സ മാം രാജന്കര്മവതീമാഗതാമാഹ സാന്ത്വയന്। ശുശ്രൂഷമാണാമാസീനാം പിതുരങ്കേ യുധിഷ്ഠിര
രാജാവേ, ഞാൻ പ്രവർത്തിയിൽ നിപുണയായ് അച്ഛന്റെ മടിയിൽ ഇരുന്ന് ആലോചനയോടെ കേൾക്കുമ്പോൾ, അവൻ എന്നോട് സാന്ത്വനത്തോടെ പറഞ്ഞു.
അന്യേഷാം കര്മ സഫലമസ്മാകമപി വാ പുനഃ। വിപ്രകര്ഷേണ ബുദ്ധ്യേത കൃതകര്മാ യഥാ ഫലമ്
പ്രവർത്തിയുടെ ഫലം മറ്റുള്ളവർക്കോ ഞങ്ങൾക്കോ കിട്ടാം; വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് പ്രവർത്തിച്ചവൻ ഫലം തിരിച്ചറിയുന്നത്.
യാജ്ഞസേന്യാ വചഃ ശ്രുത്വാ ഭീമസേനോ ഹ്യമര്ഷണഃ। നിശ്വസന്നുപസംഗമ്യ ക്രുദ്ധോ രാജാനമബ്രവീത്
യാജ്ഞസേനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭീമസേനൻ, സഹിക്കാനാവാതെ, ആഹ്വാനം ചെയ്തുവന്ന്, കോപത്തോടെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
രാജന്സത്പദവീം ധര്മ്യാം വ്രജ സത്പുരുഷോചിതാമ്। ധര്മകാമാര്ഥഹീനാനാം കിം നോ വസ്തും തപോവനേ
രാജാവേ, നല്ലവരുടെ യോഗ്യമായ ധാർമ്മികമായ വഴി നീയെടുത്താൽ മതി; ധർമ്മവും കാമവും അർത്ഥവും ഇല്ലാത്തവർക്കു വനം വാസം എന്തിനാണ്?
നൈവ ധര്മേണ തദ്രാജ്യം നാര്ജവേണ ന ചൌജസാ। അക്ഷകൂടമധിഷ്ഠായ ഹൃതം ദുര്യോധനേന വൈ
അത് രാജ്യം ധർമ്മത്താലോ സത്യത്താലോ ശക്തിയാലോ നഷ്ടമായതല്ല; ദുര്യോധനൻ ചതിയോടെ പാശക്രീഡയിൽ അതു പിടിച്ചെടുത്തു.
ഗോമായുനേവ സിംഹാനാം ദിര്ബലേന ബലീയസാമ്। ആമിപം വിഘസാശേന തദ്വദ്രാജ്യം ഹി നോ ഹൃതമ്
പിന്നീട്, സിംഹങ്ങളുടെ ഇരയെ കുറുക്കൻ പിടിക്കുന്നതുപോലെ, ബലഹീനൻ ബലവാന്മാരിൽ നിന്ന്, അതുപോലെ നമ്മുടെ രാജ്യം, അധികം ആഗ്രഹിച്ചവൻ, ശേഷിച്ച മാംസംപോലെ എടുത്തു.
ധര്മലേശപ്രതിച്ഛന്നഃ പ്രഭവം ധര്മകാമയോഃ। അര്ഥമുത്സൃജ്യ കിം രാജന്ദുഃഖേന പരിതപ്യസേ
നിന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠയും കാമനിഷ്ഠയും മറച്ച്, നീ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചു; രാജാവേ, നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കിടക്കുന്നത്?
ഭവതോഽനുവിധാനേന രാജ്യം നഃ പശ്യതാം ഹൃതമ്। അഹാര്യമപി ശക്രേണ ഗുപ്തം ഗാണ്ഡീവധന്വനാ
നിന്റെ വഴികാട്ടലിനെ അനുഗമിച്ചുകൊണ്ട്, നമ്മുടെ രാജ്യം നമ്മൾ കണ്ട് നിൽക്കുമ്പോൾ തന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ടു; ഗാണ്ഡീവധാരിയായവൻ കാത്തിരുന്നാലും, ഇന്ദ്രനും പിടിക്കാനാവാത്തത് പോലും.
