക്കൂ, നിങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു,' എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞ് അവനെ വിട്ടയച്ചു.
സ സത്കൃതഃ പ്രഹൃഷ്ടാത്മാ പ്രീതഃ പ്രീതേന പാര്ഥിവഃ। രാജപ്രേഷ്യൈരനുഗതോ ദിഷ്ടം വേശ്മ സമാവിശത്
ആദരവോടെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ, രാജസേവകരോടൊപ്പം, നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്ന ഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
ഋതുപര്ണേ ഗതേ രാജന്വാര്ഷ്ണേയസഹിതേ നൃപേ। ബാഹുകോ രഥമാദായ രഥശാലാമുപാഗമത്
ഋതുപർണനും വൃഷ്ണികുലത്തിൽ പെട്ട വീരനും പോയശേഷം, ബാഹുകൻ രഥം എടുത്ത് രഥശാലയിലേക്ക് പോയി.
സ മോചയിത്വാ താനശ്വാനുപചര്യ ച ശാസ്ത്രതഃ। സ്വയം ചൈതാന്സമാശ്വാസ്യ രഥോപസ്ഥ ഉപാവിശത്
അവൻ കുതിരകളെ അഴിച്ചു, ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി അവരെ പരിചരിച്ചു, അവരെ സ്വയം ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് വിശ്രമിച്ചു.
ദമയന്ത്യപി ശോകാര്താ ദൃഷ്ട്വാ ഭാഗസ്വരിം നൃപമ്। സൂതപുത്രം ച വാര്ഷ്ണേയം ബാഹുകം ച തഥാവിധമ്
ദമയന്തിയും ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട് ഭാഗസ്വരിമെന്ന രാജാവിനെയും സാരഥിയുടെ മകനെയും വൃശ്യനെയും അങ്ങനെ രൂപം മാറിയ ബാഹുകനെയും കണ്ടു.
ചിന്തയാമാസ വൈദര്ഭീ കസ്യൈഷ രഥനിഃസ്വനഃ। നലസ്യേവ മഹാനാസീന്ന ച പശ്യാമി നൈഷധമ്
വൈദർഭി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: 'ഈ രഥത്തിന്റെ ശബ്ദം ആരുടേതാണ്? ഒരിക്കൽ നളന് അത്രയും മഹത്തായിരുന്നതുപോലെ തന്നെ. പക്ഷേ, ഞാൻ നൈഷധരാജാവിനെ കാണുന്നില്ല.'
വാര്ഷ്ണോയേന ഭവേന്നൂനം വിദ്യാ സൈവോപശിക്ഷിതാ। തേനാദ്യ രഥനിര്ഘോഷോ നലസ്യേവ മഹാനഭൂത്
'നിശ്ചയം വൃശ്യൻ ആ same കഴിവ് പഠിച്ചിരിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് രഥത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം നളന്റെതുപോലെ വലിയതായത്.'
കആഹോസ്വിദൃതുപര്ണോഽപി യഥാ രാജാ നലസ്യഥാ। യഥാഽയംരഥനിര്ഘോഷോ നൈഷധസ്യേവ ലക്ഷ്യതേ
'അല്ലെങ്കിൽ, രിതുപർണ്ണൻ രാജാവും നളനെപ്പോലെ ആയിരിക്കാമോ? ഈ രഥശബ്ദം നൈഷധന്റെതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.'
ഏവം സാ തര്കയിത്വാ തു ദമയന്തീ വിശാംപതേ। ദൂതീം പ്രസ്ഥാപയാമാസ നൈഷധാന്വേഷണേ ശുഭാ
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച ശേഷം, ദമയന്തി വിശ്വാസമുള്ള ദൂതിയെ നൈഷധനെ അന്വേഷിക്കാൻ അയച്ചു.
ഗച്ഛ കേശിനി ജാനീഹി ക ഏഷ രഥവാഹകഃ। ഉപവിഷ്ടോ രഥോപസ്ഥേ വികൃതോ ഹ്രസ്വബാഹുകഃ
'കേശിനി, നീ പോയി നോക്കൂ, ഈ രഥം ഓടിക്കുന്നവൻ ആരാണെന്ന്. രഥത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, രൂപം മാറിയ, ചെറുകൈകളുള്ള ബാഹുകനാണല്ലോ.'
അഭ്യേത്യ കുശലം ഭദ്രേ മൃദുപൂര്വംസമാഹിതാ। പൃച്ഛേഥാഃ പുരുഷേ ഹ്യേനം യഥാതത്ത്വമനിന്ദിതേ
'നീ സാവധാനമായി, സ്നേഹപൂർവ്വം സമീപിച്ച്, സത്യമായ കാര്യം ഈ പുരുഷനോടു ചോദിക്കണം, ദോഷമില്ലാത്തവളേ.'
അത്ര മേ മഹതീ ശങ്കാ ഭവേദേഷ നലോ നൃപഃ। യഥാച മനസസ്തുഷ്ടിര്ഹൃദയസ്യ ച നിര്വൃതിഃ
'എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്, ഇതു തന്നെ രാജാവ് നളനാകാം. എന്റെ മനസ്സും ഹൃദയവും സമാധാനത്തിലാണ്.'
