മമ ജ്ഞാതിഷു നിക്ഷിപ്യ ദാരകൌ സ്യന്ദനം തഥാ। അശ്വാംശ്ചേമാന്യഥാകാമം വസ വാഽന്യത്ര ഗച്ഛവാ
എന്റെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ഈ രണ്ടു കുട്ടികളെയും രഥത്തെയും വിട്ട്, കുതിരകൾ നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ വയ്ക്കുകയോ വേറെവിടേക്ക് പോകുകയോ ചെയ്യാം.
ദമയന്ത്യാസ്തു തദ്വാക്യം വാര്ണ്യേയോ നലസാരഥിഃ। ന്യവേദയദശേഷേണ നലാമാത്യേഷു മുഖ്യശഃ
ദമയന്തിയുടെ ആ വാക്കുകൾ നളന്റെ സാരഥിയായ വൃഷ്ണേയൻ, മുഴുവനായും പ്രധാന മന്ത്രിമാർക്ക് അറിയിച്ചു.
തൈഃ സമേത്യ വിനിശ്ചിത്യ സോഽനുജ്ഞാതോ മഹീപതേ। യയൌ മിഥുനമാരോപ്യ വിദര്ഭാംസ്തേന വാഹിനാ
അവർ കൂടിച്ചേരുകയും ആലോചിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, രാജാവിന്റെ അനുമതിയോടെ, വൃഷ്ണേയൻ ഇരുവരെയും കൂട്ടി ആ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വിദർഭ ദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ഹയാംസ്തത്ര വിനിക്ഷിപ്യ സൂതോ രഥവരം ച തമ്। ഇന്ദ്രസേനാം ച താം കന്യാമിന്ദ്രസേനം ച ബാലകമ്
അവിടെ സാരഥി കുതിരകളും ആ ഉത്തമരഥവും, കൂടാതെ ഇന്ദ്രസേനയെന്ന പെൺകുട്ടിയെയും ഇന്ദ്രസേനനെന്ന ബാലനെയും അവിടെയിട്ടു.
ആമന്ത്ര്യ ഭീമം രാജാനമാര്തഃ ശോചന്നലം നൃപമ്। ക്വ നു യാസ്യാമി മനസാ ചിന്തയാനോ മുഹുര്മുഹുഃ। അടമാനസ്തതോഽയോധ്യാം ജഗാമ നഗരീം തദാ
ഭീമരാജാവിനോട് വിടപറഞ്ഞ്, നളനെ കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട്, 'ഇനി ഞാൻ എവിടേക്ക് പോകും?' എന്നോർത്തു വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു, അങ്ങനെ അലയുന്നവനായി അയോധ്യ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.
ഋതുപര്ണം സ രാജാനമുപതസ്ഥേ സുദുഃഖിതഃ। ഭൃതിം ച സ ദദൌ ചാസ്യ സാരഥ്യേന നിയോജിതഃ
അവിടെ, വലിയ ദുഃഖത്തോടെ, വൃഷ്ണേയൻ ഋതുപർണ്ണ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു. രാജാവ് അവനെ സാരഥിയായി നിയമിച്ച് അവനു ഉപജീവനം നൽകി.
തതസ്തു യാതേ വാര്ഷ്ണേയേ പുണ്യശ്ലോകസ്യ ദീവ്യതഃ। പുഷ്കരേണ ഹൃതം രാജ്യം യച്ചാപി വസു കിംചന
വൃഷ്ണേയൻ പോയശേഷം, പുണ്യശ്ലോകനായ നളൻ ചതുരംഗം കളിക്കുമ്പോൾ, പുഷ്കരൻ രാജ്യംയും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന സമ്പത്തും ഏറ്റെടുത്തു.