കുണീനാമിവ ബില്വാനി പങ്ഗൂനാമിവ ധേനവഃ। ഹൃതമൈശ്വര്യമസ്മാകം ജീവതാം ഭവതഃ കൃതേ
കൂണുള്ളവർക്കു ബിൽവഫലങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപകാരപ്പെടും? കാലില്ലാത്തവർക്കു പശുക്കൾ എങ്ങനെ പ്രയോജനപ്പെടും? അതുപോലെ, ഞങ്ങളുടെ ഐശ്വര്യം നമ്മൾ ജീവനോടെ ഇരിക്കുമ്പോഴും, നിങ്ങളുടെ കാരണത്താൽ ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെട്ടു പോയിരിക്കുന്നു.
ഭവതഃ പ്രിയമിത്യേവം മഹദ്വ്യസനമീദൃശമ്। ധര്മകാമേ പ്രതീതസ്യ പ്രതിപന്നാഃ സ്മ ഭാരത
നിങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനാണ് ഞങ്ങൾ ഇങ്ങനെ വലിയ ദുരിതങ്ങൾ സഹിച്ചത്, ധർമ്മത്തിലും ഇച്ഛയിലും ഉറച്ച ഭാരതാവംശജനായോ, ഇതാണ് സത്യം.
കര്ശയാമഃ സ്വമിത്രാണി നന്ദയാമശ്ച ശാത്രവാന്। ആത്മാനം ഭവതഃ ശാസ്ത്രൈര്നിയമ്യ ഭരതര്ഷഭ
നാം നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെ ദുർബലരാക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു, നിങ്ങളുടെ ഉപദേശങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് ജീവിക്കുന്നു, ഭരതശ്രേഷ്ഠ.
യദ്വയം ന തദൈവൈതാന്ധാര്തരാഷ്ട്രാന്നിഹന്മ ഹി। ഭവതഃ ശാസ്ത്രമാദായ തന്നസ്തപതി ദുഷ്കൃതമ്
നാം അപ്പോൾ തന്നെ ഈ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരെ സംഹരിക്കാതിരുന്നത്, നിങ്ങളുടെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ചതുകൊണ്ടാണ്. അതാണ് ഇപ്പോൾ ഞങ്ങളെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന തെറ്റായ പ്രവൃത്തി.
അഥൈനാമന്വവേക്ഷസ്വ മൃഗചര്യാമിവാത്മനഃ। അവീരാചരിതാം രാജന്നബലസ്ഥൈര്നിഷേവിതാമ്
രാജാവേ, ഈ ജീവിതം ഒരു മൃഗത്തിന്റെ ചുറ്റുപാടുപോലെയാണ്; വീര്യശൂന്യരും ദുർബലരും മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്ന വഴിയാണ് ഇത്.
യാം ന കൃഷ്ണോ ന ബീഭത്സുര്നാഭിമന്യുര്ന സൃഞ്ജയാഃ। ന ചാഹമഭിനന്ദാമി ന ച മാദ്രീസുതാവുഭൌ
ഈ വഴി കൃഷ്ണനും അർജുനനും അഭിമന്യുവും ശ്രിഞ്ചയന്മാരും ഞാനും മാദ്രിദേവിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാരും ആരും അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
ഭവാന്ധര്മോ ധര്മ ഇതി സതതം വ്രതകര്ശിതഃ। കച്ചിദ്രാജന്ന നിര്വേദാദാപന്നഃ ക്ലീബജീവികാമ്
നിങ്ങളെ എല്ലായ്പ്പോഴും വ്രതങ്ങളിൽ ക്ഷീണിച്ച ധർമ്മം തന്നെയെന്ന് വിളിക്കുന്നു, രാജാവേ, നിങ്ങൾ നിരാശയിൽ നിന്ന് വീര്യരഹിതരുടെ ജീവിതം സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?
