നാവമന്യേ ന ഗര്ഹേ ച ധര്മം പാര്ഥ കഥംചന। ഈശ്വരം കുത ഏവാഹമവമംസ്യേ പ്രജാപതിമ്
പാർത്താ, ഞാൻ ഒരിക്കലും ധർമ്മത്തെ അവഗണിക്കുകയോ അപമാനിക്കുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല; ജീവികളുടെ സ്രഷ്ടാവായ പ്രജാപതിയെ എങ്ങനെ ഞാൻ അവഹേളിക്കുമെന്നു ചിന്തിച്ചാലും കഴിയില്ല.
ആര്താഽഹം പ്രലപാമീദമിതി മാം വിദ്ധി ഭാരത। ഭൂയശ്ച വിലപിഷ്യാമി സുമനാസ്ത്വം നിബോധ മേ
ഭാരതാ, ഞാൻ വിഷമത്തിൽ ആകുന്നു, അതുകൊണ്ട് ദുഃഖത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കണം; ഞാൻ ഇനിയും ദുഃഖം പറയും, നീ മനസ്സു ശാന്തമാക്കി എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കണം.
കര്മ ഖല്വിഹ കര്തവ്യം ജാതേനാമിത്രകര്ശന। അകര്മാണോ ഹി ജീവന്തി സ്ഥാവരാ നേതരേ ജനാഃ
അമിത്രകർശനാ, ജനിച്ചവൻ പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്; പ്രവർത്തനം ഇല്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നത് ചലനമില്ലാത്ത വൃക്ഷങ്ങൾക്കുമാത്രമാണ്, മറ്റു ജീവികൾക്ക് അല്ല.
ആമാതൃസ്തന്യപാനാച്ച യാവച്ഛയ്യോപസര്പണമ്। ജങ്ഗമാഃ കര്മണാ വൃത്തിമാപ്നുവന്തി യുധിഷ്ഠിര
യുധിഷ്ഠിരാ, അമ്മയുടെ പാലു കുടിക്കുന്നതിൽനിന്ന് കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നതുവരെ, ജീവികൾക്കു ജീവിക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ്.
ജങ്ഗമേഷു വിശേഷേണ മനുഷ്യാ ഭരതര്ഷഭ। ഇച്ഛന്തി കര്മണാ വൃത്തിമവാപ്തും പ്രേത്യ ചേഹ ച
ഭരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ, ചലിക്കുന്ന ജീവികളിൽ പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യർക്ക്, ഇവിടെയും മരിച്ചശേഷവും പ്രവർത്തനം വഴി ജീവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം ഉണ്ടാവുന്നു.
ഉത്ഥാനമഭിജാനന്തി സര്വഭൂതാനി ഭാരത। പ്രത്യക്ഷം ഫലമശ്നന്തി കര്മണാം ലോകസാക്ഷികമ്
ഭാരതാ, എല്ലാ ജീവികളും പരിശ്രമം മനസ്സിലാക്കുന്നു; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലം അവർക്കു നേരിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു, ലോകം അതിന് സാക്ഷിയാണ്.
പശ്യന്തഃ സ്വം സമുത്ഥാനമുപജീവന്തി ജന്തരഃ। അപി ധാതാ വിധാതാ ച യഥാഽയമുദകേ ബകഃ
സ്വന്തം പരിശ്രമം കണ്ടു ജീവികൾ ജീവിക്കുന്നു; സ്രഷ്ടാവും വിധാതാവും പോലും, വെള്ളത്തിൽ കാക്കയെന്നപോലെ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
[അകര്മണാം വൈ ഭൂതാനാം വൃത്തിഃ സ്വാന്ന ഹി കാചന। തദേവാഭിപ്രപദ്യേത ന വിഹന്യാത്കദാചന ।।]
പ്രവർത്തനം ചെയ്യാത്തവർക്കു യാതൊരു ഉപജീവനവുമില്ല; അതിനാൽ അതേ പിന്തുടരണം, ഒരിക്കലും അതിനെ തടയരുത്.
