തതസ്തേ പ്രയയുഃ സര്വേ പാണ്ഡവാ ധര്മചാരിണഃ। ബ്രാഹ്മണൈര്ബഹുഭിഃ സാര്ധം പുണ്യം ദ്വൈതവനം സരഃ
അപ്പോൾ ധർമ്മം പാലിക്കുന്ന പാണ്ഡവന്മാർ എല്ലാവരും, അനേകം ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം, പുണ്യമായ ദ്വൈതവനം തടാകത്തിലേക്ക് പോയി.
ബ്രാഹ്മണാഃ സാഗ്നിഹോത്രാശ്ച തഥൈവ ച നിരഗ്നയഃ। സ്വാധ്യായിനോ ഭിക്ഷവശ്ച തഥൈവ വനവാസിനഃ
അവിടെ ഹോമം ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരും, അഗ്നിയില്ലാത്തവരും, സ്വാധ്യായം ചെയ്യുന്നവരും, ഭിക്ഷാടനജീവികളും, കാടിൽ താമസിക്കുന്നവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ബഹവോ ബ്രാഹ്മണാസ്തത്ര പരിവവ്രുര്യുധിഷ്ഠിരമ്। തപസ്വിനഃ സത്യശീലാഃ ശതശഃ സംശിതവ്രതാഃ
അവിടെ ധാരാളം ബ്രാഹ്മണന്മാർ, തപസ്സുകാരും സത്യനിഷ്ഠരും ശതകണക്കിന് വ്രതപാലകരും, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ചുറ്റി നിന്നു.
തേ യാത്വാ പാണ്ഡവാസ്തത്രബ്രാഹ്മണൈര്ബഹുഭിഃ സഹ। പുണ്യം ദ്വൈതവനം രമ്യം വിവിശുര്ബരതര്ഷഭാഃ
അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന പാണ്ഡവന്മാരും അനേകം ബ്രാഹ്മണന്മാരുമൊപ്പം, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാന്മാരായവർ, ആ മനോഹരവും പുണ്യവുമായ ദ്വൈതവനം കടന്നു.
തത്സാലതാലാമ്രമധൂകനീപ- കദമ്ബസര്ജാര്ജുനകര്ണികാരൈഃ। തപാത്യയേ പുഷ്പധരൈരുപേതം മഹാവനം രാഷ്ട്രപതിര്ദദര്ശ
സാല, താല, മധൂക, നീപ, കടമ്പ, സര്ജ, അർജുന, കർണികാര എന്നീ വലിയ മരങ്ങൾ പൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ മഹാവനം, ചൂടുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് കണ്ടു.
മഹാദ്രുമാണാം ശിഖരേഷു തസ്ഥു- ര്മനോരമാം വാചമുദീരയന്തഃ। മയൂരദാത്യൂഹചകോരസങ്ഘാ- സ്തസ്മിന്വനേ ബര്ഹിണകോകിലാശ്ച
വലിയ മരങ്ങളുടെ മുകളിലിരുന്ന് മനോഹരമായ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട്, മയിലുകൾ, ദാത്യൂഹങ്ങൾ, ചകോറകൾ, ബർഹിണങ്ങൾ, കുയിലുകൾ എന്നിവയുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ആ വനത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു.
കരേണുയൂഥൈഃ സഹ യൂഥപാനാം മദോത്കടാനാമചലപ്രഭാണാമ്। മഹാന്തി യൂഥാനി മഹാദ്വിപാനാം തസ്മിന്വനേ രാഷ്ട്രപതിര്ദദര്ശ
ആ വനത്തിൽ, കറുത്തപർവ്വതങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ഉന്മാദം നിറഞ്ഞ, ആനകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ, അവരുടെ കൂട്ടത്തലവന്മാരോടും പെൺആനകളോടും കൂടെ രാജാവ് കണ്ടു.
മനോരമാം ഭോഗവതീമുപേത്യ പൂതാത്മനാം ചീരജടാധരാണാമ്। തസ്മിന്വനേ ധര്മഭൃതാം നിവാസേ ദദര്ശ സിദ്ധര്ഷിഗണാനനേകാന്
പുതുമനസ്സുള്ളവരും ചീരയും ജടയും ധരിച്ചവരുമായ വിശുദ്ധഹൃദയരായവരുടെ വാസസ്ഥലമായ മനോഹരമായ ഭോഗവതിയിൽ എത്തിയ രാജാവ്, ധർമ്മം പാലിക്കുന്ന അനേകം സിദ്ധർഷിമാരെ ആ വനത്തിൽ കണ്ടു.
