കര്ശയാമഃ സ്വമിത്രാണി നന്ദയാമശ്ച ശാത്രവാന്। ആത്മാനം ഭവതഃ ശാസ്ത്രൈര്നിയമ്യ ഭരതര്ഷഭ
നാം നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെ ദുർബലരാക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു, നിങ്ങളുടെ ഉപദേശങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് ജീവിക്കുന്നു, ഭരതശ്രേഷ്ഠ.
യദ്വയം ന തദൈവൈതാന്ധാര്തരാഷ്ട്രാന്നിഹന്മ ഹി। ഭവതഃ ശാസ്ത്രമാദായ തന്നസ്തപതി ദുഷ്കൃതമ്
നാം അപ്പോൾ തന്നെ ഈ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ സംഹരിക്കാതിരുന്നത്, നിങ്ങളുടെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചതുകൊണ്ടാണ്. അതാണ് ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന തെറ്റായ പ്രവൃത്തി.
അഥൈനാമന്വവേക്ഷസ്വ മൃഗചര്യാമിവാത്മനഃ। അവീരാചരിതാം രാജന്നബലസ്ഥൈര്നിഷേവിതാമ്
രാജാവേ, ഈ ജീവിതം ഒരു മൃഗത്തിന്റെ ചുറ്റുപാടുപോലെയാണ്; വീര്യശൂന്യരും ദുർബലരും മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്ന വഴിയാണ് ഇത്.
യാം ന കൃഷ്ണോ ന ബീഭത്സുര്നാഭിമന്യുര്ന സൃഞ്ജയാഃ। ന ചാഹമഭിനന്ദാമി ന ച മാദ്രീസുതാവുഭൌ
ഈ വഴി കൃഷ്ണനും അർജുനനും അഭിമന്യുവും ശ്രിഞ്ചയന്മാരും ഞാനും മാദ്രിദേവിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരും ആരും അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
ഭവാന്ധര്മോ ധര്മ ഇതി സതതം വ്രതകര്ശിതഃ। കച്ചിദ്രാജന്ന നിര്വേദാദാപന്നഃ ക്ലീബജീവികാമ്
നിങ്ങളെ എല്ലായ്പ്പോഴും വ്രതങ്ങളിൽ ക്ഷീണിച്ച ധർമ്മം തന്നെയെന്ന് വിളിക്കുന്നു, രാജാവേ, നിങ്ങൾ നിരാശയിൽ നിന്ന് വീര്യരഹിതരുടെ ജീവിതം സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?
ദുര്മനുഷ്യാ ഹി നിര്വേദമഫലം സര്വഘാതകമ്। അശക്താഃ ശ്രിയമാഹര്തുമാത്മനഃ കുര്വതേ പ്രിയമ്
ദുർബലഹൃദയർക്കു നിരാശ ഫലമില്ലാത്തതും എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; സ്വയം ഐശ്വര്യം നേടാൻ കഴിയാത്തവർ തങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതെന്താണോ അതാണ് ചെയ്യുന്നത്.
സ ഭവാന്ദൃഷ്ടിമാഞ്ശക്തഃ പശ്യന്നസ്മാസു പൌരുഷമ്। ആനൃശംസ്യപരോ രാജന്നാത്മാര്ഥമവബുധ്യസേ
നിങ്ങൾക്ക് വിവേകവും ശക്തിയും ഉണ്ട്, ഞങ്ങളുടെ വീര്യം കാണുന്നവനാണ് നിങ്ങൾ. എങ്കിലും, രാജാവേ, കരുണയിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധയിട്ട്, നിങ്ങളുടെ സ്വാർത്ഥം കണക്കാക്കുന്നില്ല.
അസ്മാനമീ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ ക്ഷമമാണാനഹിംസതഃ। അശക്താനേവ മന്യന്തേ തദ്ദുഃഖം നാഹവേ വധഃ
നാം ക്ഷമയോടെയും അഹിംസയോടെയും പെരുമാറുമ്പോൾ, ഈ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ നമ്മളെ ദുർബലരെന്ന് കരുതുന്നു; അതാണ് യുദ്ധത്തിൽ മരിക്കുന്നതിലും വല്യമായ വേദന.