ദുര്മനുഷ്യാ ഹി നിര്വേദമഫലം സര്വഘാതകമ്। അശക്താഃ ശ്രിയമാഹര്തുമാത്മനഃ കുര്വതേ പ്രിയമ്
ദുർബലഹൃദയർക്കു നിരാശ ഫലമില്ലാത്തതും എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; സ്വയം ഐശ്വര്യം നേടാൻ കഴിയാത്തവർ തങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതെന്താണോ അതാണ് ചെയ്യുന്നത്.
സ ഭവാന്ദൃഷ്ടിമാഞ്ശക്തഃ പശ്യന്നസ്മാസു പൌരുഷമ്। ആനൃശംസ്യപരോ രാജന്നാത്മാര്ഥമവബുധ്യസേ
നിങ്ങൾക്ക് വിവേകവും ശക്തിയും ഉണ്ട്, ഞങ്ങളുടെ വീര്യം കാണുന്നവനാണ് നിങ്ങൾ. എങ്കിലും, രാജാവേ, കരുണയിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധയിട്ട്, നിങ്ങളുടെ സ്വാർത്ഥം കണക്കാക്കുന്നില്ല.
അസ്മാനമീ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ ക്ഷമമാണാനഹിംസതഃ। അശക്താനേവ മന്യന്തേ തദ്ദുഃഖം നാഹവേ വധഃ
നാം ക്ഷമയോടെയും അഹിംസയോടെയും പെരുമാറുമ്പോൾ, ഈ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ നമ്മളെ ദുർബലരെന്ന് കരുതുന്നു; അതാണ് യുദ്ധത്തിൽ മരിക്കുന്നതിലും വല്യമായ വേദന.
തത്രചേദ്യുധ്യമാനാനാമജിഹ്മമനിവര്തിനാമ്। സര്വശോ ഹി വധഃ ശ്രേയാന്പ്രേത്യ ലോകാംല്ലഭേമഹി
അവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, പിന്നോട്ട് നോക്കാതെ എല്ലാവരും മരിച്ചാലും, ആ മരണം എനിക്ക് ഉത്തമമാണ്; കാരണം, അതിലൂടെ നാം പരലോകം പ്രാപിക്കും.
അധവാ വയമേവൈതാന്നിഹത്യ ഭരതര്ഷഭ। ആദദീമഹി ഗാം സര്വാം തഥാപി ശ്രേയ ഏവ നഃ
അല്ലെങ്കിൽ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നാം അവരെ സംഹരിച്ച് ഭൂമി മുഴുവൻ കൈവശമാക്കിയാലും, അതും നമുക്ക് ഉത്തമമായിരിക്കും.
സര്വഥാ കാര്യമേതന്നഃ സ്വധര്മമനുതിഷ്ഠതാമ്। കാങ്ഖതാം വിഷുലാം കീര്തി വൈരം പ്രതിചികീര്ഷതാമ്
എങ്ങനെയായാലും, നമ്മുടെ കർത്തവ്യം നമ്മുടെ ധർമ്മം പാലിക്കുകയാണ്; കളങ്കമില്ലാത്ത കീർത്തി നേടാനും വൈരം തിരിച്ചടിക്കാനുമാണ് ആഗ്രഹം.
ആത്മാര്ഥം യുധ്യമാനാനാം ജീവിതേ കൃത്യലക്ഷണേ। അന്യൈരപി ഹൃതേ രാജ്യേ പ്രശംസൈവ ന ഗര്ഹണാ
സ്വന്തം കാര്യം നേടാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കു, സമയത്ത് പ്രവർത്തിച്ചാൽ, രാജ്യം മറ്റൊരാളാൽ പിടിച്ചാലും പ്രശംസ മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ, അപമാനം ഇല്ല.
കര്ശനാര്ഥോ ഹി യോ ധര്മോ വിപ്രാണാമാത്മനസ്തഥാ। വ്യസനം നാമ തദ്രാജന്ന ധര്മഃ സ കുവര്ത്മതത്
സ്വന്തം അല്ലെങ്കിൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകുന്ന ധർമ്മം യഥാർത്ഥത്തിൽ ധർമ്മമല്ല, രാജാവേ; അതൊരു തെറ്റായ വഴി, ദുരിതം മാത്രമാണ്.
