യദി ചാപി പ്രിയം കിംചിന്മയി കര്തുമിഹേച്ഛസി। വിദര്ഭാന്യാതുമിച്ഛാമി ശീഘ്രം മേ യാനമാദിശ
'നീ എനിക്കായി എന്തെങ്കിലും പ്രിയമായത് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ വേഗത്തിൽ വിദർഭയിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി എന്റെ യാത്ര ഉടൻ ഒരുക്കിക.'
ബാഢമിത്യേവ താമുക്ത്വാ ഹൃഷ്ട്വാ മാതൃഷ്വസാ നൃപ। ഗുപ്താം ബലേന മഹതാ പുത്രസ്യാനുമതേ തതഃ
അതേ എന്ന് സന്തോഷത്തോടെ രാജമാതാവ് പറഞ്ഞു. മകന്റെ സമ്മതത്തോടെ, വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ അവളെ യാത്രയാക്കി.
പ്രാസ്ഥാപയദ്രാജമാതാ ശ്രീമതീം നരവാഹിനാ। യാനേന ഭരതശ്രേഷ്ഠ സ്വന്നപാനപരിച്ഛദാമ്
രാജമാതാവ് മഹിമയുള്ള ദമയന്തിയെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം, ഭക്ഷണവും പാനീയവും എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും ഒരുക്കി യാത്രയാക്കി.
തതഃ സാ നചിരാദേവ വിദര്ഭാനഗമച്ഛുഭാ। താം തു ബന്ധുജനഃ സര്വഃ പ്രഹൃഷ്ടഃ സമപൂജയത്
അപ്പോൾ, വൈകാതെ തന്നെ, ആ ഭാഗ്യവതിയായ ദമയന്തി വിദർഭയിലേക്ക് എത്തി. അവളുടെ ബന്ധുക്കൾ എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ അവളെ സ്വീകരിച്ചു.
സര്വാന്കുശലിനോ ദൃഷ്ട്വാ ബാന്ധവാന്ദാരകൌ ച തൌ। മാതരം പിതരം ചോഭൌ സര്വം ചൈവ സഖീജനമ്
അവളുടെ ബന്ധുക്കളെയും രണ്ടു കുട്ടികളെയും സുഖമായി കണ്ടു. അമ്മയെയും അച്ഛനെയും, സഖികളെയും എല്ലാം അവൾ കണ്ടു.
ദേവതാഃ പൂജയാമാസ ബ്രാഹ്മണാംശ്ച യശസ്വിനീ। പരേണ വിധിനാ ദേവീ ദമയന്തീ വിശാംപതേ
മഹത്വമുള്ള ദമയന്തി ദേവതകളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഉത്തമമായ രീതിയിൽ പൂജിച്ചു.
അതര്പയത്സുദേവം ച ഗോസഹസ്രേണ പാര്ഥിവഃ। പ്രീതോ ദൃഷ്ട്വൈവ തനയാം ഗ്രാമേണ ദ്രവിണേന ച
തന്റെ മകളെ കണ്ടതിൽ സന്തോഷംകൊണ്ടു രാജാവ് സുദേവനെ ആയിരം പശുക്കളും ഗ്രാമങ്ങളും ധനവും നൽകി സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
സാ വ്യുഷ്ടാ രജനീം തത്രപിതുര്വേശ്മനി ഭാമിനീ। വിശ്രാന്താ മാതരം രാജന്നിദം വചനമബ്രവീത്
അവൾ അച്ഛന്റെ വീട്ടിൽ ഒരു രാത്രി കഴിഞ്ഞ് വിശ്രമിച്ചു. ശേഷം പ്രകാശമുള്ള ദമയന്തി അമ്മയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
മാം ചേദിച്ഛസി ജീവന്തീം മാതഃ സത്യം ബ്രവീമിതേ। നലസ്യ നരവീരസ്യ യതസ്വാനയനേ പുനഃ
'എനിക്ക് ജീവൻ വേണമെന്ന് അമ്മ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു: വീരനായ നളനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കണം.'
ദമയന്ത്യാ തഥോക്താ തു സാ ദേവീ ഭൃശദുഃഖിതാ। ബാഷ്പേണാപിഹിതാ രാജ്ഞീ നോത്തരം കിംചിദബ്രവീത്
ദമയന്തി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാജ്ഞി അതീവ ദുഃഖത്തിൽ കണ്ണീരോടെ ഒരു വാക്കും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല.
തദവസ്ഥാം തു താം ദൃഷ്ട്വാ സര്വമന്തഃപുരം തദാ। ഹാഹാഭൂതമതീവാസീദ്ഭൃശം ച പ്രരുരോദ ഹ
അവളെ അങ്ങനെയൊരു നിലയില് കണ്ടപ്പോള് അകത്തുള്ള സ്ത്രീകള്ക്കെല്ലാം വലിയ ദുഃഖവും വിലാപവും പടര്ന്നു. അവര് ഉച്ചത്തില് കരഞ്ഞു.
