യത്തേ ഭ്രാതൄന്മഹാരാജ യുവാനോ മൃഷ്ടകുണ്ഡലാഃ। അഭോജയന്ത മൃഷ്ടാന്നൈഃ സൂദാഃ പരമസംസ്കൃതൈഃ
മഹാരാജാവേ, നിന്റെ യുവാക്കളായ സഹോദരന്മാർ, തിളങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച്, ഏറ്റവും രുചികരമായും നന്നായി ഒരുക്കിയതുമായ അന്നം പാചകരാൽ സേവനം ലഭിച്ചവരാണ്.
സര്വാംസ്താനദ്യ പശ്യാമി വനേ വന്യേന ജീവിനഃ। അദുഃഖാര്ഹാന്മനുഷ്യേന്ദ്ര നോപശാമ്യതി മേ മനഃ
ഇപ്പോൾ അവരെല്ലാവരെയും കാടിൽ കാട്ടിലവശ്യങ്ങളാൽ ജീവിക്കുന്നവരായി ഞാൻ കാണുന്നു. മനുഷ്യേന്ദ്രാ, അവർക്ക് ഈ ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ല. എന്റെ മനസ്സിന് ആശ്വാസം ഒന്നും ലഭിക്കുന്നില്ല.
ഭീമസേനമിമം ചാപി ദുഃഖിതം വനവാസിനമ്। ധ്യായതഃ കിം ന മന്യുസ്തേ പ്രാപ്തേ കാലേ വിവര്ധതേ
ഈ ഭീമസേനനെ കാടിൽ വാസം ചെയ്ത് ദുഃഖിതനായി കാണുമ്പോൾ, സമയമെത്തുമ്പോൾ നിന്റെ മനസ്സ് ഉല്ലാസപ്പെടുന്നില്ലേ?
ഭീമസേനം ഹി കര്മാണി സ്വയം കുര്വാണമച്യുതമ്। സുഖാര്ഹം ദുഃഖിതം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാദ്രാജന്നുപേക്ഷസേ
സ്വയം എല്ലാ ജോലി ചെയ്യേണ്ടി വരുന്ന, സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ട ഭീമസേനനെ ദുഃഖിതനായി കാണുമ്പോൾ, അച്യുതാ, രാജാവേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് അവനെ അവഗണിക്കുന്നു?
സത്കൃതം വിവിധൈര്യാനൈര്വസ്ത്രൈരുച്ചാവചൈസ്തഥാ। തം തേ വനഗതം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാന്മന്യുര്ന വര്ധതേ
വിവിധ വാഹനങ്ങളിലും, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ വസ്ത്രങ്ങളിലും ആദരിക്കപ്പെട്ടവനായി, ഇപ്പൊഴത് കാടിൽ പോയിരിക്കുന്നവനെ കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ കോപം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നില്ല?
അയം കുരൂന്രണേ സര്വാന്ഹന്തുമുത്സഹതേ പ്രഭുഃ। ത്വത്പ്രതിജ്ഞാം പ്രതീക്ഷംസ്തു സഹതേഽയം വൃകോദരഃ
ഈ ശക്തനായവൻ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ കുരുക്കളെയും സംഹരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്. എന്നാൽ, നിന്റെ വാഗ്ദാനം കാത്ത്, വൃക്കോദരൻ എല്ലാം സഹിക്കുന്നു.
യോഽര്ജുനേനാര്ജുനസ്തുല്യോ ദ്വിബാഹുര്ബഹുബാഹുനാ। ശരാതിസര്ഗേ ശീഘ്രത്വാത്കാലാന്തകയമോപമഃ
അർജുനനോടു തുല്യനായ, ഇരുകൈകളുള്ളവൻ, അനേകം കൈകളുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ, അമ്പുകളുടെ മഴയിൽ കാലാന്തകനെപ്പോലെ വേഗതയുള്ളവൻ—
യസ് ശസ്ത്രപ്രതാപേന പ്രണതാഃ സര്വപാര്ഥിവാഃ। യജ്ഞേ തവ മഹാരാജ ബ്രാഹ്മണാനുപതസ്ഥിരേ
തന്റെ ആയുധശക്തിയാൽ എല്ലാ രാജാക്കളെയും കീഴടക്കിയവൻ, മഹാരാജാവേ, നിന്റെ യാഗത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സേവിച്ചവൻ.