തതഃ സ യാനാദവരുഹ്യ രാജാ സഭ്രാതൃകഃ സജനഃ കാനനം തത്। വിവേശ ധര്മാത്മവതാം ബരിഷ്ഠ- സ്ത്രിവിഷ്ടപം ശക്ര ഇവാമിതൌജാഃ
അപ്പോൾ രാജാവ് സഹോദരന്മാരോടും അനുയായികളോടും കൂടി വാഹനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ധർമ്മനിഷ്ഠരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവൻ, അമിതശക്തിയുള്ളവൻ, ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ ആ വനത്തിലേക്ക് കടന്നു.
തം സത്യസന്ധം സഹിതാഽഭിപേതു- ര്ദിദൃക്ഷവശ്ചാരണസിദ്ധസങ്ഘാഃ। വനൌകസശ്ചാപി നേരന്ദ്രസിംഹം മനസ്വിനം തം പരിവാര്യ തസ്ഥുഃ
സത്യവ്രതനായ ആ രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ചാരണരും സിദ്ധരും കൂട്ടത്തോടെ സമീപിച്ചു; കാടിൽ താമസിക്കുന്നവരും ആ രാജസിംഹത്തെ, ആ ജ്ഞാനിയെയും ചുറ്റി നിന്നു.
സ തത്രവൃദ്ധാനഭിവാദ്യ സര്വാന് പ്രത്യര്ചിതോ രാജവദ്ദേവവച്ച। വിവേശ സര്വൈഃ സഹിതോ ദ്വിജാഗ്ര്യൈഃ കൃതാഞ്ജലിര്ധര്മഭൃതാം വരിഷ്ഠഃ
അവിടെ അവൻ എല്ലാ മുതിർന്നവരെയും വന്ദിച്ച്, രാജാവിനെയും ദേവനെയും പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരോടും കൂടെ, കയ്യൊപ്പിച്ച്, ധർമ്മനിഷ്ഠരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമനായവൻ അകത്തു കടന്നു.
സ പുണ്യശീലഃ പിതൃവന്മഹാത്മാ തപസ്വിഭിര്മപരൈരുപേത്യ। പ്രത്യര്ചിതഃ പുഷ്പധരസ്യ മൂലേ മഹാദ്രുമസ്യോപവിവേശ രാജാ
പുണ്യശീലനും മഹാത്മാവുമായ ആ രാജാവ്, അച്ഛനുപോലെയുള്ളവൻ, മറ്റു തപസ്സുകാരാൽ വരവേൽക്കപ്പെട്ടു, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച വലിയ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിൽ ഇരുന്നു.
ഭീമശ്ച കൃഷ്ണാ ച ധനംജയശ്ച യമൌ ച തേ ചാനുചരാ നരേന്ദ്രമ്। വിമുച്യവാഹാനവശാശ്ച സര്വേ തത്രോപതസ്ഥുര്ഭരതപ്രബര്ഹാഃ
ഭീമനും കൃഷ്ണയും ധനഞ്ജയനും ഇരട്ട സഹോദരന്മാരും അവരുടെ അനുചരന്മാരും രാജാവേ, കുതിരകൾ അഴിച്ചു, രഥങ്ങൾ വച്ചിട്ട്, അവിടെ ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു, ഭാരതവംശത്തിലെ പ്രധാനികളായി.