സ്വകര്മ കുരു മാഹാസീഃ കര്മണാ ഭവ ദംശിതഃ। കൃത്യം ഹി യോഽഭിജാനാതി സഹസ്രേ സോസ്തി നാസ്തി വാം
നിന്റെ സ്വന്തം കര്മ്മം നിർവഹിക്കണം; പ്രവർത്തനത്തിൽ അലസനാകരുത്; ആയിരത്തിൽ ഒരാൾക്കു മാത്രമേ എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയാവൂ.
തസ്യ ചാപി ഭവേത്കാര്വം വിവൃദ്ധൌ രക്ഷണേ തഥാ। ഭക്ഷ്യമാണോ ദ്യനാവാഷഃ ക്ഷീയേത ഹിമവാനപി
അവനു വളർച്ചക്കും സംരക്ഷണത്തിനും പരിശ്രമം വേണം; തുടർച്ചയായി തകർന്നാൽ, മഹത്തായ ഹിമാലയം പോലും അല്പം അല്പമായി ചുരുങ്ങും.
ഉത്സീദേരന്പ്രജാഃ സര്വാ ന കുര്യുഃ കര്മ ചേദ്യദി। [തഥാ ഹ്യേതാ ന വര്ധേരന്കര്മ ചേദഫലം ഭവേത് ।।]
എല്ലാവരും പ്രവർത്തനം ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, സകല ജീവികളും നശിക്കും; അതുപോലെ, പ്രവർത്തനത്തിന് ഫലം ഇല്ലെങ്കിൽ ഇവ വളരുകയുമില്ല.
ദൃഷ്ട്വാഽപിച ഫലം കര്മ പശ്യാമഃ കുര്വതോ ജനാന്। നാന്യഥാ ഹ്യപി ജാനന്തി വൃത്തിം ലോകാഃ കഥംചന
പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലം കണ്ടു, മനുഷ്യർ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ, ലോകം എങ്ങനെ ഉപജീവനം നേടാമെന്നു അറിയില്ല.
യശ്ച ദിഷ്ടപരോ ലോകേ യശ്ചാപി ഹഠവാദകഃ। ഉഭാവപി ശഠാവേതൌ കര്മബുദ്ധിഃ പ്രശസ്യതേ
ഭാഗ്യത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവനും, അഹങ്കാരത്തോടെ ഉറച്ചുനില്ക്കുന്നവനും ഇരുവരും വഞ്ചകരാണ്; പ്രവർത്തനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ബുദ്ധിയാണ് പ്രശംസനീയം.
യോ ഹി ദിഷ്ടമുപാസീത നിര്വിചേഷ്ടഃ സുഖം സ്വപന്। അവസീദേത്സുദുര്ബുദ്ധിരാമോ ഘട ഇവോദകേ
ഭാഗ്യത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് ഒന്നും ചെയ്യാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നവൻ, അജ്ഞാനിയും ദുർബലനുമാകുന്നു; അവൻ വെള്ളത്തിൽ കുപ്പിയുപോലെ താഴ്ന്നുപോകും.
തഥൈവ ഹഠബുദ്ധിര്യഃ ശക്തഃ കര്മണ്യകര്മകൃത്। ആസീത ന ചിരം ജീവേദനാഥ ഇവ ദുര്ബലഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവൻ ഒന്നും ചെയ്യാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവൻ ദുർബലനായ ഒരുവനെപ്പോലെ അധികം നാൾ ജീവിക്കില്ല.
