തദവസ്ഥാം തു താം ദൃഷ്ട്വാ സര്വമന്തഃപുരം തദാ। ഹാഹാഭൂതമതീവാസീദ്ഭൃശം ച പ്രരുരോദ ഹ
അവളെ അങ്ങനെയൊരു നിലയില് കണ്ടപ്പോള് അകത്തുള്ള സ്ത്രീകള്ക്കെല്ലാം വലിയ ദുഃഖവും വിലാപവും പടര്ന്നു. അവര് ഉച്ചത്തില് കരഞ്ഞു.
തതോ ഭീമം മഹാരാജം ഭാര്യാ വചനാമബ്രവീത്। ദമയന്തീ നൃപ ഭൃശം ഭര്താരമനുശോചതി
അതിനുശേഷം ഭര്ത്താവിനായി ആഴമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്ന ദമയന്തി രാജാവായ ഭീമനോടു പറഞ്ഞു.
അപകൃഷ്യ ച ലജ്ജാം സാ സ്വയമുക്തവതീ വിഭോ। പ്രയതന്തു തവപ്രേഷ്യാഃ പുണ്യശ്ലോകസ്യ ദര്ശനേ
ലജ്ജയെ വിട്ടുവിട്ട് അവള് തന്നെ പറഞ്ഞു: "നിന്റെ സേവകര് പുണ്യശ്ലോകനായ അവനെ കണ്ടെത്താന് ശ്രമിക്കണം."
തയാപ്രയോദിതോ രാജാ ബ്രാഹ്മണാന്വശവര്തിനഃ। പ്രാശ്ഥാപയദ്ദിശഃ സര്വാ യതധ്വം നലദര്ശനേ
അവളുടെ പ്രേരണയോടെ രാജാവ് വിശ്വസ്തരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു: "നളനെ അന്വേഷിച്ച് കണ്ടെത്തൂ," എന്നു പറഞ്ഞു.
തതോ വിദര്ഭാധിപതേര്നിയോഗാദ്ബ്രാഹ്മണാസ്തദാ। ദമയന്തീമഥാപൃച്ഛ്യ പ്രസ്ഥിതാസ്തേ തഥാഽവ്രുവന്
വിദര്ഭരാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാര് ദമയന്തിയോടു ചോദിച്ചു, അവളുടെ വാക്കുകള് മനസ്സിലാക്കി യാത്രയായി.
അഥ താനബ്രവീദ്ഭൈമീ സര്വരാഷ്ട്രേഷ്വിദം വചഃ। ബ്രൂത വൈ ജനസംസത്സു തത്രതത്ര പുനഃ പുനഃ
അപ്പോള് ഭീമിയുടെ മകള് അവരോടു പറഞ്ഞു: "എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലും ജനങ്ങള്ക്കിടയില് ഈ വാക്കുകള് വീണ്ടും വീണ്ടും പറയണം."
ക്വനു ത്വം കിതവ ച്ഛിത്ത്വാ വസ്ത്രാര്ധം പ്രസ്ഥിതോ മമ। ഉത്സൃജ്യ വപിനേ സുപ്താമനുരക്താം പ്രിയാം പ്രിയ
"എവിടെയാണ് നീ, ചതിയന്? എന്റെ വസ്ത്രം പകുതിയായി കീറി, കാട്ടില് ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ പോയത് എവിടെ?"
സാ വൈ യഥാ ത്വയാ ദൃഷ്ടാ തഥാഽഽസ്തേ ത്വത്പ്രതീക്ഷിണീ। ദഹ്യമാനാ ഭൃശം ബാലാ വസ്ത്രാര്ധേനാഭിസംവൃതാ
"നീ കണ്ടതുപോലെയാണ് അവള് ഇപ്പോഴും, നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ബാല്യമായ അവള് ദുഃഖത്തില് കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു, വസ്ത്രത്തിന്റെ പകുതിയില് മാത്രം മൂടിയവളായി."
തസ്യാ രുദന്ത്യാഃ സതതം തേന ശോകേന പാര്ഥിവ। പ്രസാദം കുരു വൈ ദേവ പ്രതിവാക്യം വദസ്വ ച
"അവള് എപ്പോഴും കരയുന്നു, രാജാവേ, ആ ദുഃഖത്തില് പെട്ട്. ദയവായി ദയ കാണിക്കണം, ഒരു മറുപടി അയയ്ക്കണം."
ഏവമന്യച്ച വക്തവ്യം കൃപാം കുര്യാദ്യഥാ മയി। വായുനാ ധൂയമാനോ ഹി വനം ദഹതി പാവകഃ
"ഇതുപോലും മറ്റും പറയണം, എനിക്ക് ദയ തോന്നിപ്പിക്കാനായി. കാറ്റ് കാട്ടില് തീ പടരുന്നതുപോലെ ദുഃഖം എന്നെ കത്തിക്കുന്നു."