ഹൃതരാജ്യം നലം രാജന്പ്രഹസന്പുഷ്കരോഽബ്രവീത്। ദ്യൂതം പ്രവര്തതാം ഭൂയഃ പ്രതിപാണോഽസ്തി കസ്തവ
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട നളനെ നോക്കി പുഷ്കരൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, വീണ്ടും ചതുരംഗം കളിയ്ക്കട്ടെ; ഇനി നിനക്ക് എതിർപ്പുള്ളവർ ആരുണ്ട്?'
ശിഷ്ടാ തേ ദമയന്ത്യേകാ സര്വമന്യദ്ധൃതം മയാ। ദമയന്ത്യാഃ പണഃ സാധു വര്തതാം യദി മന്യസേ
നിനക്ക് ഇനി ദമയന്തി മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ, ബാക്കി എല്ലാം ഞാൻ എടുത്തു. നീ ആഗ്രഹിച്ചാൽ ദമയന്തിയെ തന്നെ പണയമായി വയ്ക്കാം.
പുഷ്രേണൈവമുക്തസ്യ പുണ്യശ്ലോകസ്യ മന്യുനാ। വ്യദീര്യതേവ ഹൃദയം ന ചൈനം കിംചിദബ്രവീത്
പുഷ്കരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പ്രശസ്തനായ നളന്റെ ഹൃദയം കോപത്തിൽ പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, എങ്കിലും അവൻ ഒന്നും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
തതഃ പുഷ്കരമാലോക്യ നലഃ പരമമന്യുമാന്। `ഉവാച വിദ്യതേഽന്യച്ച ധനം മമ നരാധമ
പുഷ്കരനെ നോക്കി, അത്യന്തം കോപത്തോടെ നളൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് വേറെയും സമ്പത്ത് ഉണ്ട്, മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ദുഷ്ടനേ.'
ഷണരൂപേണ നിക്ഷിപ്യ പുണ്യശ്ലോകഃ സുദുര്മനാഃ। ഉത്തരീയം തഥാ വസ്ത്രം തസ്യാശ്ചാഭരണാനി ച'। ഉന്സൃജ്യ സര്വഗാത്രഭ്യോ ഭൂഷണാനി സഹായശാഃ
പ്രശസ്തനായ നളൻ, അതീവ ദുഃഖിതനായി, തന്റെ മേൽവസ്ത്രം, വസ്ത്രം, ദമയന്തിയുടെ ആഭരണങ്ങൾ എന്നിവ പണയമായി വച്ചു; അവളുടെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അവൻ വിട്ടു.
സുകവാസാ ഹ്യസംവീതഃ സുഹൃച്ഛോകവിവര്ധനഃ। നിശ്ചക്രാമ തതോരാജാ ത്യക്ത്വാ സുവിപുലാം ശ്രിയമ്
ഒറ്റ വസ്ത്രം മാത്രമണിഞ്ഞ്, അലങ്കാരമൊന്നുമില്ലാതെ, സുഹൃത്തുക്കളുടെ ദുഃഖം കൂട്ടി, രാജാവ് തന്റെ വലിയ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു.
ദമയന്ത്യേകവസ്ത്രാഽഥ ഗച്ഛന്തം പൃഷ്ഠതോഽന്വഗാത്। സ തയാ നഗരാഭ്യാശേ ത്രിരാത്രം നൈപധോഽവസത്
ദമയന്തി ഒറ്റ വസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ച്, അവനെ പിന്തുടർന്നു; ഇരുവരും നഗരത്തിന് സമീപം മൂന്ന് രാത്രികൾ താമസിച്ചു, ഒറ്റയിടം പോലും ഇല്ലാതെ.
പുഷ്കരസ്തു മഹാരാജ ധോഷയാമാസ വൈ പുരേ। നലേ യഃ സമ്യഗാതിഷ്ഠേത്സ ഗച്ഛേദ്വധ്യതാം മമ
പുഷ്കരൻ, മഹാരാജാവേ, നഗരത്തിൽ പ്രഖ്യാപിച്ചു: 'നളനെ ആരെങ്കിലും അഭയം കൊടുത്താൽ, അവൻ എന്റെ ശിക്ഷയ്ക്ക് വിധേയനാകും.'