തമിമം പുരുഷവ്യാഘ്രം പൂജിതം ദേവദാനവൈഃ। ധ്യായന്തമര്ജുനം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാദ്രാജന്ന കുപ്യസി
ദേവന്മാരാലും അസുരന്മാരാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ഈ പുരുഷസിംഹൻ, ഇപ്പോൾ അർജുനനെ ധ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നവനായി കാണുമ്പോൾ, രാജാവേ, നിന്റെ മനസ്സിൽ കോപം എങ്ങനെ ഉയരുന്നില്ല?
ദൃഷ്ട്വാ വനഗതം പാര്ഥമദുഃഖാര്ഹം സുഖോചിതമ്। ന ച തേവര്ധതേ മന്യുസ്തേന മുഹ്യാമി ഭാരത
സുഖജീവിതത്തിനൊത്ത, ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ലാത്ത പാർത്ഥനെ കാടിൽ കാണുമ്പോഴും, നിന്റെ മനസ്സിൽ കോപം വർധിക്കാത്തത് കൊണ്ടാണ്, ഭാരതാ, ഞാൻ ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നത്.
യോ ദേവാംശ്ച മനുഷ്യാംശ്ച സര്പാംശ്ചൈകരഥോഽജയത്। തം തേ വനഗതം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാന്മന്യുര്ന വര്ധതേ
ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും പാമ്പുകളെയും ഒരേ രഥത്തിൽ കയറി ജയിച്ചവനെ കാടിൽ പോയിരിക്കുന്നവനായി കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ കോപം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നില്ല?
യോ യാനൈരദ്ഭുതാകാരൈര്ഹയൈര്നാഗൈശ്ച സംവൃതഃ। പ്രസഹ്യ വിത്താന്യാദത്ത പാര്ഥിവേഭ്യഃ പരംതപ
അദ്ഭുതമായ വാഹനങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, രാജാക്കന്മാരുടെ സമ്പത്ത് ബലമായി പിടിച്ചെടുത്തവൻ—ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനേ—
ക്ഷിപത്യേകേന വേഗേന പഞ്ചബാണശതാനി യഃ। തം തേ വനഗതം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാന്മന്യുര്ന വര്ധതേ
ഒരു തവണയിൽ തന്നെ വേഗത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ എറിയുന്നവനെ കാടിൽ പോയിരിക്കുന്നവനായി കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ കോപം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നില്ല?
ശ്യാമം ബൃഹന്തം തരുണം ചര്മിണാമുത്തമം രണേ। നകുലം തേ വനേ ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാന്മന്യുര്ന വര്ധതേ
കറുത്ത നിറമുള്ള, ഉയരം കൂടിയ, യൗവനത്തിൽ, യുദ്ധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കവർച്ചയുള്ളവനായ നകുലനെ കാടിൽ കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ കോപം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നില്ല?
ദര്ശനീയം ച ശൂരം ച മാദ്രീപുത്രം യുധിഷ്ഠിര। സഹദേവം വനേ ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാത്ക്ഷമസി പാര്ഥിവ
യുധിഷ്ഠിരാ, കാണാൻ മനോഹരനും ധൈര്യശാലിയുമായ മാദ്രിദേവിയെ പുത്രനായ സഹദേവനെ കാടിൽ കണ്ടപ്പോൾ, രാജാവേ, നീ എങ്ങനെ ഇതെല്ലാം സഹിക്കുന്നു?
