തം ധര്മരാജോ വിമനാ ഇവാബ്രവീ- ത്സര്വേ ഹ്രിയാ സന്തി തപസ്വിനോഽമീ। ഭവാനിദം കിം സ്മയതീവ ഹൃഷ്ട- സ്തപസ്വിനാം പശ്യതാം മാമുദീക്ഷ്യ
അപ്പോൾ ധർമ്മരാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, അല്പം വിഷമത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ എല്ലാ തപസ്സുകാരും ആദരവോടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഭവാൻ എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ പുഞ്ചിരിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?'
ന താത ഹൃഷ്യാമി ന ച സ്മയാമി പ്രഹര്ഷജോ മാം ഭജതേന ദര്പഃ। തവാപദം ത്വദ്യ സമീക്ഷ്യ രാമം സത്യവ്രതം ദാശരഥിം സ്മരാമി
'പ്രിയനേ, ഞാൻ സന്തോഷിച്ചിട്ടുമില്ല, പുഞ്ചിരിച്ചിട്ടുമില്ല; ആനന്ദത്തിൽ നിന്നുള്ള അഹങ്കാരമോ അഭിമാനമോ എന്നിൽ വന്നിട്ടില്ല. എന്നാൽ, നിന്റെ കഷ്ടത കണ്ടപ്പോൾ, സത്യവ്രതനായ ദശരഥപുത്രൻ രാമനെ ഞാൻ ഓർക്കുന്നു.'
സ ചാപി രാജാ സഹ ലക്ഷ്മണേന വനേ നിവാസം പിതുരേവ ശാസനാത്। ധന്വീ ചരന്പാര്ഥ മയൈവ ദൃഷ്ടോ ഗിരേ പുരാ ഋഷ്യമൂകസ്യ സാനൌ
അവനും തന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വനത്തിൽ താമസിച്ചു; അമ്പുമായി, പാർത്ഥാ, ഞാൻ തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് ഋശ്യമൂകപർവ്വതശൃംഗത്തിൽ രാമനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
സഹസ്രനേത്രപ്രതിമോ മഹാത്മാ യമസ്യ നേതാ നമുചേശ്ച ഹന്താ। പിതുര്നിദേശാദനഘഃ സ്വധര്മം ചരന്വനേ ദാശരഥിശ്ചകാര
ആ മഹാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ, ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനോടു തുല്യപ്രഭയുള്ളവൻ, യമന്റെ നേതാവും നമുചിയെ സംഹരിച്ചവനും, പാപരഹിതനും, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം തന്റെ ധർമ്മം പാലിച്ചു.
സ ചാപി ശക്രസ് സമപ്രഭാവോ മഹാനുഭാവഃ സമരേഷ്വജേയഃ। വിഹായ ഭോഗാനചരദ്വനേഷു നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
ശക്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ള, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവാത്ത ആ മഹാത്മാവ്, എല്ലാ സുഖങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിൽ താമസിച്ചു; ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിച്ചു.
ഭാപാശ്ച നാഭാഗഭഗീരഥാദയോ മഹീമിമാം സാഗരാന്താം വിജിത്യ। സത്യേന തേഽപ്യജയസ്താത ലോകാ- ന്നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
ഭാപൻ, നാഭൻ, ഭഗീരഥൻ തുടങ്ങിയവരും, സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ച ഭൂമി ജയിച്ചിട്ടും, സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ലോകങ്ങൾ നേടിയവർ; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ചില്ല, ധർമ്മം അനുസരിച്ചു.
അലര്കമാഹുര്നവര്യ സന്തം സത്യവ്രതം കാശികരൂശരാജമ്। വിഹായ രാജ്യാനി വസൂനി ചൈവ നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
കാശി, കുരു രാജ്യങ്ങളുടെ സത്യവ്രതനായ മഹാനായ അലയർക്കനു, രാജ്യവും സമ്പത്തും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിച്ചു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ധാത്രാ വിധിര്യോ വിഹിതഃ പുരാണൈ- സ്തം പൂജയന്തോ നരവര്യ സന്തഃ। സപ്തര്ഷയഃ പാര്ഥ ദിവി പ്രഭാന്തി നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
സൃഷ്ടാവൻ പുരാതനകാലത്ത് നിർണയിച്ച നിയമം ആദരിച്ച്, സ്വർഗത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സപ്തർഷിമാരും, മഹാന്മാരും, ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു, പാർത്ഥാ.