പുഷ്കരസ്യ തു വാക്യേന തസ്യ വിദ്വേഷണേന ച। പൌരാ ന തസ്യ സത്കാരം കൃതവന്തോ യുധിഷ്ഠിര
പുഷ്കരന്റെ വാക്കുകളും അവന്റെ വൈരാഗ്യവും കാരണം, നഗരവാസികൾ നളനെ സ്വീകരിച്ചില്ല, യുദിഷ്ഠിരാ.
സ തഥാ നഗരാഭ്യാശേ സത്കാരാര്ഹോ ന സന്കൃതഃ। ത്രിരത്രമുഷിതോ രാജാ ജലമാത്രേണ വര്തയന്
ഇങ്ങനെ, ആദരത്തിന് അർഹനായ രാജാവിനെ നഗരത്തിന് സമീപം ആരും സ്വീകരിച്ചില്ല; മൂന്ന് രാത്രികൾ അവൻ വെറും വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ച് ജീവിച്ചു.
[പീഡ്യമാനഃ ക്ഷുധാ തത്ര ഫലമൃലാനി കര്പയന്। പ്രാതിഷ്ഠത തതോ രാജാ ദമയന്തീ തമന്വഗാത് ।।]
അവിടെ വിശപ്പിൽ പീഡിതനായ രാജാവ് പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ശേഖരിച്ചു; അതിന് ശേഷം രാജാവ് പുറപ്പെട്ടു, ദമയന്തി അവനെ പിന്തുടർന്നു.
ക്ഷുധയാ പീഡ്യമാനമ്തു നലോ ബഹുതിഥേഽഹനി। അപശ്യച്ഛകുനാന്കാംശ്ചിദ്ധിരണ്യസദൃശച്ഛദാന്
നളൻ, പല ദിവസവും വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി, പൊന്നുപോലെയുള്ള ചിറകുകളുള്ള ചില പക്ഷികളെ കണ്ടു.
സ ചിന്തയാമാസ തദാ നിഷധാധിപതിര്ബലീ। അസ്തി ഭക്ഷ്യോ മമാദ്യാപി വസു ചേദം ഭവിഷ്യതി
അപ്പോൾ ശക്തനായ നിഷധരാജാവ് ചിന്തിച്ചു: 'ഇതുവരെ എനിക്ക് ഭക്ഷണം ഉണ്ട്; ഇത് കിട്ടിയാൽ സമ്പത്താകും.'
തതസ്താനന്തരീയേണ വാസസാ സ സമാവൃണോത്। തസ്യ തദ്വസ്ത്രമാദായ സര്വേ ജഗ്മുര്വിഹായസാ
അവൻ തന്റെ മേൽവസ്ത്രം കൊണ്ട് അവയെ മൂടി; പക്ഷികൾ അവന്റെ വസ്ത്രം എടുത്ത് ആകാശത്തിലേക്ക് പറന്നു പോയി.
ഉത്പതന്തഃ ഖഗാ വാക്യമേതദാഹുസ്തതോ നലമ്। ദൃഷ്ട്വാ ദിഗ്വാസസം ഭൂമൌ സ്ഥിതം ദീനമധോമുഖമ്
പക്ഷികൾ പറന്ന് പോകുമ്പോൾ, നിലത്ത് ദയനീയനായി, തലകുനിഞ്ഞ്, വെറും വസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ച് നിൽക്കുന്ന നളനെ കണ്ടു, അവൻ്റെ അടുത്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
വയമക്ഷാഃ സുദുര്ബുദ്ധേ തവവാസോ ജിഹീര്ഷവഃ। ആഗതാ ന ഹി നഃ പ്രീതിഃ സവാസസി ഗതേ ത്വയി
'നളാ, നീയോരു മൂഢൻ; ഞങ്ങൾ അക്ഷങ്ങൾ ആണ്. നിന്റെ വസ്ത്രം ആഗ്രഹിച്ച് ഞങ്ങൾ വന്നു. നീ വസ്ത്രം ധരിച്ച് പോകുമ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് സന്തോഷമില്ല.'