അകസ്മാദിഹ യഃ കശ്ചിദര്ഥം പ്രാപ്നോതി പൂരുഷഃ। തം ഹഠേനേതി മന്യന്തേ സ ഹി യത്നോ ന കസ്യചിത്
ഇവിടെ ആരെങ്കിലും അപ്രതീക്ഷിതമായി എന്തെങ്കിലും സമ്പാദിച്ചാൽ, അതു ബലപ്രയാസത്താൽ കിട്ടിയതാണെന്ന് ആളുകൾ പറയുന്നു; എന്നാൽ അതിന് യാതൊരു ശ്രമവും ആരുടേയും അല്ല.
വശ്ചാപി കശ്രിത്പുരുഷോ ദിഷ്ടം നാമ ഭജത്യുത। ദൈവേന വിധിനാ പാര്ഥ തദ്ദൈവമിതി നിശ്ചിതമ്
ഒരു മനുഷ്യൻ വിധിയിൽ ലഭിച്ചതു നേടുമ്പോൾ, അതു ഭാഗ്യഫലമാണെന്ന് പറയുന്നു; ദൈവത്തിന്റെ നിയമപ്രകാരം, അർജ്ജുനാ, അതു നിർണയിച്ചിട്ടുള്ള ഭാഗ്യമാണ്.
യത്താവസ്കര്മണാ കിംചിത്ഫലമാപ്നോതി പൂരുഷഃ। പ്രത്യക്ഷം ചക്ഷുഷാ ദൃഷ്ടം തത്പൌരുഷമിതി ശ്രുതമ്
മനുഷ്യൻ പരിശ്രമംകൊണ്ട് നേരിട്ട് കണ്ണുകൊണ്ട് കാണുന്ന ഫലം നേടുമ്പോൾ, അതു മനുഷ്യശ്രമത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് അറിയണം.
സ്വഭാവതഃ പ്രവൃത്തോ യഃ പ്രാപ്നോത്യര്ഥം ന കാരണാത്। തത്സ്വഭാവാത്പ്രകം വിദ്ധി ഫലം പുരുഷസത്തമ
സ്വഭാവപ്രകാരം പ്രവർത്തിച്ച്, വ്യക്തമായ കാരണമില്ലാതെ ഫലം നേടുന്നവൻ, അതു അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഫലമാണെന്ന് നീ അറിയണം, മഹാനായവനേ.
ഏവം ഹഠാച്ച ദൈവാച്ച സ്വഭാവാത്കര്മണസ്തഥാ। യാനി പ്രാപ്നോതി പുരുഷസ്തത്ഫലം പൂര്വകര്മണാമ്
ഇങ്ങനെ, ബലപ്രയാസം, ദൈവചിഹ്നം, സ്വഭാവം, പ്രവൃത്തി എന്നിവയാൽ മനുഷ്യൻ നേടുന്നതെല്ലാം മുൻകൃത്യങ്ങളുടെ ഫലമാണ്.
ധാതാപി ഹി സ്വകര്മൈവ തൈസ്തൈര്ഹേതുഭിരീശ്വരഃ। വിദധാതി വിഭജ്യേഹ ഫലം പൂര്വകതം നൃണാമ്
സ്രഷ്ടാവായ ദൈവം തന്നെ വിവിധ കാരണങ്ങൾകൊണ്ട് മനുഷ്യരുടെ മുൻകൃത്യഫലങ്ങൾ വിഭജിച്ച് നൽകുന്നു.
യദ്ധി യഃ പുരുഷഃ കിംചിത്കുരുതേ വൈ ശുഭാശുഭമ്। തദ്ധാതൃവിഹിതം വിദ്ധി പൂര്വകര്മഫലോദയമ്
മനുഷ്യൻ ചെയ്യുന്ന നല്ലതോ ചീത്തയോ എല്ലാം സ്രഷ്ടാവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, മുൻകൃത്യഫലമായി ഉണ്ടാകുന്നതാണെന്ന് നീ അറിയണം.