തത്രചേദ്യുധ്യമാനാനാമജിഹ്മമനിവര്തിനാമ്। സര്വശോ ഹി വധഃ ശ്രേയാന്പ്രേത്യ ലോകാംല്ലഭേമഹി
അവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, പിന്നോട്ട് നോക്കാതെ എല്ലാവരും മരിച്ചാലും, ആ മരണം എനിക്ക് ഉത്തമമാണ്; കാരണം, അതിലൂടെ നാം പരലോകം പ്രാപിക്കും.
അധവാ വയമേവൈതാന്നിഹത്യ ഭരതര്ഷഭ। ആദദീമഹി ഗാം സര്വാം തഥാപി ശ്രേയ ഏവ നഃ
അല്ലെങ്കിൽ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നാം അവരെ സംഹരിച്ച് ഭൂമി മുഴുവൻ കൈവശമാക്കിയാലും, അതും നമുക്ക് ഉത്തമമായിരിക്കും.
സര്വഥാ കാര്യമേതന്നഃ സ്വധര്മമനുതിഷ്ഠതാമ്। കാങ്ഖതാം വിഷുലാം കീര്തി വൈരം പ്രതിചികീര്ഷതാമ്
എങ്ങനെയായാലും, നമ്മുടെ കർത്തവ്യം നമ്മുടെ ധർമ്മം പാലിക്കുകയാണ്; കളങ്കമില്ലാത്ത കീർത്തി നേടാനും വൈരം തിരിച്ചടിക്കാനുമാണ് ആഗ്രഹം.
ആത്മാര്ഥം യുധ്യമാനാനാം ജീവിതേ കൃത്യലക്ഷണേ। അന്യൈരപി ഹൃതേ രാജ്യേ പ്രശംസൈവ ന ഗര്ഹണാ
സ്വന്തം കാര്യം നേടാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കു, സമയത്ത് പ്രവർത്തിച്ചാൽ, രാജ്യം മറ്റൊരാളാൽ പിടിച്ചാലും പ്രശംസ മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ, അപമാനം ഇല്ല.
കര്ശനാര്ഥോ ഹി യോ ധര്മോ വിപ്രാണാമാത്മനസ്തഥാ। വ്യസനം നാമ തദ്രാജന്ന ധര്മഃ സ കുവര്ത്മതത്
സ്വന്തം അല്ലെങ്കിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകുന്ന ധർമ്മം യഥാർത്ഥത്തിൽ ധർമ്മമല്ല, രാജാവേ; അതൊരു തെറ്റായ വഴി, ദുരിതം മാത്രമാണ്.
സര്വഥാ ധര്മനിത്യം തു പുരുഷം ധര്മദുര്ബലമ്। ജഹതസ്താത ധര്മാര്ഥൌ പ്രേതം ദുഃഖസുഖേ യഥാ
എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ധർമ്മത്തിൽ ദുർബലനായാൽ, അപ്പൊഴ് ധർമ്മവും ഐശ്വര്യവും അവനെ വിട്ടുപോകും, മരിച്ചവനെ വേദനയും സന്തോഷവും വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
യസ്യ ധര്മോ ഹി ധര്മാര്ഥഁ ക്ലേശഭാങ്ഗ സ പണ്ഡിതഃ। ന സ ധര്മസ്യ വേദാര്ഥം സൂര്യസ്യാന്ധഃ പ്രഭാമിവ
ധർമ്മം ദു:ഖവും കഷ്ടവും മാത്രമാണെന്ന് കരുതുന്നവൻ പണ്ഡിതനല്ല; അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല, സൂര്യന്റെ പ്രകാശം കാണാത്ത കുരുടനുപോലെയാണ്.
