കര്തൃത്വാദേവ പുരുഷഃ കര്മസിദ്ധൌ പ്രശസ്യതേ। അസിദ്ധൌ നിന്ദ്യതേ ചാപി കര്മനാശഃ കഥം ത്വിഹ
കർത്തൃത്വം കൊണ്ടാണ് മനുഷ്യൻ പ്രവൃത്തിയിൽ വിജയിച്ചാൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്; പരാജയപ്പെട്ടാൽ കുറ്റം പറയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ പ്രവൃത്തി എങ്ങനെ നശിക്കും?
സര്വമേവ ഹഠേനൈകേ ദൈവേനൈകേ വദന്ത്യുത। പുംസഃ പ്രയത്നജം കേചിദ്ദൈവമേതദ്വിശിഷ്യതേ
ചിലർ എല്ലാം ബലപ്രയാസത്താൽ എന്നാണ് പറയുന്നത്, ചിലർ ഭാഗ്യഫലമായാണ് പറയുന്നു; ചിലർ മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടാണ് എന്നാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്, മറ്റുചിലർ ഭാഗ്യമാണ് അതിൽ മേലാണെന്ന് പറയുന്നു.
ന ചൈവൈതാവതാ കാര്യം മന്യന്ത ഇതി ചാപരേ। അസ്തി സര്വമദൃശ്യം തു ദിഷ്ടം ചൈവ തഥാ ഹഠഃ
ചിലർ പറയുന്നത്, ഇത്രകൊണ്ടു കാര്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാകുന്നില്ല; എല്ലാം കാണാനാവാത്തതും, വിധിയും പരിശ്രമവും അദൃശ്യമാണെന്നും അവർ വിശ്വസിക്കുന്നു.
ദൃശ്യതേ ഹി ഹഠാച്ചൈവ ദിഷ്ടാച്ചാര്ഥസ്യ സംതതിഃ। കിംചിദ്ദൈവാദ്ധഠാത്കിംചിത്കിംചിദേവ സ്വകര്മതഃ
പരിശ്രമത്തിലും വിധിയിലും നിന്നുമാണ് ഫലങ്ങളുടെ തുടർച്ച ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് കാണാം; ചിലത് ദൈവത്തിൽ നിന്നാണ്, ചിലത് പരിശ്രമത്തിൽ നിന്നാണ്, ചിലത് സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നുമാണ്.
പുരുഷഃ ഫലമാപ്നോതി ചതുര്ഥം നാത്ര കാരണമ്। കുശലാഃ പ്രതിജാനന്തി യേ വൈ തത്ത്വവിദോജനാഃ
ഒരു മനുഷ്യൻ നാലാമതൊരു ഫലം നേടുന്നു, അതിന് ഇവിടെ കാരണമൊന്നുമില്ല; ഈ സത്യം അറിയുന്ന വിദഗ്ധർ ഇതു സമ്മതിക്കുന്നു.
തഥൈവ ധാതാ ഭൂതാനാമിഷ്ടാനിഷ്ടഫലപ്രദഃ। യദി ന സ്വാനന ഭൂതാനാം കൃപണോ നാമ കശ്ചന
അങ്ങനെ തന്നെ, സ്രഷ്ടാവ് സകല ജീവികൾക്കും ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവുമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു; തന്റെ സൃഷ്ടികൾക്ക് ഒന്നും നൽകാതെ ഇരുന്നാൽ, അവനെ കഞ്ചാവൻ എന്ന് വിളിക്കേണ്ടി വരും.
യംയമര്ഥമഭിപ്രേപ്സുഃ കുരുതേ കര്മ പൂരുഷഃ। തത്തത്സഫലമേവ സ്യാദ്യദി ന സ്യാത്പുരാ കൃതമ്
ഏത് മനുഷ്യനും എന്ത് ഫലം ആഗ്രഹിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും, അതു നേരത്തെ സംഭവിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, ആ ഫലം അവൻ നേടും.