മഹാബലാന്പര്വതകൂടമാത്രാ- ന്വിഷാണിനഃ പശ്യ ഗജാന്നരേന്ദ്ര। സ്ഥിതാന്നിദേശേ നരവര്യ ധാതു- ര്നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
രാജാവേ, പർവ്വതശൃംഗങ്ങൾപോലെയുള്ള വലിയ ദന്തങ്ങളുള്ള ആനകൾ, സൃഷ്ടാവന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരെയാണ് നോക്കൂ; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു.
സര്വാണി ഭൂതാനി നരേന്ദ്ര പശ്യ തഥാ യഥാവദ്വിഹിതം വിധാത്രാ। സ്വയോനിതഃ കര്മ സദാചരന്തി നേസേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
രാജാവേ, സൃഷ്ടാവൻ ഓരോരുത്തർക്കും ജനനത്തിൽ തന്നെ നിർണയിച്ച നിയമംപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും തങ്ങളുടെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നു; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു.
സത്യേനം ധര്മേണ യഥാര്ഹവൃത്ത്യാ ഹ്രിയാ തഥാ സര്വഭൂതാന്യതീത്യ। യശശ്ച തേജശ്ച തവാപി ദീപ്തം വിഭാവസോര്ഭാസ്കരസ്യേവ പാര്ത
നിനക്ക് സത്യം, ധർമ്മം, യോഗ്യമായ ജീവിതം, ലജ്ജ എന്നിവയിലൂടെ എല്ലാ ജീവികളെയും മറികടക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. പാർത്ഥാ, നിന്റെ കീർത്തിയും പ്രകാശവും അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും പോലെ ദീപ്തമാണ്.
യഥാപ്രതിജ്ഞം ച മഹാനുഭാവ കൃച്ഛ്രം വനേ വാസമിമം നിരൂഷ്യ। തതഃ ശ്രിയം തേജസാ തേന ദീപ്താ- മാദാസ്വസേ പാര്ഥിവ കൌരേവഭ്യഃ
മഹാത്മാവേ, വനംവാസത്തിലെ ഈ കഠിനതകൾ നീ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുപോലെ സഹിച്ചു കഴിഞ്ഞു. അതിനുശേഷം, അതേ തേജസ്സോടെ നീ കൌരവന്മാരിൽ നിന്ന് നിന്റെ ഐശ്വര്യം വീണ്ടെടുക്കും, രാജാവേ.
തമേവമുക്ത്വാ വചനം മഹര്ഷി- സ്തപസ്വിമധ്യേ സഹിതം സുഹൃദ്ധിഃ। ആമന്ത്ര്യ ധൌമ്യം സഹിതാംശ്ച പാര്ഥാം- സ്തതഃ പ്രതസ്ഥേ ദിശമുത്തരാം സഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹർഷി സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം തപസ്സുകാരുടെ ഇടയിൽ ധൌമ്യനും പാർത്ഥന്മാരെയും വിടപറഞ്ഞു. പിന്നെ അവൻ വടക്കേ ദിക്കിലേക്ക് യാത്രയായി.
തതോ വനഗതാഃ പാര്ഥാഃ സായാഹ്നേ സഹ കൃഷ്ണയാ। ഉപവിഷ്ടാഃ കഥാശ്ചക്രുര്ദുഃഖശോകപരായണാഃ
അതിനുശേഷം, വനംവാസത്തിൽ പാർത്ഥന്മാർ കൃഷ്ണയോടൊപ്പം സന്ധ്യാകാലത്ത് ഇരുന്ന്, ദു:ഖവും ശോഭയും നിറഞ്ഞ് പരസ്പരം സംസാരിച്ചു.
പ്രിയാ ച ദര്ശനീയാ ച പണ്ഡിതാ ച പതിവ്രതാ। അഥ കൃഷ്ണാ ധര്മരാജമിദം വചനമബ്രവീത്
പ്രിയയും മനോഹരയും പണ്ഡിതയും ഭർത്താവിനോടു ഭക്തിയുള്ളവളുമായ കൃഷ്ണ, അപ്പോൾ ധർമ്മരാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ന നൂനം തസ്യ പാപസ്യ ദുഃഖമസ്മാസു കിംചന। വിദ്യതേ ധാര്തരാഷ്ട്രസ്യ നൃശംസസ്യ ദുരാത്മനഃ
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ആ ക്രൂരനും ദുഷ്ടഹൃദയനുമായ മകനു നമ്മുടെ ദു:ഖത്തിൽ ഒരു തുള്ളി ദയയും ഇല്ലെന്ന് തീർച്ച.