തതോ ഭീമം മഹാരാജം ഭാര്യാ വചനാമബ്രവീത്। ദമയന്തീ നൃപ ഭൃശം ഭര്താരമനുശോചതി
അതിനുശേഷം ഭര്ത്താവിനായി ആഴമായി ദുഃഖിച്ചിരുന്ന ദമയന്തി രാജാവായ ഭീമനോടു പറഞ്ഞു.
അപകൃഷ്യ ച ലജ്ജാം സാ സ്വയമുക്തവതീ വിഭോ। പ്രയതന്തു തവപ്രേഷ്യാഃ പുണ്യശ്ലോകസ്യ ദര്ശനേ
ലജ്ജയെ വിട്ടുവിട്ട് അവള് തന്നെ പറഞ്ഞു: "നിന്റെ സേവകര് പുണ്യശ്ലോകനായ അവനെ കണ്ടെത്താന് ശ്രമിക്കണം."
തയാപ്രയോദിതോ രാജാ ബ്രാഹ്മണാന്വശവര്തിനഃ। പ്രാശ്ഥാപയദ്ദിശഃ സര്വാ യതധ്വം നലദര്ശനേ
അവളുടെ പ്രേരണയോടെ രാജാവ് വിശ്വസ്തരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു: "നളനെ അന്വേഷിച്ച് കണ്ടെത്തൂ," എന്നു പറഞ്ഞു.
തതോ വിദര്ഭാധിപതേര്നിയോഗാദ്ബ്രാഹ്മണാസ്തദാ। ദമയന്തീമഥാപൃച്ഛ്യ പ്രസ്ഥിതാസ്തേ തഥാഽവ്രുവന്
വിദര്ഭരാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാര് ദമയന്തിയോടു ചോദിച്ചു, അവളുടെ വാക്കുകള് മനസ്സിലാക്കി യാത്രയായി.
അഥ താനബ്രവീദ്ഭൈമീ സര്വരാഷ്ട്രേഷ്വിദം വചഃ। ബ്രൂത വൈ ജനസംസത്സു തത്രതത്ര പുനഃ പുനഃ
അപ്പോള് ഭീമിയുടെ മകള് അവരോടു പറഞ്ഞു: "എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലും ജനങ്ങള്ക്കിടയില് ഈ വാക്കുകള് വീണ്ടും വീണ്ടും പറയണം."
ക്വനു ത്വം കിതവ ച്ഛിത്ത്വാ വസ്ത്രാര്ധം പ്രസ്ഥിതോ മമ। ഉത്സൃജ്യ വപിനേ സുപ്താമനുരക്താം പ്രിയാം പ്രിയ
"എവിടെയാണ് നീ, ചതിയന്? എന്റെ വസ്ത്രം പകുതിയായി കീറി, കാട്ടില് ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ പോയത് എവിടെ?"
സാ വൈ യഥാ ത്വയാ ദൃഷ്ടാ തഥാഽഽസ്തേ ത്വത്പ്രതീക്ഷിണീ। ദഹ്യമാനാ ഭൃശം ബാലാ വസ്ത്രാര്ധേനാഭിസംവൃതാ
"നീ കണ്ടതുപോലെയാണ് അവള് ഇപ്പോഴും, നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ബാല്യമായ അവള് ദുഃഖത്തില് കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു, വസ്ത്രത്തിന്റെ പകുതിയില് മാത്രം മൂടിയവളായി."
തസ്യാ രുദന്ത്യാഃ സതതം തേന ശോകേന പാര്ഥിവ। പ്രസാദം കുരു വൈ ദേവ പ്രതിവാക്യം വദസ്വ ച
"അവള് എപ്പോഴും കരയുന്നു, രാജാവേ, ആ ദുഃഖത്തില് പെട്ട്. ദയവായി ദയ കാണിക്കണം, ഒരു മറുപടി അയയ്ക്കണം."
ഏവമന്യച്ച വക്തവ്യം കൃപാം കുര്യാദ്യഥാ മയി। വായുനാ ധൂയമാനോ ഹി വനം ദഹതി പാവകഃ
"ഇതുപോലും മറ്റും പറയണം, എനിക്ക് ദയ തോന്നിപ്പിക്കാനായി. കാറ്റ് കാട്ടില് തീ പടരുന്നതുപോലെ ദുഃഖം എന്നെ കത്തിക്കുന്നു."
ഭര്തവ്യാ രക്ഷണീയാ ത്വ പത്നീ പത്യാ ഹി നിത്യദാ। തന്നഷ്ടമുഭയം കസ്മാദ്ധര്മജ്ഞസ്യ സതസ്തവ
"ഭര്ത്താവിന് ഭാര്യയെ എപ്പോഴും സംരക്ഷിക്കാനും കാത്തുസൂക്ഷിക്കാനും വേണം. നീ ധര്മ്മം അറിയുന്നവനല്ലേ, എങ്ങനെയാണ് നമ്മളിരുവരും ഇങ്ങനെ നഷ്ടപ്പെട്ടത്?"