ത്രിദ്വാരാമര്ഥസിദ്ധിം തു നാനുപശ്യന്തി യേ നരാഃ। തഥൈവാനര്ഥസിദ്ധിം ച യഥാ ലോകാസ്തഥൈവ തേ
ഫലസിദ്ധിക്ക് മൂന്നു വഴി ഉണ്ടെന്നു കാണാത്തവർ, ദുർഭാഗ്യസിദ്ധിക്കും വഴിയുണ്ടെന്നു കാണുന്നില്ല; ലോകത്തിലെ മറ്റുള്ളവരെപ്പോലെ തന്നെയാണ് അവർ.
കര്തവ്യമേവ കര്മേതി മനോരേഷ വിനിശ്ചയഃ। ഏകാന്തേന ഹ്യനീഹോഽയം വര്തതേഽസ്മാസു സംപ്രതി
കർമ്മം നിർവഹിക്കണം എന്നതാണ് മനസ്സിന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം; ഇപ്പോൾ നമ്മിൽ നിർജ്ജീവതയാണ് غالبം.
കുര്വതോ ഹി ഭവത്യേവ പ്രായേണേഹ യുധിഷ്ഠിര। ഏകാന്തഫലസിദ്ധിം തു ന വിന്ദത്യലസഃ ക്വചിത്
പ്രവർത്തിക്കുന്നവർക്കു സാധാരണയായി ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കും, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ; എന്നാൽ ആൾസ്യക്കാരൻ എവിടെയും പൂർണ്ണ ഫലസിദ്ധി നേടുന്നില്ല.
അസംഭവേ ത്വസ്യ ഹേതുഃ പ്രായശ്ചിത്തം തു ലക്ഷ്യതേ। കൃതേകര്മണി രാജേന്ദ്ര തഥാഽനൃണ്യമവാപ്നുതേ
ഫലസാധ്യതയില്ലാത്തപ്പോൾ പ്രായശ്ചിത്തം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; രാജാവേ, കർമ്മം ചെയ്താൽ കടം തീരുന്നു.
അലക്ഷ്മീരാവിശത്യേനം ശയാനമലസം നരമ്। നിഃസംശയം ഫലം ലബ്ധ്വാ ദക്ഷോ ഭൂതിമുപാശ്നുതേ
ആൾസ്യത്തിലും കിടക്കുന്നതിലും ദുർഭാഗ്യം മനുഷ്യനെ പിടിയെടുക്കുന്നു; എന്നാൽ ദക്ഷനായവൻ ഉറപ്പായും ഫലം നേടി സമൃദ്ധി അനുഭവിക്കുന്നു.
അനര്ഥം സംശയാവസ്ഥം ഗൃണന്ത്യാമുക്തസശംയാഃ। ധീരാ നരാഃ കര്മരതാ ന തു നിഃസംശയാഃ ക്വചിത്
സംശയത്തിലും അനിശ്ചിതത്വത്തിലും കഴിയുന്നവർ ദുർഭാഗ്യത്തെയും സംശയത്തെയും പുകഴ്ത്തുന്നു; എന്നാൽ ധീരരും കർമ്മത്തിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവരും ഒരിക്കലും സംശയരഹിതരല്ല.
ഏകാന്തേ നഹ്യനര്ഥോഽയം വര്തതേഽസ്മാസു സാംപ്രതമ്। സ തു നിഃസംശയം ന സ്യാത്ത്വയി കര്മണ്യവസ്ഥിതേ
നമുക്ക് ഇപ്പോൾ പൂർണ്ണമായ ദുർഭാഗ്യം ഇല്ല; എന്നാൽ നീ കർമ്മത്തിൽ താല്പര്യമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഉറപ്പുള്ള ഫലമുണ്ടാവില്ല.
അഥവാഽസിദ്ധിരേവ സ്യാന്മഹിമാ തു തദേവ തേ। വൃകോദരസ്യ ബീഭത്സോര്ഭാത്രോശ്ച യമയോരപി
അല്ലെങ്കിൽ പരാജയമാവാം; പക്ഷേ അതാണ് നിന്റെ മഹത്വം—വൃക്കോദരനും ബീഭത്സുവും യമഭ്രാതാക്കളും അതുപോലെ.