യസ്യ ചാര്ഥാര്ഥ ഏവാര്ഥഃ സ ച നാര്ഥസ്യ കോവിദഃ। രക്ഷ്യതേ ഭൃതകഃ പുണ്യം യഥാ സ്യാത്താദൃഗേവ സഃ
ലാഭം മാത്രമേ ലാഭം എന്ന് കാണുന്നവൻ ലാഭത്തിൽ നിപുണനല്ല; ശമ്പളം കിട്ടാനായി പുണ്യം കാത്തു നിൽക്കുന്ന തൊഴിലാളിപോലെയാണ് അവൻ.
അതിവേലം ഹി യോഽര്ഥാര്ഥീ നേതരാവനുതിഷ്ഠതി। സ വധ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ബ്രഹ്മഹേവ ജുഗുപ്സിതഃ
സ്വാർത്ഥം തേടി, മറ്റുള്ളവരെ പോലെ പെരുമാറാതെ അതിരു കടക്കുന്നവനെ എല്ലായിടത്തും എല്ലാവരും തള്ളിക്കളയും, ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്തവനെപ്പോലെയാണ് അവന്റെ അവസ്ഥ.
സതതം യശ്ച കാമാര്ഥീ നേതരാവനുതിഷ്ഠതി। മിത്രാണി തസ്യ നശ്യന്തി ധര്മാര്ഥാഭ്യാം ച ഹീയതേ
എപ്പോഴും ഇച്ഛകൾക്കു വഴങ്ങിയും, മറ്റുള്ളവരെ പോലെ പെരുമാറാതെയും ജീവിക്കുന്നവന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ അകന്നു പോകും, ധർമ്മവും സമ്പത്തും കുറയും.
തസ്യ ധര്മാര്ഥഹീനസ്യ കാമാന്തേ നിധനം ധ്രുവമ്। കാമതോ രമമാണസ്യ മീനസ്യേവാമ്ഭസഃ ക്ഷയേ
ധർമ്മവും സമ്പത്തും ഇല്ലാതായവൻ, ഇച്ഛകളുടെ അവസാനം നിർഭാഗ്യത്തിൽ തന്നെ എത്തും; വെള്ളം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മീൻ ചത്തുപോകുന്നതുപോലെയാണ് ഇച്ഛകളിൽ മുഴുകി ജീവിക്കുന്നത്.
തസ്മാദ്ധര്മാര്ഥയോര്നിത്യം ന പ്രമാന്ദ്യന്തി പണ്ഡിതാഃ। പ്രകൃതിഃ സാ ഹി കാമസ്യ പാവകസ്യാരണിര്യഥാ
അതുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികൾ ഒരിക്കലും ധർമ്മത്തെയും സമ്പത്തെയും അവഗണിക്കാറില്ല; കാരണം, ഇച്ഛയുടെ സ്വഭാവം കാടിൽ തീ പടരുന്നതുപോലെയാണ്.
സര്വഥാ ധര്മമൂലോഽര്ഥോ ധര്മശ്ചാര്ഥപരിഗ്രഹഃ। ഇതരേതരയോര്നീതൌ വിദ്ധി മേഘോദധീ യഥാ
എല്ലാ രീതിയിലും സമ്പത്ത് ധർമ്മത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതുപോലെ തന്നെ ധർമ്മം സമ്പത്തിന്റെ പിന്തുണയോടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്; ഇവയുടെ ബന്ധം മേഘവും സമുദ്രവും തമ്മിലുള്ളതുപോലെയാണ്.
ദ്രവ്യാര്ഥസ്പര്ശസംയോഗേ യാ പ്രീതിരുപജായതേ। സ കാമശ്ചിത്തസംകല്പഃ ശരീരം നാസ്യ ദൃശ്യതേ
സമ്പത്തിന്റെ വസ്തുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ഉയരുന്ന ആനന്ദം തന്നെയാണ് ഇച്ഛ; അതൊരു മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം മാത്രമാണ്, ശരീരത്തിൽ അതിന്റെ രൂപം കാണാനാവില്ല.