ഭര്തവ്യാ രക്ഷണീയാ ത്വ പത്നീ പത്യാ ഹി നിത്യദാ। തന്നഷ്ടമുഭയം കസ്മാദ്ധര്മജ്ഞസ്യ സതസ്തവ
"ഭര്ത്താവിന് ഭാര്യയെ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കാനും കാത്തുസൂക്ഷിക്കാനും വേണം. നീ ധര്മ്മം അറിയുന്നവനല്ലേ, എങ്ങനെയാണ് നമ്മളിരുവരും ഇങ്ങനെ നഷ്ടപ്പെട്ടത്?"
ഖ്യാതഃ പ്രാജ്ഞഃ കുലീനശ് സാനുക്രോശോ ഭവാന്സദാ। സംവൃത്തോ നിരനുക്രോശഃ ശങ്കേ മദ്ഭാഗ്യസംക്ഷയാത്
"നീ ജ്ഞാനിയും ഉന്നതകുലത്തില് ജനിച്ചവനും കരുണയുള്ളവനുമാണ് എന്നറിയപ്പെടുന്നവനല്ലേ? എന്നാല് ഇപ്പോള് നീ കരുണയില്ലാത്തവനായി മാറിയെന്നു തോന്നുന്നു, അതെനിക്കുണ്ടായ ദുർഭാഗ്യത്താലാണോ?"
തത്കുരുഷ്വ നരവ്യാഘ്ര ദയാം മയി നരര്പഭ। ആനൃശംസ്യം പരോ ധര്മസ്ത്വത്ത ഏവ ഹി മേ ശ്രുതഃ
"അതിനാല്, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ നീ എനിക്കു ദയ കാണിക്കണം. കരുണയാണ് ഏറ്റവും വലിയ ധര്മ്മമെന്ന് ഞാന് നിന്നില് നിന്നു തന്നെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്."
ഏവംബ്രുവാണാന്യദി വഃ പ്രതിബ്രൂയാദ്ധി കശ്ചന। സ നരഃ സര്വഥാ ജ്ഞേയഃ കശ്ചാസൌ ക്വനു വര്തതേ
"നിങ്ങളില് ആരെങ്കിലും ഈ വാക്കുകള്ക്ക് മറുപടി ലഭിച്ചാല്, ആ മനുഷ്യന് ആര് എന്നും എവിടെയാണെന്നും ഉറപ്പായി അറിയണം."
യശ്ചൈവം വചനം ശ്രുത്യ്വാ ബൂയാത്പ്രതിവചോ നരഃ। തദാദായ വചസ്തസ്യ മമാവേദ്യം ദ്വിജോത്തമാഃ
"ആ വാക്കുകള് കേട്ടു ആരെങ്കിലും മറുപടി നല്കിയാല്, അതു കൊണ്ടു വന്ന് എനിക്ക് അറിയിക്കണം, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരേ."
യഥാ ച വോ ന ജാനീയാച്ചരതോ ഭീമശാസനാത്। പുനരാഗമനം ചേഹ തഥാ കാര്യമതന്ദ്രിതൈഃ
"ഭീമന് നിങ്ങള് യാത്ര ചെയ്യുന്നതറിയാതിരിക്കാനും, വൈകാതെ സൂക്ഷ്മതയോടെ തിരിച്ചു വരാനും ശ്രദ്ധിക്കണം."
യദി വാഽസൌ സമൃദ്ധഃ സ്യാദ്യദി വാഽപ്യധനോ ഭവേത്। യദിഽവാപ്യസമര്ഥഃ സ്യാജ്ജ്ഞേയമസ്യ ചികീര്ഷിതമ്
"അവന് സമ്പന്നനോ ദരിദ്രനോ, അശക്തനോ ആയാലും, അവന് എന്ത് ഉദ്ദേശിക്കുന്നു എന്നത് മനസ്സിലാക്കണം."
ഏവമുക്താസ്ത്വഗച്ഛംസ്തേ ബ്രാഹ്മണാഃ സര്വതോ ദിശമ്। നലം മൃഗയിതും രാജംസ്തദാ വ്യസനിനം തഥാ
ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ച ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാര് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു, ദുരിതത്തില് ആയിരുന്ന രാജാവായ നളനെ അന്വേഷിക്കാനായി.
തേ പുരാണി സരാഷ്ട്രാണി ഗ്രാമാന്ധോപാംസ്തഥാഽഽശ്രമാന്। അന്വേഷന്തോ നലം രാജന്നാധിജഗ്മുര്ദവിജാതയഃ
രാജാവേ, ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പുരാതന ദേശങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും ഒക്കെ തിരഞ്ഞു നടന്നു, നളനെ എവിടെയും കണ്ടെത്താനായില്ല.
തച്ച വാക്യം തഥാ സര്വേതത്രതത്ര വിശാംപതേ। ശ്രാവയാംചക്രിരേ വിപ്രാ ദമയന്ത്യാ യഥേരിതമ്
മഹാരാജാവേ, ദമയന്തിയുടെ സന്ദേശം അവൾ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ എല്ലായിടത്തും എല്ലാവർക്കും അറിയിച്ചു.