സര്വഥാ ധര്മനിത്യം തു പുരുഷം ധര്മദുര്ബലമ്। ജഹതസ്താത ധര്മാര്ഥൌ പ്രേതം ദുഃഖസുഖേ യഥാ
എപ്പോഴും ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ധർമ്മത്തിൽ ദുർബലനായാൽ, അപ്പൊഴ് ധർമ്മവും ഐശ്വര്യവും അവനെ വിട്ടുപോകും, മരിച്ചവനെ വേദനയും സന്തോഷവും വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
യസ്യ ധര്മോ ഹി ധര്മാര്ഥഁ ക്ലേശഭാങ്ഗ സ പണ്ഡിതഃ। ന സ ധര്മസ്യ വേദാര്ഥം സൂര്യസ്യാന്ധഃ പ്രഭാമിവ
ധർമ്മം ദു:ഖവും കഷ്ടവും മാത്രമാണെന്ന് കരുതുന്നവൻ പണ്ഡിതനല്ല; അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല, സൂര്യന്റെ പ്രകാശം കാണാത്ത കുരുടനുപോലെയാണ്.
യസ്യ ചാര്ഥാര്ഥ ഏവാര്ഥഃ സ ച നാര്ഥസ്യ കോവിദഃ। രക്ഷ്യതേ ഭൃതകഃ പുണ്യം യഥാ സ്യാത്താദൃഗേവ സഃ
ലാഭം മാത്രമേ ലാഭം എന്ന് കാണുന്നവൻ ലാഭത്തിൽ നിപുണനല്ല; ശമ്പളം കിട്ടാനായി പുണ്യം കാത്തു നിൽക്കുന്ന തൊഴിലാളിപോലെയാണ് അവൻ.
അതിവേലം ഹി യോഽര്ഥാര്ഥീ നേതരാവനുതിഷ്ഠതി। സ വധ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ബ്രഹ്മഹേവ ജുഗുപ്സിതഃ
സ്വാർത്ഥം തേടി, മറ്റുള്ളവരെ പോലെ പെരുമാറാതെ അതിരു കടക്കുന്നവനെ എല്ലായിടത്തും എല്ലാവരും തള്ളിക്കളയും, ബ്രാഹ്മണഹത്യ ചെയ്തവനെപ്പോലെയാണ് അവന്റെ അവസ്ഥ.
സതതം യശ്ച കാമാര്ഥീ നേതരാവനുതിഷ്ഠതി। മിത്രാണി തസ്യ നശ്യന്തി ധര്മാര്ഥാഭ്യാം ച ഹീയതേ
എപ്പോഴും ഇച്ഛകൾക്കു വഴങ്ങിയും, മറ്റുള്ളവരെ പോലെ പെരുമാറാതെയും ജീവിക്കുന്നവന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ അകന്നു പോകും, ധർമ്മവും സമ്പത്തും കുറയും.
തസ്യ ധര്മാര്ഥഹീനസ്യ കാമാന്തേ നിധനം ധ്രുവമ്। കാമതോ രമമാണസ്യ മീനസ്യേവാമ്ഭസഃ ക്ഷയേ
ധർമ്മവും സമ്പത്തും ഇല്ലാതായവൻ, ഇച്ഛകളുടെ അവസാനം നിർഭാഗ്യത്തിൽ തന്നെ എത്തും; വെള്ളം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ മീൻ ചത്തുപോകുന്നതുപോലെയാണ് ഇച്ഛകളിൽ മുഴുകി ജീവിക്കുന്നത്.
തസ്മാദ്ധര്മാര്ഥയോര്നിത്യം ന പ്രമാന്ദ്യന്തി പണ്ഡിതാഃ। പ്രകൃതിഃ സാ ഹി കാമസ്യ പാവകസ്യാരണിര്യഥാ
അതുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനികൾ ഒരിക്കലും ധർമ്മത്തെയും സമ്പത്തെയും അവഗണിക്കാറില്ല; കാരണം, ഇച്ഛയുടെ സ്വഭാവം കാടിൽ തീ പടരുന്നതുപോലെയാണ്.