യസ്ത്വാം രാജന്മയാ സാര്ധമജിനൈഃ പ്രതിവാസിതമ്। വനം പ്രസ്ഥാപ്യ ദുഷ്ടാത്മാ നാന്വതപ്യത ദുര്മതിഃ
രാജാവേ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ള ആൾ നിന്നെയും എന്നെയും കുരുമൃഗത്വക്കളും കൂട്ടി വനത്തിലേക്ക് അയച്ചു; പക്ഷേ, അതിനാൽ അവന് യാതൊരു പശ്ചാത്താപവും ഉണ്ടായില്ല.
ആയസം ഹൃദയം നൂനം തസ്യ ദുഷ്കൃതകര്മണഃ। യസ്ത്വാം ധര്മപരം ശ്രേഷ്ഠം രൂക്ഷാണ്യശ്രാവയത്തദാ। `വചനാന്യപരോക്ഷാണി ദുര്വാച്യാനി ച സംസദി
അവൻ ചെയ്ത പാപങ്ങൾകൊണ്ട് അവന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുപോലെയാണ്. നീ ധർമ്മത്തിൽ ഏറ്റവും മുൻപന്തിയിലുള്ളവനാണെങ്കിലും, സഭയിൽ നിന്നെ കഠിനവും അനർഹവുമായ വാക്കുകൾ കേൾപ്പിച്ചു.
സുഖോചിതമദുഃഖാര്ഹം ദുരാത്മാ സസുഹൃദ്ഗണഃ। ഈദൃശം ദുഃഖമാനീയ മോദതേ പാപപൂരുഷഃ
സുഖത്തിൽ ജീവിക്കാൻ അർഹനായി, ദു:ഖം അനുഭവിക്കാൻ യോജ്യനല്ലാത്ത നിന്നെ ഇങ്ങനെ കഷ്ടപ്പെടാൻ ഇടയാക്കി, ആ പാപി സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം സന്തോഷിക്കുന്നു.
ചതുര്ണാമേവ പാപാനാമസ്രം ന പതിതം തദാ। ത്വയി ഭാരത നിഷ്ക്രാന്തേ വനായാജിനവാസസി
ഭാരതാ, നീ അജിനവസ്ത്രം ധരിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ നാലു പാപികൾക്ക് ഒരു കണ്ണുനീരും വീണില്ല.
ദുര്യോധനസ്യ കര്ണസ്യ ശകുനേശ്ച ദുരാത്മനഃ। ദുര്ഭ്രാതുസ്തസ്യ ചോഗ്രസ്യ രാജന്ദുഃഖശാസനസ്യ ച
രാജാവേ, ആ നാലുപേരാണ് ദുര്യോധനൻ, കർണൻ, ദുഷ്ടഹൃദയനായ ശകുനി, കൂടാതെ ആ ക്രൂരനും ഭയാനകനും ദു:ഖം വിതറുന്ന സഹോദരൻ.
ഇതരേഷാം തു സര്വേഷാം കുരൂണാം കുരുസത്തമ। ദുഃഖേനാഭിപരീതാനാം നേത്രേഭ്യഃ പ്രാപതജ്ജലമ്
കുരുക്കളുടെ ശേഷമുള്ള എല്ലാവർക്കും, കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ദു:ഖം കാരണം കണ്ണുനീർ വീണു.
ഇദം ച ശയനം ദൃഷ്ട്വാ യച്ചാസീത്തേ പുരാതനമ്। ശോചാമിത്വാം മഹാരാജദുഃഖാനര്ഹംസുഖോചിതമ്
ഈ കിടക്കയും അതിന്റെ പഴയ നിലയും ഓർത്ത്, മഹാരാജാവേ, സുഖത്തിനർഹനായ നിന്നെ ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ കാണുമ്പോൾ എനിക്ക് ദു:ഖം തോന്നുന്നു.