പൃഥിവീം ലാങ്ഗലേനേഹ കൃഷ്ട്വാ ബീജം വപത്യുത। ആസ്തേഽഥ കര്ഷകസ്തൂഷ്ണീം പര്ജന്യസ്തത്ര കാരണമ്
ഇവിടെ നിലം ഉഴുത് വിത്ത് വിതച്ച ശേഷം, കർഷകൻ മൗനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു; അവിടെ മഴയാണ് കാരണമായത്.
വൃഷ്ടിശ്ചേന്നാനുഗൃഹ്ണീയാദനേനാസ്തത്ര കര്ഷകഃ। യദന്യഃ പുരുഷഃ കുര്യാത്തത്കൃതം സഫലം മയാ
മഴ സഹായിക്കാതെ വന്നാൽ കർഷകൻ ഫലമില്ലാതെ ഇരിക്കും; മറ്റൊരാൾ എന്ത് ചെയ്താലും, ഞാൻ ചെയ്തതു ഫലപ്രദമാണ്.
തച്ചേദം ഫലമസ്മാകമപരാധോ ന മേ ക്വചിത്। ഇതി ധീരോഽന്വവേക്ഷ്യൈവ നാത്മാനം തത്രഗര്ഹയേത്
ഈ ഫലം ഞങ്ങളുടേതാണെങ്കിൽ, എനിക്ക് എവിടെയും പിഴവില്ല; അതിനാൽ, ധീരൻ ആലോചിച്ച്, ആ വിഷയത്തിൽ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തരുത്.
കുര്വതോ നാര്ഥസിദ്ധിര്മേ ഭവതീതി ഹ ഭാരത। നിര്വേദോ നാത്ര ഗന്തവ്യോ ദ്വാവന്തൌ യസ്യ കര്മണഃ
പ്രവർത്തിച്ചിട്ടും ഫലം ലഭിക്കാത്തപക്ഷം, ഭാരതാ, നിരാശയാകേണ്ടതില്ല; കാരണം, പ്രവൃത്തിക്ക് രണ്ട് ഫലങ്ങൾ മാത്രമേയുള്ളൂ.
സിദ്ധിര്വാഽപ്യഥവാഽസിദ്ധിരപ്രവൃത്തിരതോഽന്യഥാ। ബഹൂനാം സമവായേ ഹി ഭാവാനാം കര്മ സിധ്യതി
വിജയമോ പരാജയമോ, അല്ലെങ്കിൽ യാതൊരു പ്രവർത്തിയും ഇല്ലാതിരിയ്ക്കലോ; പല കാരണങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുമ്പോഴാണ് പ്രവൃത്തി വിജയിക്കുന്നത്.
ഗുണാഭാവേ ഫലം ന്യൂനം ഭവത്യഫലമേവ ച। അനാരമ്ഭേ ഹി ന ഫലം ന ഗുണോ ദൃശ്യതേ ക്വചിത്
ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ഫലം കുറയും, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നും ലഭിക്കില്ല. ഒന്നും തുടങ്ങാതിരിക്കുമ്പോൾ എവിടെയും ഫലവും ഗുണവും കാണാനാവില്ല.
ദേശകാലാവുപായാംശ്ച മങ്ഗലം സ്വസ്തിസിദ്ധയേ। യുനക്തി മേധയാ ധീരോ യഥായോഗം യഥാബലമ്
യുക്തിയും ബുദ്ധിയും ഉള്ളവൻ വിജയത്തിനും ക്ഷേമത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള സ്ഥലം, സമയം, മാർഗം, ശുഭഫലങ്ങൾ എന്നിവ അവന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശരിയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.
അപ്യുപായേന തത്കാര്യമുപദേഷ്ടാ പരാക്രമഃ। ഭൂയിഷ്ഠം കര്മയോഗേഷു സര്വ ഏവ പരാക്രമഃ
ഏതെങ്കിലും മാർഗം കൊണ്ടെങ്കിലും ആ പ്രവർത്തി പൂർത്തിയാക്കണം; ശ്രമം ഏറ്റവും പ്രധാനമാണ്, ഏതു കാര്യത്തിലും പരിശ്രമം ഏറ്റവും വലിയതാണ്.
