അതി യജ്ഞവിദാം ലോകാന്ക്ഷമിണഃ പ്രാപ്നുവന്തി ച। അതി ബ്രഹ്മവിദാം ലോകാനതി ചാപി തപസ്വിനാമ്
യജ്ഞങ്ങളെ അറിയുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെക്കാൾ, ക്ഷമയുള്ളവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ ഉയർന്നതാണ്; ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവർക്കും തപസ്സുകരിക്കുമുള്ള ലോകങ്ങളെക്കാൾ അതു മേലാണ്.
അന്യേ വൈ യജുഷാം ലോകാഃ കര്മിണാമപരേ തഥാ। ക്ഷമാവതാം ബ്രഹ്മലോകേ ലോകാഃ പരമപൂജിതാഃ
യജുർവേദം അനുസരിക്കുന്നവർക്കും, കര്മം ചെയ്യുന്നവർക്കും വേറേ ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്; പക്ഷേ, ബ്രഹ്മത്തിൽ ക്ഷമയുള്ളവർക്കുള്ള ലോകങ്ങൾ ഏറ്റവും മഹത്വമുള്ളവയാണ്.
ക്ഷമാ തേജസ്വിനാം തേജഃ ക്ഷമാ ബ്രഹ്മ തപസ്വിനാമ്। ക്ഷമാ സത്യം സത്യവതാം ക്ഷമാ യജ്ഞഃ ക്ഷമാ ശഭഃ
ക്ഷമയാണ് തേജസ്സുള്ളവരുടെ തേജസ്, ക്ഷമയാണ് തപസ്സുകാരുടെ ബ്രഹ്മം; ക്ഷമയാണ് സത്യവാന്മാരുടെ സത്യം, ക്ഷമയാണ് യജ്ഞം, ക്ഷമയാണ് ശുദ്ധി.
താം ക്ഷമാം താദൃശീം കൃഷ്ണേ കഥമസ്മദ്വിധസ്ത്യജേത്। യത്രബ്രഹ്മ ച സത്യം ച യജ്ഞാ ലോകാശ്ച ധിഷ്ഠിതാഃ
കൃഷ്ണേ, ബ്രഹ്മവും സത്യവും യജ്ഞവും ലോകങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്ന അത്തരമൊരു ക്ഷമയെ ഞങ്ങൾ പോലുള്ളവർ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും?
ഇജ്യന്തേ യജ്വനാം ലോകാഃ ക്ഷമിണാമപരേ തഥാ।' ക്ഷന്തവ്യമേവ സതതം പുരുഷേണ വിജാനതാ। യദാ ഹി ക്ഷമതേ സര്വം ബ്രഹ്മ സംപദ്യതേ തദാ
യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ, ക്ഷമയുള്ളവർക്കും ലഭിക്കുന്നു; എല്ലാം അറിയുന്നവൻ എപ്പോഴും ക്ഷമിക്കണം; എല്ലാം ക്ഷമിച്ചാൽ ബ്രഹ്മം ലഭിക്കുന്നു.
ക്ഷമാവതാമയം ലോകഃ പരശ്ചൈവ ക്ഷമാവതാമ്। ഇഹ സന്മാനമൃച്ഛന്തി പരത്ര ച പരാ ഗതിമ്
ഈ ലോകം ക്ഷമയുള്ളവർക്കാണ്, അடுத்த ലോകവും അവർക്കാണ്; ഇവിടെയും അവർ ആദരം നേടുന്നു, മരണത്തിന് ശേഷവും പരമഗതി നേടുന്നു.
യേഷാം മന്യുര്മനുഷ്യാണാം ക്ഷമയാഽഭിഹതഃ സദാ। തേഷാം പരതരേ ലോകാസ്തസ്മാത്ക്ഷാന്തിഃ പരാ മതാ
മനുഷ്യരുടെ കോപം എപ്പോഴും ക്ഷമയാൽ കീഴടക്കപ്പെടുന്നവർക്കാണ് ഉയർന്ന ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടു ക്ഷമയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്.