അര്ഥാര്ഥീ പുരുഷോ രാജന്ബൃഹന്തം ധര്മമിച്ഛതി। അര്ഥമിച്ഛതി കാമാര്ഥീന കാമാദന്യമിച്ഛതി
രാജാവേ, സ്വാർത്ഥം തേടുന്നവൻ ധാർമ്മികമായ സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കും; സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇച്ഛകൾക്കു വഴങ്ങും; ഇച്ഛകൾ നിറയുമ്പോൾ മറ്റേതോ ആഗ്രഹം വീണ്ടും ഉണ്ടാകും.
ന ഹി കാമേന കാമോഽന്യഃ സിധ്യതേ ഫലമേവ തത്। ഉഷയോഗാത്ഫലസ്യൈവ കാഷ്ഠാദ്ഭസ്മേവ പണ്ഡിതഃ
ഒരു ഇച്ഛയാൽ മറ്റൊരു ഇച്ഛയൊന്നും നിറവേറില്ല; ഫലം മാത്രമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. തീ കട്ടയെ കത്തിച്ച് ചാരമാക്കി മാറ്റുന്നതുപോലെയാണ് ഇതും, ജ്ഞാനിയേ.
ഇമാഞ്ശകുനകാന്രാജന്ഹന്തി വൈതംസികോ യഥാ। ഏതദ്രൂപമധര്മസ്യ ഭൂതേഷു ച വിഹിംസനമ്
രാജാവേ, പക്ഷികളെ വേട്ടക്കാരൻ കൊന്നുകളയുന്നതുപോലെ, അധർമ്മം ജീവികളിൽ ദോഷം വിതയ്ക്കുന്നു.
കാമാല്ലോഭാച്ച ധര്മസ്യ പ്രവൃത്തിം യോ ന പശ്തി। സ വധ്യഃ സര്വഭൂതാനാം പ്രേത്യ ചേഹൈച ദുര്മതിഃ
ഇച്ഛയാലും ദ്രോഹത്താലും ധർമ്മത്തിന്റെ വഴിയെ കാണാതെ പോകുന്നവനെ എല്ലായിടത്തും, മരിച്ചശേഷവും, ദുഷ്ടനെന്നു എല്ലാവരും തള്ളിക്കളയും.
വ്യക്തം തേ വിദിതോ രാജന്നര്ഥോ ദ്രവ്യപരിഗ്രഹഃ। പ്രകൃതിം ചാപി വേത്ഥാസ്യ വികൃതിം ചാപി ഭൂയസീമ്
രാജാവേ, സമ്പത്ത് എന്നതിന്റെ അർത്ഥവും, വസ്തുക്കൾ സമ്പാദിക്കുന്നതിന്റെ സ്വഭാവവും, അതിന്റെ ദോഷങ്ങൾ പോലും നിനക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാം.
തസ്യ നാശം വിനാശം വാ ജരയാ മരണേന വാ। അനര്ഥ ഇതി മന്യന്തേ സോയമസ്മാസു വര്തതേ
സമ്പത്തിന്റെ നാശം, അതോ വൃദ്ധാവസ്ഥയാലോ മരണത്താലോ നഷ്ടമാകുന്നത്, ദാരിദ്ര്യമായാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്; അതാണ് നമ്മിൽ സംഭവിക്കുന്നത്.
ഇന്ദ്രിയാണാം ച പഞ്ചാനാം മനസോ ഹൃദയസ്യ ച। വിപയേ വര്തമാനാനാം യാ പ്രീതിരുപജായതേ
അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും മനസ്സിനും ഹൃദയത്തിനും അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ആനന്ദം—
സ കാമ ഇതി മേ ബുദ്ധിഃ കര്മണാം ഫലമുത്തമമ്। ഏവമേവ പൃഥഗ്ദൃഷ്ട്വാ ധര്മാര്ഥൌ കാമമേവ ച
അതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇച്ഛ, അതാണ് പ്രവർത്തികളുടെ ഉത്തമഫലം; അങ്ങനെ തന്നെ, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ഇച്ഛ—ഇവയെ വേർതിരിച്ച് കാണണം.