ലതാവതാനാവനതഃ സ പാണ്ഡവൈ- ര്മഹാദ്രുമഃ പഞ്ചഭിരേവ ധന്വിഭിഃ। ബഭൌ നിവാസോപഗതൈര്മഹാത്മഭി- ര്മഹാഗിരിര്വാരണയൂഥപൈരിവ
വള്ളികളും കാറ്റും കൊണ്ട് താഴ്ന്നിരുന്ന ആ വലിയ വൃക്ഷം, അമ്പുകളുമായി അഞ്ചു പാണ്ഡവന്മാർ അതിന്റെ കീഴിൽ പാർക്കുമ്പോൾ, ആനകളുടെ കൂട്ടം ചുറ്റിയിരിക്കുന്ന വലിയ പർവ്വതംപോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
തത്കാനനം പ്രാപ്യ നരേന്ദ്രപുത്രാഃ സുഖോചിതാ വാസമുപേത്യ കൃച്ഛ്രമ്। വിജഹ്രുരിനദ്രപ്രതിമാഃ ശിവേഷു സരസ്വതീസാലവനേഷു തേഷു
ആ വനത്തിൽ എത്തിയ രാജകുമാരന്മാർ, സൗഖ്യത്തിൽ വളർന്നവർ, കഷ്ടതയോടെ താമസമാരംഭിച്ചു. അവർ ആ ശുഭമായ ശരസ്വതീ നദിക്കരയിലെ ശാലവനങ്ങളിൽ സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഉല്ലാസത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു.
യതീംശ്ച രാജാ സ മുനീംശ്ച സര്വാം സ്തസ്മിന്വനേ മൂലഫലൈരുദഗ്രൈഃ। ദ്വിജാതിമുഖ്യാനൃഷഭഃ കുരൂണാം സംതര്പയാമാസ മഹാനുഭാവഃ
അവിടെ ആ വനത്തിൽ, മഹാനായ കുരുവംശത്തിലെ രാജാവ്, എല്ലാ യതിമാരെയും മുനിമാരെയും, പ്രധാനമായ ദ്വിജന്മാരെയും ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
ഇഷ്ടീശ്ച പിത്ര്യാണി തഥാ ക്രിയാശ്ച മഹാവനേ വസതാം പാണ്ഡവാനാമ്। പുരോഹിതസ്തത്ര സമൃദ്ധതേജാ- ശ്ചകാര ധൌമ്യഃ പിതൃവന്നൃപാണാമ്
വലിയ വനത്തിൽ പാണ്ഡവന്മാർ താമസിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ പുരോഹിതനായ ധൗമ്യൻ, മഹത്തായ തേജസ്സോടെ, രാജാക്കന്മാർക്കായി പിതൃകർമ്മാദികൾ എല്ലാം അച്ഛനുപോലെ നിർവഹിച്ചു.
അപേത്യ രാഷ്ട്രാദ്വസതാം തു തേഷാ- മൃഷിഃ പുരാണോഽതിഥിരാജഗാമ। തമാശ്രമം തീവ്രസമൃദ്ധതേജാ മാര്കണ്ഡേയഃ ശ്രീമതാം പാണ്ഡവാനാമ്
രാജ്യത്തുനിന്ന് അകന്ന് താമസിക്കുമ്പോൾ, പാണ്ഡവന്മാരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക്, അതിവിശേഷമായ തേജസ്സുള്ള പുരാതനമുനിയായ മാർകണ്ടേയൻ അതിഥിയായി എത്തി.
തമാഗതം ജ്വലിതഹുതാശനപ്രഭം മഹാമനാഃ കുരുവൃഷഭോ യുധിഷ്ഠിരഃ। അപൂജയത്സുരഋഷിമാനവാര്ചിതം മഹാമുനിം ഹ്യനുപമസത്വവീര്യവാന്
അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും, ദേവന്മാർക്കും മുനിമാർക്കും മനുഷ്യർക്കും ആദരിക്കപ്പെടുന്നതുമായ, അതുല്യമായ ശക്തിയും ധൈര്യവും ഉള്ള മഹാമുനിയെ, മഹാത്മാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.
സ സര്വവിദ്ദ്രൌപദീം വീക്ഷ്യ ദീനാം യുധിഷ്ടിരം ഭീമസേനാര്ജുനൌ ച। സംസ്മൃത്യരാമം മനസാ മഹാത്മാ തപസ്വിമധ്യേഽസ്മയതാമിതൌജാഃ
എല്ലാം അറിയുന്ന ആ മഹാമുനി, ദ്രൗപദിയെ ദുഃഖിതയായി കാണുകയും, യുദ്ധിഷ്ഠിരനും ഭീമസേനനും അർജ്ജുനനും അവിടെ കാണുകയും ചെയ്തു. മനസ്സിൽ രാമനെ ഓർത്ത്, തപസ്സുകാരുടെ ഇടയിൽ ആ തേജസ്വി സ്നേഹപൂർവ്വം പുഞ്ചിരിച്ചു.