ബ്രൂയാശ്ചൈനം കഥാന്തേ ത്വം പര്ണാദവചനം യഥാ। പ്രതിവാക്യം ച സുശ്രോണി ബുദ്ധ്യേഥാസ്ത്വമനിന്ദിതേ
'സംഭാഷണം കഴിഞ്ഞ്, നീ പർണ്ണയിലുണ്ടായ വാക്കുകൾ അവനോട് പറയണം. അവൻ എന്ത് മറുപടി പറയുന്നു എന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം, മനോഹരനിതംബിനിയേ, നിർദോഷയേ.'
ഏവം സമാഹിതാ ഗത്വാ ദൂതീ ബാഹുകമബ്രവീത്। ദമയന്ത്യപി കല്യാണീ പ്രാസാദസ്ഥാഽനവ്വൈക്ഷത
ഇങ്ങനെ ഉറപ്പോടെ, ദൂതി ബാഹുകനോടു ചെന്നു സംസാരിച്ചു. അതേസമയം, ദമയന്തി മഹാരാണി കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് നോക്കി നിന്നു.
സ്വാഗതം തേ മനുഷ്യേന്ദ്ര കുശലം തേ ബ്രവീമ്യഹമ്। ദമയന്ത്യാ വചഃ സാധു നിബോധ പുരുഷര്ഷഭ
'നിനക്ക് സ്വാഗതം, മഹാനായ മനുഷ്യനേ; ഞാൻ നിനക്കു ആശംസകൾ പറയുന്നു. ദമയന്തിയുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ.'
കദാ വൈ പ്രസ്ഥിതാ യൂയം കിമര്ഥമിഹ ചാഗതാഃ। തത്ത്വം ബ്രൂഹി യഥാന്യായം വൈദര്ഭീ ശ്രോതുമിച്ഛതി
'നിങ്ങൾ എപ്പോൾ പുറപ്പെട്ടത്? എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? യഥാർത്ഥം പറയൂ, വൈദർഭി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ശ്രുതഃ സ്വയംവരോ രാജ്ഞാ കോസലേന മഹാത്മനാ। ദ്വിതീയോ ദമയന്ത്യാ വൈ ഭവിതാ ശ്വ ഇതി ദ്വിജാത്
'മഹാത്മാവായ കോസലരാജാവിന്റെ സ്വയംവരം പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദമയന്തിയുടെ രണ്ടാമത്തെ സ്വയംവരം നാളെ നടക്കും എന്നാണ് എല്ലാവരും പറയുന്നത്.'
ശ്രുത്വൈതത്പ്രസ്ഥിതോ രാജാ ശതയോജനയായിഭിഃ। ഹയൈര്വാതജവൈര്മുഖ്യൈരഹമസ്യ ച സാരഥിഃ
'ഇത് കേട്ട രാജാവ്, നൂറു യോജന ദൂരം പോകുന്ന, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകളുമായി പുറപ്പെട്ടു. ഞാൻ അവന്റെ സാരഥിയാണ്.'
അഥ യോസൌ തൃതീയോ വഃ സ കുതഃ കസ്യ വാ പുനഃ। ത്വം ച കസ്യ കഥം ചേദംത്വയി കര്മ സമാഹിതമ്
'നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്ന മൂന്നാമത്തെ ആൾ ആരാണ്? അവൻ ആരുടെ ആളാണ്? നീ ആരുടെ ആളാണ്? ഈ ജോലി നിനക്കെങ്ങനെ ലഭിച്ചു?'
പുണ്യശ്ലോകസ്യ വൈ സൂതോ വാര്ഷ്ണേയ ഇതി വിശ്രതഃ। സ നലേ വിദ്രുതേ ഭദ്രേഭാഗസ്വരിമുപസ്ഥിതഃ
'പുണ്യശ്ലോകനായവന്റെ സാരഥി വൃശ്യനെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; നളൻ ഒഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ഭാഗസ്വരിമാരുടെ അടുക്കൽ പോയി.'
അഹമപ്യശ്വകുശലഃ സൂതത്വേ ച പ്രതിഷ്ഠിതഃ। ഋതുപര്ണേന സാരഥ്യേ ഭോജനേ ച വൃതഃ സ്വയമ്
'ഞാനും കുതിരകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനാണ്, സാരഥിയായും അറിയപ്പെടുന്നു; രിതുപർണ്ണൻ തന്നെ എന്നെ സാരഥിയാക്കാനും പാചകത്തിനും തിരഞ്ഞെടുത്തു.'
അഥ ജാനാതി വാര്ഷ്ണേയഃ ക്വനു രാജാ നലോ ഗതഃ। കഥം ച ത്വയി വാ തേന കഥിതം സ്യാത്തു ബാഹുക
'വൃശ്യൻ അറിയാമോ എവിടെ രാജാവ് നളൻ പോയി എന്ന്? അവൻ ഇതിനെക്കുറിച്ച് നിനക്കൊരിക്കലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ, ബാഹുകനേ?'