നകുലം സഹദേവം ച ദൃഷ്ട്വാ തേ ദുഃഖിതാവുഭൌ। അദുഃഖാര്ഹൌ മനുഷ്യേന്ദ്ര കസ്മാന്മന്യുര്ന വര്ധതേ
നകുലനും സഹദേവനും ദുഃഖിതരായി, എന്നാൽ ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ലാത്തവരായി കാണുമ്പോൾ, മനുഷ്യേന്ദ്രാ, നിന്റെ മനസ്സിൽ കോപം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നില്ല?
ദ്രുപദസ്യ കുലേ ജാതാം സ്നുഷാം പാണ്ഡോര്മഹാത്മനഃ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നസ്യ ഭഗിനീം വീരപത്നീമനുവ്രതാമ്। മാം വൈ വനഗതാം ദൃഷ്ട്വാ കസ്മാത്ക്ഷമസി പാര്ഥിവ
ദ്രുപദന്റെ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച, മഹാത്മാവായ പാണ്ഡുവിന്റെ മരുമകൾ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ സഹോദരി, വീരന്മാരുടെ വിശ്വസ്തഭാര്യയായ എന്നെ, കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുന്നവളായി കണ്ടിട്ടും രാജാവേ, നീ ഇതെന്തിന് സഹിക്കുന്നു?
നൂനം ച തവ നൈവാസ്തി മന്യുര്ഭരതസത്തമ। യത്തേ ഭ്രാതൄംശ്ച മാം ചൈവ ദൃഷ്ട്വാ നവ്യഥതേ മനഃ
ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, നിനക്കു യാതൊരു കോപവും ഇല്ലെന്ന് ഞാൻ ഉറപ്പാണ്; നിന്റെ സഹോദരന്മാരെയും എന്നെയും ഇങ്ങനെ കണ്ടിട്ടും നിന്റെ മനസ്സിന് യാതൊരു വേദനയും തോന്നുന്നില്ലല്ലോ.
ന നിര്മന്യുഃക്ഷത്രിയോഽസ്തി ലോകേ നിര്വചനം സ്മൃതമ്। തദദ്യ ത്വയി പശ്യാമി ക്ഷത്രിയേ വിപരീതവത്
ലോകത്ത് കോപമില്ലാത്ത ഒരു ക്ഷത്രിയനുണ്ടെന്നു ആരും അംഗീകരിക്കാറില്ല; പക്ഷേ, ഇന്നിവിടെ, ക്ഷത്രിയനായ നിനക്കിൽ അതിന്റെ വിപരീതം ഞാൻ കാണുന്നു.
യോ ന ദര്ശയതേ തേജഃ ക്ഷത്രിയഃ കാല ആഗതേ। സര്വഭൂതാനി തം പാര്ഥ സദാ പരിഭവന്ത്യുത
ശരിയായ സമയത്ത് തന്റെ ശക്തി കാണിക്കാത്ത ക്ഷത്രിയനെ, പാർഥാ, എല്ലായിടത്തും എല്ലാപ്രാണികളും എപ്പോഴും അവഗണിക്കും.
തത്ത്വയാ ന ക്ഷമാ കാര്യാ ശത്രൂന്പ്രതി കഥംചന। തേജസൈവ ഹി തേ ശക്യാ നിഹന്തും നാത്ര സംശയഃ
അതുകൊണ്ട്, ശത്രുക്കളോടു ഒരിക്കലും ക്ഷമ കാണിക്കേണ്ടതില്ല; നിന്റെ ശക്തിയാൽ മാത്രമേ അവരെ ജയിക്കാൻ കഴിയൂ — ഇതിൽ യാതൊരു സംശയവും ഇല്ല.
തഥൈവ യഃ ക്ഷമാകാലേ ക്ഷത്രിയോ നോപശാമ്യതി। അപ്രിയഃ സര്വഭൂതാനാം സോമുത്രേഹ ച നശ്യതി
അതു പോലെ, ക്ഷമ കാണിക്കേണ്ട സമയത്ത് ക്ഷത്രിയൻ അതു പാലിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ എല്ലാവർക്കും അപ്രീതനായി, ഈ ലോകത്തും അപ്പുറം ലോകത്തും നശിക്കും.