യത്രധീമാനവേക്ഷേത ശ്രേയാസം ബഹുഭിര്ഗുണൈഃ। സാമ്നൈവാര്ഥം തതോ ലിപ്സേത്കര്മ ചാസ്മൈ പ്രയോജയേത്
ഏതെങ്കിലും സ്ഥലത്ത് ഒരാൾ കൂടുതൽ ഗുണങ്ങളാൽ വലിയ ലാഭം കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ സൌഹൃദം കൊണ്ടു ലക്ഷ്യം നേടുകയും, അവനു ജോലി ഏൽപ്പിക്കുകയും വേണം.
വ്യസനം നാഭികാങ്ക്ഷേത്ത വിനാശം വാ യുധിഷ്ഠിര। അപി സിന്ധോര്ഗിരേര്വാഽപി കിം പുനര്മര്ത്യധര്മിണഃ
ദുർഭാഗ്യവും നാശവും ആഗ്രഹിക്കരുത്, യുദിഷ്ഠിരാ, സമുദ്രത്തിനോ പർവ്വതത്തിനോ പോലും അങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കരുത്, എങ്കിൽ മനുഷ്യനോടൊന്നും അങ്ങനെ ചെയ്യരുതല്ലോ.
ഉത്ഥാനയുക്തഃ സതതം പരേഷാമന്തരൈഷണേ। ആനൃണ്യമാപ്നോതി നരഃ പരസ്യാത്മന ഏവ ച
എപ്പോഴും മറ്റുള്ളവരിൽ അവസരം അന്വേഷിച്ച് പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ, മറ്റുള്ളവരോടും സ്വയം തന്നോടും കടം രഹിതനാകുന്നു.
ന ത്വേവാത്മാഽവമന്തവ്യഃ പുരുഷേണ കദാചന। ന ഹ്യാത്മപരിഭൂതസ് ഭൂതിര്ഭവതി ശോഭനാ
ഒരിക്കലും ഒരാൾ സ്വയം അവഹേളിക്കരുത്; കാരണം, തനിക്കു തന്നെ അവഹേളനമുണ്ടെങ്കിൽ, സമ്പത്ത് പ്രകാശമാനമായിത്തീരില്ല.
ഏവം സംസ്ഥിതികാ സിദ്ധിരിയം ലോകസ്യ ഭാരത। ചിത്രാ സിദ്ധിഗതിഃ പ്രോക്താ കാലാവസ്ഥാവിഭാഗശഃ
ഇങ്ങനെ, ഭാരതാ, ലോകത്തിൽ വിജയത്തിനുള്ള മാർഗം ഇതാണ്; വിജയത്തിന്റെ വഴി കാലവും സാഹചര്യവും അനുസരിച്ച് പലവിധമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
ബ്രാഹ്മണം മേ പിതാ പൂര്വം വാസയാമാസ പണ്ഡിതമ്। സര്വം ചാര്ഥമിമം പ്രാഹ പിത്രേ മേ ഭരതര്ഷഭ
എന്റെ അച്ഛൻ ഒരിക്കൽ ഒരു പണ്ഡിതനായ ബ്രാഹ്മണനെ വിരുന്നിനിരുത്തി, അവൻ ഈ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം എന്റെ അച്ഛനോട് വിശദമായി പറഞ്ഞു.
നീതിം ബൃഹസ്പതിപ്രോക്താം ഭ്രാതൃന്മേഽഗ്രാഹയന്പുരാ। തേഷാം സകാശാദശ്രൌഷമഹമേതാം തദാ ഗൃഹേ
പണ്ടു എന്റെ സഹോദരന്മാർ ബൃഹസ്പതി പഠിപ്പിച്ച നയശാസ്ത്രം അവനിൽ നിന്ന് അറിഞ്ഞു; അപ്പോൾ ഞാൻ അവരിൽ നിന്ന് വീട്ടിൽ ഈ ഉപദേശം കേട്ടു.