ദാന്തം യച്ച സഭാമധ്യ ആസനം രത്നഭൂഷിതമ്। ദൃഷ്ട്വാ കുശബൃശീം ചേമാം ശോകോ മാം ദാരയത്യയമ്
നീ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന സഭാമധ്യത്തിലെ ആ സിംഹാസനം ഓർത്ത്, ഇപ്പോൾ ഈ കുശത്തിരി കിടക്ക കാണുമ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സ് ദു:ഖത്തിൽ തകർന്നുപോകുന്നു.
യദപശ്യം സഭായാം ത്വാം രാജഭിഃ പരിവാരിതമ്। തച്ച രാജന്നപശ്യന്ത്യാഃ കാ സാന്തിര്ഹൃദയസ്യമേ
സഭയിൽ രാജാക്കന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നിന്നെ ഞാൻ കണ്ടിരുന്ന കാലം ഓർത്ത്, ഇപ്പോൾ അതെല്ലാം കാണാതെ പോകുമ്പോൾ, എന്റെ ഹൃദയത്തിന് എങ്ങനെയാണ് സമാധാനം കിട്ടുക?
യാ ത്വാഽഹ്രം ചന്ദനാദിഗ്ധമപശ്യം സൂര്യവര്ചസമ്। സാ ത്വാം പങ്കമലാദിഗ്ധം ദൃഷ്ട്വാ മുഹ്യാമി ഭാരത
ചന്ദനത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ട് സൂര്യനുപോലെ പ്രകാശിച്ച നിന്നെ ഞാൻ കണ്ടിരുന്ന കാലം ഓർത്ത്, ഇപ്പോൾ പാങ്കിൽ മൂടപ്പെട്ട നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭാരതാ, ഞാൻ ആശ്ചര്യത്തിൽ ആകുന്നു.
യാ ത്വാഽഹം കൌശികൈര്വസ്ത്രൈഃ ശുഭ്രൈരാച്ഛാദിതം പുരാ। ദൃഷ്ടവത്യസ്മിരാജേനദ്ര സാഽദ്യ പശ്യാമി ചീരിണമ്
രാജാവേ, മുമ്പ് നീ ശുദ്ധമായ കോശവസ്ത്രം ധരിച്ചിരുന്ന 모습을 ഞാൻ കണ്ടിരുന്നു. ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ ചീരം ധരിച്ച നിലയിൽ കാണുന്നു.
യച്ച തദ്രുക്മപാത്രീഭിര്ബ്രാഹ്മണേഭ്യഃ സഹസ്രശഃ। ഹ്രിയതേ തേ ഗൃഹാദന്നം സംസ്കൃതംസാര്വകാമികമ്
പണ്ടു നിന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണർക്കായി പൊൻപാത്രങ്ങളിൽ കൊണ്ടുപോയിരുന്ന എല്ലാ ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ അന്നം,
യതീനാമഗൃഹാണാം തേ തഥൈവ ഗൃഹമേധിനാമ്। ദീയതേ ഭോജനം രാജന്നതീവ ഗുണവത്പ്രഭോ
രാജാവേ, വീട്ടില്ലാത്ത യതികള്ക്കും കുടുംബജീവിതമുള്ളവർക്കും ഒരുപോലെ അന്നം നൽകപ്പെടുന്നു. അതു വലിയ പുണ്യത്തോടെ തന്നെയാണ്, മഹാപ്രഭോ.
സത്കൃതാനി സഹസ്രാണി സര്വകാമൈഃ പുരാ ഗൃഹേ। സര്വകാമൈഃ സുവിഹിതൈര്യദപൂജയഥാ ദ്വിജാന്। തച്ച രാജന്നപശ്യന്ത്യാഃ കാ ശാന്തിര്ഹൃദയസ്യ മേ
നിന്റെ വീട്ടിൽ ഒരിക്കൽ ആയിരക്കണക്കിന് അതിഥികളെ എല്ലാ ഇഷ്ടസൗകര്യങ്ങളോടും കൂടി ആദരിച്ചു സ്വീകരിച്ചിരുന്നു; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമായി നിറവേറ്റി, നീ ദ്വിജന്മാരെ ആരാധിച്ചപ്പോൾ. എന്നാൽ, രാജാവേ, ഇനി അതൊന്നും കാണാതിരിക്കുന്നപ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സിന് എങ്ങനെയെങ്കിലും ശാന്തി ഉണ്ടാകുമോ?