അത്രാപ്യുദാഹരന്തീമമിതിഹാസം പുരാതനമ്। പ്രഹ്ലാദസ്യ ച സംവാദം ബലേര്വൈരോചനസ്യ ച
ഇവിടെയും ഒരു പുരാതന കഥ ഉദാഹരിക്കാറുണ്ട് — പ്രഹ്ലാദനും വിരോചനപുത്രനായ ബലിയും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം.
അസുരേന്ദ്രം മഹാപ്രാജ്ഞം ധര്മാണാമാഗതാഗമമ്। ബലിഃ പപ്രച്ഛ ദൈത്യേനദ്രം പ്രഹ്ലാദം പിതരം പിതുഃ
ധർമ്മത്തിന്റെ മാർഗങ്ങൾ അറിയുന്ന മഹാപണ്ഡിതനായ അസുരരാജാവ് ബലി, ദൈത്യന്മാരുടെ പ്രഭുവായ തന്റെ പിതാവിന്റെ പിതാവായ പ്രഹ്ലാദനോടു ചോദിച്ചു.
ക്ഷമാ സ്വിച്ഛ്രേയസീ താത ഉതാഹോ തേജ ഇത്യുത। ഏതന്മേ സംശയം താത യഥാവദ്ബ്രൂഹി പൃച്ഛതേ
പിതാവേ, ക്ഷമയാണോ ഉത്തമം, അല്ലെങ്കിൽ ശക്തിയാണോ ശ്രേഷ്ഠം? ഈ സംശയം ദയവായി എനിക്ക് തീർക്കാമോ?
ശ്രേയോ യദത്ര ധര്മജ്ഞ ബ്രൂഹി മേ തദസംശയമ്। കരിഷ്യാമി ഹി തത്സര്വം യഥാവദനുശാസനമ്
ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ, ഇവിടെ ഏതാണ് ഉത്തമം എന്ന് സംശയമില്ലാതെ എനിക്ക് പറയൂ; നീ ഉപദേശിക്കുന്നതെല്ലാം ഞാൻ നിർവഹിക്കും.
തസ്മൈ പ്രോവാച തത്സര്വമേവം പൃഷ്ടഃ പിതാമഹഃ। സര്വനിശ്ചയവിത്പ്രാജ്ഞഃ സംശയം പരിപൃച്ഛതേ
അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നിർണ്ണയം അറിയുന്ന പിതാമഹൻ അവനോടു അതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു.
ന ശ്രേയഃ സതതം തേജോ ന നിത്യം ശ്രേയസീ ക്ഷമാ। ഇതി താത വിജാനീഹി ദ്വയമേതദസംശയമ്
എപ്പോഴും ശക്തി ഉത്തമമല്ല, എപ്പോഴും ക്ഷമയും ശ്രേഷ്ഠമല്ല; ഇതു സംശയമില്ലാതെ നീ മനസ്സിലാക്കണം, മകനേ — ഇരുവരും തുല്യമാണ്.
യോ നിത്യം ക്ഷമതേ താത ബഹൂന്ദോഷാന്സ വിന്ദതി। ഭൃത്യാഃ പരിഭവന്ത്യേനമുദാസീനാസ്തഥാഽരയഃ
എപ്പോഴും ക്ഷമ കാണിക്കുന്നവൻ, മകനേ, പലതരം ദോഷങ്ങൾ അനുഭവിക്കും; അവന്റെ ഭൃത്യരും ശത്രുക്കളും അന്യരും അവനെ അവഗണിക്കും.
സര്വഭൂതാനി ചാപ്യസ് ന നമന്തേ കദാചന। തസ്മാന്നിത്യം ക്ഷമാ താത പണ്ഡിതൈരപി വര്ജിതാ
എന്തു ജീവികളും അവനെ ഒരിക്കലും ആദരിക്കാറില്ല; അതുകൊണ്ട്, പണ്ഡിതന്മാരും എപ്പോഴും ക്ഷമ കാണിക്കുന്നത് ഒഴിവാക്കുന്നു.