ഇതി ഗീതാഃ കാശ്യപേന ഗാഥാനിത്യം ക്ഷമാവതാമ്। ശ്രുത്വാ ഗാഥാഃ ക്ഷമായാസ്ത്വം തുഷ്യദ്രൌപദി മാ ക്രുധഃ
ക്ഷമയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ഗാഥകൾ കശ്യപൻ എപ്പോഴും പാടിയിരുന്നു. ഈ ഗാഥകൾ കേട്ടു ദ്രൗപദി, സന്തോഷത്തോടെ കോപം വിട്ടുകളയണം.
പിതാമഹഃ ശാന്തനവഃ രശമം സംപൂജയിഷ്യതി। കൃഷ്ണശ്ച ദേവകീപുത്രഃ ശമം സംപൂജയിഷ്യതി
ശാന്തനുവിന്റെ മകനായ പിതാമഹൻ ശമത്തെ ആദരിക്കും; ദേവകിയുടെ മകനായ കൃഷ്ണനും ശമത്തെ ആദരിക്കും.
ആചാര്യോ വിദുരഃ ക്ഷത്താ ശമമേവ വദിഷ്യതഃ। കൃപശ്ച സംജയശ്ചൈവ ശമമേവ വദിഷ്യതഃ
ആചാര്യനും, വിദുരനും, രഥിയുമായ ക്ഷത്താവും എല്ലാം ശമത്തെക്കുറിച്ചേ പറയൂ. കൃപനും സംജയനും ശമത്തെക്കുറിച്ചേ പറയൂ.
സോമദത്തോ യുയുത്സുശ്ച ദ്രോണപുത്രസ്തഥൈവ ച। പിതാമഹശ്ച നോ വ്യാസഃ ശമം വദതി നിത്യശഃ
സോമദത്തനും, യുയുത്സുവും, ദ്രോണമകനും, നമ്മുടെ പിതാമഹനായ വ്യാസനും എല്ലാം എപ്പോഴും ശമത്തെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്.
ഏതൈര്ഹി രാജാ നിയതം ചോദ്യമാനഃ ശമം പ്രതി। രാജ്യം ദാതേതി മേ ബുദ്ധിര്ന ചേല്ലോഭാന്നശിഷ്യതി
ഇവരാൽ രാജാവിനെ ശമത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിച്ചാൽ, രാജ്യം തിരികെ നൽകുമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ, ലാഭം അതിന് തടസ്സമാകും.
കാലോഽയം ദാരുണഃ പ്രാപ്തോ ഭരതാനാമഭൂതയേ। നിശ്ചിതം മേ സദൈവൈതത്പുരസ്താദപി ഭാമിതി
ഭാരതവംശത്തിനായി ഈ കഠിനമായ കാലം നാശത്തിനായി എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ എപ്പോഴും മുമ്പുതന്നെ കരുതിയിരുന്നു.
സുയോധനോ നാര്ഹതീതി ക്ഷമാ മാമേവ വിന്ദതി। അര്ഹസ്തത്രാഹമിത്യേവം തസ്മാന്മാം വിന്ദതേ ക്ഷമാ
സുയോധനൻ അർഹനല്ല, അതുകൊണ്ടു ക്ഷമ എന്നെ തേടുന്നു; അവിടെ ഞാൻ അർഹനാണ്, അതുകൊണ്ടു ക്ഷമ എന്നെ തേടുന്നു.
ഏതദാത്മവതാം വൃത്തമേഷ ധര്മഃ സനാതനഃ। ക്ഷമാ ചൈവാനൃശംസ്യം ച തത്കര്താഽസ്മ്യഹമഞ്ജസാ
സ്വയം നിയന്ത്രണം ഉള്ളവരുടെ ജീവിതമാണ് ഇതു; ഇതാണ് ശാശ്വതധർമ്മം. ക്ഷമയും ദയയും ഞാൻ നേരിട്ട് ആചരിക്കുന്നു.