ഖ്യാതഃ പ്രാജ്ഞഃ കുലീനശ് സാനുക്രോശോ ഭവാന്സദാ। സംവൃത്തോ നിരനുക്രോശഃ ശങ്കേ മദ്ഭാഗ്യസംക്ഷയാത്
"നീ ജ്ഞാനിയും ഉന്നതകുലത്തില് ജനിച്ചവനും കരുണയുള്ളവനുമാണ് എന്നറിയപ്പെടുന്നവനല്ലേ? എന്നാല് ഇപ്പോള് നീ കരുണയില്ലാത്തവനായി മാറിയെന്നു തോന്നുന്നു, അതെനിക്കുണ്ടായ ദുർഭാഗ്യത്താലാണോ?"
തത്കുരുഷ്വ നരവ്യാഘ്ര ദയാം മയി നരര്പഭ। ആനൃശംസ്യം പരോ ധര്മസ്ത്വത്ത ഏവ ഹി മേ ശ്രുതഃ
"അതിനാല്, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ നീ എനിക്കു ദയ കാണിക്കണം. കരുണയാണ് ഏറ്റവും വലിയ ധര്മ്മമെന്ന് ഞാന് നിന്നില് നിന്നു തന്നെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്."
ഏവംബ്രുവാണാന്യദി വഃ പ്രതിബ്രൂയാദ്ധി കശ്ചന। സ നരഃ സര്വഥാ ജ്ഞേയഃ കശ്ചാസൌ ക്വനു വര്തതേ
"നിങ്ങളില് ആരെങ്കിലും ഈ വാക്കുകള്ക്ക് മറുപടി ലഭിച്ചാല്, ആ മനുഷ്യന് ആര് എന്നും എവിടെയാണെന്നും ഉറപ്പായി അറിയണം."
യശ്ചൈവം വചനം ശ്രുത്യ്വാ ബൂയാത്പ്രതിവചോ നരഃ। തദാദായ വചസ്തസ്യ മമാവേദ്യം ദ്വിജോത്തമാഃ
"ആ വാക്കുകള് കേട്ടു ആരെങ്കിലും മറുപടി നല്കിയാല്, അതു കൊണ്ടു വന്ന് എനിക്ക് അറിയിക്കണം, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരേ."
യഥാ ച വോ ന ജാനീയാച്ചരതോ ഭീമശാസനാത്। പുനരാഗമനം ചേഹ തഥാ കാര്യമതന്ദ്രിതൈഃ
"ഭീമന് നിങ്ങള് യാത്ര ചെയ്യുന്നതറിയാതിരിക്കാനും, വൈകാതെ സൂക്ഷ്മതയോടെ തിരിച്ചു വരാനും ശ്രദ്ധിക്കണം."
യദി വാഽസൌ സമൃദ്ധഃ സ്യാദ്യദി വാഽപ്യധനോ ഭവേത്। യദിഽവാപ്യസമര്ഥഃ സ്യാജ്ജ്ഞേയമസ്യ ചികീര്ഷിതമ്
"അവന് സമ്പന്നനോ ദരിദ്രനോ, അശക്തനോ ആയാലും, അവന് എന്ത് ഉദ്ദേശിക്കുന്നു എന്നത് മനസ്സിലാക്കണം."
ഏവമുക്താസ്ത്വഗച്ഛംസ്തേ ബ്രാഹ്മണാഃ സര്വതോ ദിശമ്। നലം മൃഗയിതും രാജംസ്തദാ വ്യസനിനം തഥാ
ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ച ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണന്മാര് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പുറപ്പെട്ടു, ദുരിതത്തില് ആയിരുന്ന രാജാവായ നളനെ അന്വേഷിക്കാനായി.
തേ പുരാണി സരാഷ്ട്രാണി ഗ്രാമാന്ധോപാംസ്തഥാഽഽശ്രമാന്। അന്വേഷന്തോ നലം രാജന്നാധിജഗ്മുര്ദവിജാതയഃ
രാജാവേ, ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പുരാതന ദേശങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും ഒക്കെ തിരഞ്ഞു നടന്നു, നളനെ എവിടെയും കണ്ടെത്താനായില്ല.
തച്ച വാക്യം തഥാ സര്വേതത്രതത്ര വിശാംപതേ। ശ്രാവയാംചക്രിരേ വിപ്രാ ദമയന്ത്യാ യഥേരിതമ്
മഹാരാജാവേ, ദമയന്തിയുടെ സന്ദേശം അവൾ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ ആ ബ്രാഹ്മണന്മാർ എല്ലായിടത്തും എല്ലാവർക്കും അറിയിച്ചു.