കാരണം തസ്യ ദേഹോഽയം ധാതുഃ കര്മണി കര്മണി। സ യഥാ പ്രേരയത്യേനം തഥാഽയം കുരുതേഽവശഃ
ഈ ശരീരമാണ് പ്രവൃത്തിക്ക് ഉപകരണമായിരിക്കുന്നത്; സ്രഷ്ടാവ് ഓരോ പ്രവൃത്തിയിലും അതിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ എങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, അതുപോലെയാണ് ഈ മനുഷ്യൻ നിർബ്ബന്ധമായി ചെയ്യുന്നത്.
തേഷുതേഷു ഹി കൃത്യേഷു വിനിയോക്താ മഹേശ്വരഃ। സര്വഭൂതാനി കൌന്തേയ കാരയത്യവശാന്യപി
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും മഹാദേവൻ തന്നെ ചുമതലകൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു; കൌന്തേയ, അവൻ എല്ലാ ജീവികളെയും, അവരുടെ ഇഷ്ടത്തിന് വിരുദ്ധമായാലും, പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.
മനസാഽര്ഥാന്വിനിശ്ചിത്യ പശ്ചാത്പ്രാപ്നോതി കര്മണാ। ബുദ്ധിപൂര്വം സ്വയം വീര പുരുഷസ്തത്ര കാരണമ്
മനസുകൊണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ആലോചിച്ചു, പിന്നീട് പ്രവൃത്തിയിലൂടെ അതു നേടുന്നു; ആദ്യം ബുദ്ധി വരുന്നു, ധീരനായവനേ, അതിൽ മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് കാരണമാകുന്നത്.
സംഖ്യാതും നൈവ ശക്യാനി കര്മാണി പുരുഷര്ഷഭ। അഗാരനഗരാണാം ഹി സിദ്ധിഃ പുരുഷഹൈതുകീ
പ്രവൃത്തികൾ എണ്ണിപ്പറയാൻ കഴിയില്ല, മഹാനായവനേ; വീടുകളും നഗരങ്ങളും വിജയിക്കുന്നത് മനുഷ്യശ്രമം കൊണ്ടാണ്.
തിലേ തൈലം ഗവി ക്ഷീരം കാഷ്ഠേ പാവകമന്തതഃ। ഏവം ധീരോ വിജാനീയാദുപായം ചാസ്യ സിദ്ധയേ
എങ്ങനെ എള്ളിൽ എണ്ണയും, പശുവിൽ പാൽയും, മരത്തിൽ അഗ്നിയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ വിജയം നേടാൻ മാർഗം കണ്ടെത്തണമെന്ന് ബുദ്ധിമാന്മാർ മനസ്സിലാക്കണം.
തതഃ പ്രവര്തതേ പശ്ചാത്കാരണേഷ്വസ്വ സിദ്ധയേ। താം സിദ്ധിമുപജീവന്തി കര്മണാമിഹ ജന്തവഃ
അതിനുശേഷം, വിജയത്തിനുള്ള കാരണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ഇവിടെ ജീവികൾ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ ആ വിജയം നേടുന്നു.
കുശലേന കൃതം കര്മ കര്ത്രാ സാധു സ്വനുഷ്ഠിതമ്। ഇദം ത്വകുശലേനേതി വിശേഷാദുപലഭ്യതേ
നന്നായി, കഴിവോടെ ചെയ്ത പ്രവൃത്തി നല്ലതെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്താൽ, അതു വേറേതാണെന്നു തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
ഇഷ്ടാപൂര്ത്തഫലം ന സ്യാന്ന ശിഷ്യോ ന ഗുരുര്ഭവേത്। പുരുഷഃ കര്മസാധ്യേഷു സ്വാച്ചേദയമകാരണമ്
യാഗവും ദാനവും ഫലിക്കില്ല, ശിഷ്യനും ഗുരുവും ഉണ്ടാകില്ല; മനുഷ്യൻ പ്രവൃത്തിയിൽ കാരണമാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങനെ ആകുമായിരുന്നു.