നമോ ധാത്രേ വിധാത്രേ ച യൌ മോഹം ചക്രതുസ്തവ। പിതൃപൈതാമഹേ രാജ്യേ വോഢവ്യേ തേഽന്യഥാ മതിഃ
സൃഷ്ടാവനും വിധിയിടുന്നവനും നിനക്കു മോഹം സൃഷ്ടിച്ചു. പിതാവിന്റെയും പിതാമഹന്റെയും രാജ്യം കൈവശം വയ്ക്കുന്നതിൽ നിന്നു നിന്റെ മനസ്സ് മാറി.
[കര്മഭിശ്ചിന്തിതോ ലോകോ ഗത്യാംഗത്യാം പൃഥഗ്വിധഃ। തസ്മാത്കര്മാണി നിത്യാനി ലോഭാന്മോക്ഷം യിയാസതി ।]
ലോകം വിവിധവിധത്തിലുള്ള പ്രവർത്തികളാൽ രൂപപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് പ്രവർത്തികൾ എപ്പോഴും ചെയ്യണം, കാരണം ലാഭം കൊണ്ടാണ് മോക്ഷം തേടുന്നത്.
നേഹ ധര്മാനൃശംസ്യാഭ്യാം ന ക്ഷാന്ത്യാ നാര്ജവേന ച। പുരുഷഃ ശ്രിയമാപ്നോതി ന ഘൃണിത്വേന കര്ഹിചിത്
ഇവിടെ, ധർമ്മം, ദയ, ക്ഷമ, നേരുത, അല്ലെങ്കിൽ കരുണ കൊണ്ടോ ഒരാള്ക്ക് സമ്പത്ത് ലഭിക്കില്ല.
ത്വാം ചേദ്വ്യസനമഭ്യാഗാദിദം ഭാരത ദുഃസഹമ്। സ ത്വം നാര്ഹസി നാപീമേ ഭ്രാതരസ്തേ മഹൌജസഃ
ഭാരതാ, ഈ അത്യന്തം സഹിക്കാനാവാത്ത ദുരിതം നിന്നെ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നീയും, നിന്റെ വീര്യശാലിയായ സഹോദരന്മാരും, ഇതിന് അർഹരല്ല.
ന ഹി തേഽധ്യഗമഞ്ജാതു തദാനീം നാദ്യ ഭാരത। ധര്മാത്പ്രിയതരം കിംചിദപി ചേജ്ജീവിതാദപി
ഭാരതാ, നീ ഒരിക്കലും, അപ്പോൾ പോലും, ഇന്നും പോലും, ജീവതത്തേക്കാൾ ധർമ്മം കൂടുതൽ പ്രിയമാക്കി നോക്കിയിട്ടില്ല.
ധര്മാര്ഥമേവ തേ രാജ്യം ധര്മാര്ഥം ജീവിതം ച തേ। ബ്രാഹ്മണാ ഗുരവശ്ചൈവ ജാനന്ത്യപി ച ദേവതാഃ
നിന്റെ രാജ്യം ധർമ്മത്തിനായി മാത്രമാണ്, നിന്റെ ജീവനും അതിനായി തന്നെയാണ്. ബ്രാഹ്മണന്മാരും ഗുരുക്കന്മാരും ദേവതകളും ഇതറിയുന്നു.
ഭീമസേനാര്ജുനൌ ചോഭൌ മാദ്രേയൌ ച മയാ സഹ। ത്യജേസ്ത്വമിതി മേ ബുദ്ധിര്ന തു ധര്മം പരിത്യജേഃ
ഭീമസേനനും, അർജുനനും, മാദ്രിയുടെ മക്കളും, ഞാനും — ഇവരെ നീ ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നു എനിക്ക് തോന്നിയാലും, ധർമ്മം നീ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കില്ല.