നാന്സമീക്ഷ്യ ഗതാനക്ഷാനാത്മാനം ച വിവാസസമ്। പുണ്യശ്ലോകസ്തദാ രാജാ ദമയന്തീമഥാബ്രവീത്
പക്ഷികൾ പോയതും, താനൊരു വസ്ത്രം പോലും ഇല്ലാതായതും നോക്കാതെ, പ്രശസ്തനായ രാജാവ് ദമയന്തിയോട് പറഞ്ഞു.
യേഷാം പ്രകോപാദൈശ്വര്യാന്പ്രച്യുതോഽഹമനിന്ദിതേ। പ്രാണയാത്രാം ന വിന്ദേയം ദുഃഖിതഃ ക്ഷുധയാഽന്വിതഃ
'നിഷ്പാപയേ, ഇവരുടെ ക്രോധം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ആധിപത്യം നഷ്ടപ്പെട്ടത്; ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിശപ്പിലും ദുഃഖത്തിലും ജീവിക്കാൻ വഴിയില്ല.'
യേഷാം കൃതേ ന സത്കാരമകുര്വന്മയി നൈഷധാഃ। ഇമേ തേ ശകുനാ ഭൂത്വാ വാസശ്ചാഷഹരന്തി മേ
'നിഷധവാസികൾ എന്റെ കാരണത്താൽ എനിക്ക് ആദരം കാണിച്ചില്ല; അവർ പക്ഷികളായി മാറി എന്റെ വസ്ത്രം എടുത്തു.'
വൈഷമ്യം പരമം പ്രാപ്തോ ദുഃഖിതോ ഗതചേതനഃ। ഭര്താ തേഽഹം നിബോധേദം വചനം ഹിതമാത്മനഃ
നാനാവിധ കഷ്ടങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, മനസ്സും തളർന്നു വിഷമിച്ചിരിക്കുന്ന ഭർത്താവാണ് ഞാൻ. എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളേ, നിന്റെ ഭാവി ഭദ്രമായിരിക്കാനായി ഞാൻ പറയുന്ന ഈ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
ഏതേ ഗച്ഛന്തി വഹവഃ പന്ഥാനോ ദിണാപഥമ്। അവന്തീമൃക്ഷവന്തം ച സമതിക്രമ്യ പര്വതമ്
ഇവിടെ നിന്ന് ദക്ഷിണ ദിശയിലേക്കുള്ള പല വഴികളും മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു; അവന്തിയും ഋക്ഷപർവ്വതവും കടന്ന് പോകുന്ന വഴികളാണവ.
ഏഷ വിന്ധ്യോ മഹാശൈലഃ പയോഷ്ണീ ച സമുദ്രഗാ। ആശ്രമാശ്ച മഹര്ഷീണാം ബഹുമൂലഫലാന്വിതാഃ
ഇവിടെയാണ് മഹാവിശാലമായ വിന്ധ്യപർവ്വതവും, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന പയോഷ്ണി നദിയും, അനേകം മൂലഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളും.
ഏഷ പന്ഥാ വിദര്ഭാണാമേഷ യാസ്യതി കോസലാന്। അതഃപരം ച ദേശോഽയം ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണാപഥഃ
ഇതാണ് വിദർഭ ദേശത്തേക്കുള്ള വഴി. ഇതാണ് കോസല ദേശത്തേക്കുള്ള വഴി. ഇതിന് അപ്പുറം ദക്ഷിണഭാഗം, ദക്ഷിണപഥം, ആരംഭിക്കുന്നു.