അഥ ദീര്ഘസ്യ കാലസ്യ പര്ണാദോ നാമ വൈ ദ്വിജഃ। പ്രത്യേത്യ നഗരം ഭൈമീമിദം വചനമബ്രവീത്
അതിനുശേഷം, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, പർണാദൻ എന്നൊരു ബ്രാഹ്മണൻ ഭീമന്റെ നഗരത്തിൽ എത്തി ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
നൈഷധം മൃഗയാണേന ദമയന്തി ദിവാനിശമ്। അയോധ്യാം നഗരീം ഗത്വാ ഭാഗസ്വരിരുപസ്ഥിതഃ
ദമയന്തി നളനെ ദിവസം രാത്രി അന്വേഷിച്ചു, അയോധ്യ എന്ന നഗരത്തിൽ ചെന്നു, അവിടെ ഗായികയായി താമസിച്ചു.
ശ്രാവിതശ്ച മയാ വാക്യം ത്വദീയം സ മഹാജനേ। ഋതുപര്ണോ മഹാഭാഗോ യഥോക്തം വരവര്ണിനി
വളരെ മനോഹരമായ ദമയന്തിയേ, അവിടെ വലിയ ജനക്കൂട്ടത്തിനുമുന്നിൽ ഞാൻ നിന്റെ സന്ദേശം പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ പറഞ്ഞു; രാജാവ് ഋതുപർണൻ അതു കേട്ടു.
തച്ഛ്രുത്വാ നാബ്രവീത്കിംചിദൃതുപര്ണോ നരാധിപഃ। ന ച പാരിഷദഃ കശ്ചിദ്ഭാഷ്യമാണോ മയാഽസകൃത്
അത് കേട്ടിട്ടും, രാജാവ് ഋതുപർണൻ ഒന്നും പറഞ്ഞു ഇല്ല; അവന്റെ മന്ത്രിമാരിൽ ആരും ഞാൻ പലതവണ പറഞ്ഞിട്ടും പ്രതികരിച്ചില്ല.
അനുജ്ഞാതം തു മാം രാജ്ഞാ വിജനേ കശ്ചിദബ്രവീത്। ഋതുപര്ണസ്യ പുരുഷോ ബാഹുകോ നാമ നാമതഃ
പിന്നീട്, ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായിരിക്കുമ്പോൾ, രാജാവിന്റെ അനുമതിയോടെ ആരോ ഒരാൾ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ഋതുപർണന്റെ അടുക്കൽ ബാഹുകൻ എന്നൊരു മനുഷ്യൻ ഉണ്ട്.
സൂതസ്തസ്യ നരേന്ദ്രസ്യ വിരൂപോ ഹ്രസ്വബാഹുകഃ। ശീഘ്രയാനേഷു കുശലോ മൃഷ്ടകര്താ ച ഭോജനേ
അവൻ രാജാവിന്റെ രഥശേരിയാണ്, രൂപം ഭംഗിയില്ല, കൈകൾ ചെറുതാണ്, വേഗത്തിൽ രഥം ഓടിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനും ഉത്തമമായ പാചകക്കാരനുമാണ്.
സ വിനിഃശ്വസ്യ ബംഹുശോ രുദിത്വാ ച ഷുനഃപുനഃ। കുശലം ചൈവ മാം പൃഷ്ട്വാ പശ്ചാദിദമഭാഷത
അവൻ പലതവണ ആഴമായി ഉശിരിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞു; എന്നെക്കുറിച്ച് സുഖം ചോദിച്ചശേഷം, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
വൈഷമ്യമപി സംപ്രാപ്താ ഗോപായന്തി കുലസ്ത്രിയഃ। ആത്മാനമാത്മനാ സത്യോ ജിതഃ സ്വര്ഗോ ന സംശയഃ
ദുർഭാഗ്യം വന്നാലും, നല്ല സ്ത്രീകൾ സ്വയം സംയമനം പാലിച്ച് തങ്ങളെത്തന്നെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; സത്യനിഷ്ഠയാൽ സ്വർഗം നേടാം — ഇതിൽ സംശയമില്ല.
രഹിതാ ഭര്തൃഭിശ്ചൈവ ന കുപ്യന്തി കദാചന। ്രാണാംശ്ചാരിത്രകവചാന്ധാരയന്തി വരസ്ത്രിയഃ
ഭർത്താവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടാലും, നല്ല സ്ത്രീകൾ ഒരിക്കലും കോപിക്കാറില്ല; അവർ സദാചാരത്തിന്റെ കാവചം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വിഷമസ്ഥേന മൂഢേന പരിഭ്രഷ്ടസുഖേന ച। യത്സാ തേന പരിത്യക്താ തത്ര ന ക്രോദ്ധുമര്ഹതി
ദു:ഖിതനും മനസ്സു മങ്ങിയവനും സന്തോഷം നഷ്ടമായവനും ആയ ഭർത്താവ് ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവളത് കൊണ്ട് കോപിക്കേണ്ടതില്ല.