രാജാനം ധര്മഗോപ്താരം ധര്മോ രക്ഷതി രക്ഷിതഃ। ഇതി മേ ശ്രുതമാര്യാണാം ത്വാം തു മന്യേ ന രക്ഷതി
ധർമ്മത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജാവിനെ ധർമ്മം സംരക്ഷിക്കും എന്ന് ഞാൻ മഹന്മാരിൽ നിന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ, നിന്നെ അത് സംരക്ഷിക്കുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ത്യക്ത്വാഽന്യാന്ഹി നരവ്യാഘ്ര നിത്യദാ ധര്മ ഏവ തേ। ബുദ്ധിഃ സതതമന്വേതി ഛായേവം പുരുഷം നിജാ
മനുഷ്യസിംഹാ, നീ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോഴും ധർമ്മത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്. നിഴൽ തന്റെ ഉടമയെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
നാവമംസ്ഥാ ഹി സദൃശാന്നാവരാഞ്ശ്രേയസഃ കുതഃ। അവാപ്യ പൃഥിവീം കൃത്സ്നാം ന തേ ശൃങ്ഗമവര്ധത
നിനക്കു തുല്യരെയും താഴ്ന്നവരെയും ഒരിക്കലും നീ അവഹേളിച്ചിട്ടില്ല. അങ്ങനെ ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ, നീ എങ്ങനെയാണ് കൂടുതൽ മഹത്വം തേടാൻ പോകുന്നത്? ഭൂമി മുഴുവൻ സ്വന്തമാക്കിയാലും, നിന്റെ അഭിമാനം ഒരിക്കലും വർദ്ധിച്ചില്ല.
സ്വാഹാകാരൈഃ സ്വധാഭിശ്ച പൂജാഭിരപി ച ദ്വിജാന്। ദേവതാശ്ച പിതൄംശ്ചൈവ സതതം പാര്ഥ സേവസേ
സ്വാഹാ, സ്വധാ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അർപ്പണങ്ങളാൽ, പൂജകളാൽ, നീ എപ്പോഴും ദ്വിജന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും പിതാക്കളെയും ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിക്കുന്നു, പാർഥാ.
ബ്രാഹ്മണാഃ സര്വകാമൈസ്തേ സതതം പാര്ഥ തര്പിതാഃ। യതയോ മോക്ഷിണശ്ചൈവ ഗൃഹസ്താശ്ചൈവ ഭാരത
പാർഥാ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറഞ്ഞ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും മോക്ഷം തേടുന്ന യതിമാർക്കും ഗൃഹസ്ഥന്മാർക്കും നീ എപ്പോഴും തൃപ്തി നൽകുന്നു, ഭാരതാ.
ഭുഞ്ജതേ രുക്മപാത്രീഭിര്യത്രാഹം പരിചാരികാ। ആരണ്യകേഭ്യോ വന്യാനി ഭോജനാനി പ്രയച്ഛസി। നാദേയം ബ്രാഹ്മണേഭ്യസ്തേ ഗൃഹേ കിംചന വിദ്യതേ
അവർക്കു പൊന്നിൻ പാത്രങ്ങളിൽ ഭക്ഷണം നൽകുന്നു, അവിടെ ഞാൻ സേവികയാണ്. കാടിൽ വസിക്കുന്നവർക്കു കാടിലെ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ നീ നൽകുന്നു. രാജാവേ, നിന്റെ വീട്ടിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് നൽകാൻ പാടില്ലാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
യദിദം വൈശ്വദേവാന്തേ സായം പ്രാതഃ പ്രദീയതേ। തദ്ദത്ത്വാഽതിഥിഭൃത്യേഭ്യോരാജഞ്ശിഷ്ടേനജീവസി
വൈശ്വദേവം കഴിഞ്ഞ് വൈകുന്നേരവും രാവിലെയും എന്ത് ശേഷിച്ചാലും അതു അതിഥികൾക്കും സേവകര്ക്കും നീ നൽകുന്നു, രാജാവേ. ശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് നീ ജീവിക്കുന്നത്.
ഇഷ്ടയഃ പശുബന്ധാശ്ച കാമ്യനൈമിത്തികാശ്ച യേ। വര്തന്തേ പാകയജ്ഞാശ്ച സദാ യജ്ഞാശ്ച തേഽനഘ
നീ ഇഷ്ടി, പശുബന്ധം, ആഗ്രഹത്തിനും പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങൾക്കുമായി നടത്തുന്ന യാഗങ്ങൾ, പാകയജ്ഞങ്ങൾ, സ്ഥിരമായ യജ്ഞങ്ങൾ എന്നിവ എല്ലാം എപ്പോഴും നിർവ്വഹിക്കുന്നു, പാപരഹിതനേ.