തം ധര്മരാജോ വിമനാ ഇവാബ്രവീ- ത്സര്വേ ഹ്രിയാ സന്തി തപസ്വിനോഽമീ। ഭവാനിദം കിം സ്മയതീവ ഹൃഷ്ട- സ്തപസ്വിനാം പശ്യതാം മാമുദീക്ഷ്യ
അപ്പോൾ ധർമ്മരാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, അല്പം വിഷമത്തോടെ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ എല്ലാ തപസ്സുകാരും ആദരവോടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഭവാൻ എന്നെ കണ്ടപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ പുഞ്ചിരിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?'
ന താത ഹൃഷ്യാമി ന ച സ്മയാമി പ്രഹര്ഷജോ മാം ഭജതേന ദര്പഃ। തവാപദം ത്വദ്യ സമീക്ഷ്യ രാമം സത്യവ്രതം ദാശരഥിം സ്മരാമി
'പ്രിയനേ, ഞാൻ സന്തോഷിച്ചിട്ടുമില്ല, പുഞ്ചിരിച്ചിട്ടുമില്ല; ആനന്ദത്തിൽ നിന്നുള്ള അഹങ്കാരമോ അഭിമാനമോ എന്നിൽ വന്നിട്ടില്ല. എന്നാൽ, നിന്റെ കഷ്ടത കണ്ടപ്പോൾ, സത്യവ്രതനായ ദശരഥപുത്രൻ രാമനെ ഞാൻ ഓർക്കുന്നു.'
സ ചാപി രാജാ സഹ ലക്ഷ്മണേന വനേ നിവാസം പിതുരേവ ശാസനാത്। ധന്വീ ചരന്പാര്ഥ മയൈവ ദൃഷ്ടോ ഗിരേ പുരാ ഋഷ്യമൂകസ്യ സാനൌ
അവനും തന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വനത്തിൽ താമസിച്ചു; അമ്പുമായി, പാർത്ഥാ, ഞാൻ തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് ഋശ്യമൂകപർവ്വതശൃംഗത്തിൽ രാമനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
സഹസ്രനേത്രപ്രതിമോ മഹാത്മാ യമസ്യ നേതാ നമുചേശ്ച ഹന്താ। പിതുര്നിദേശാദനഘഃ സ്വധര്മം ചരന്വനേ ദാശരഥിശ്ചകാര
ആ മഹാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ, ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനോടു തുല്യപ്രഭയുള്ളവൻ, യമന്റെ നേതാവും നമുചിയെ സംഹരിച്ചവനും, പാപരഹിതനും, അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം തന്റെ ധർമ്മം പാലിച്ചു.
സ ചാപി ശക്രസ് സമപ്രഭാവോ മഹാനുഭാവഃ സമരേഷ്വജേയഃ। വിഹായ ഭോഗാനചരദ്വനേഷു നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
ശക്രനോടു തുല്യശക്തിയുള്ള, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവാത്ത ആ മഹാത്മാവ്, എല്ലാ സുഖങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിൽ താമസിച്ചു; ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിച്ചു.
ഭാപാശ്ച നാഭാഗഭഗീരഥാദയോ മഹീമിമാം സാഗരാന്താം വിജിത്യ। സത്യേന തേഽപ്യജയസ്താത ലോകാ- ന്നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
ഭാപൻ, നാഭൻ, ഭഗീരഥൻ തുടങ്ങിയവരും, സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ച ഭൂമി ജയിച്ചിട്ടും, സത്യത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ലോകങ്ങൾ നേടിയവർ; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ചില്ല, ധർമ്മം അനുസരിച്ചു.
അലര്കമാഹുര്നവര്യ സന്തം സത്യവ്രതം കാശികരൂശരാജമ്। വിഹായ രാജ്യാനി വസൂനി ചൈവ നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
കാശി, കുരു രാജ്യങ്ങളുടെ സത്യവ്രതനായ മഹാനായ അലയർക്കനു, രാജ്യവും സമ്പത്തും ഉപേക്ഷിച്ച്, ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിച്ചു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ധാത്രാ വിധിര്യോ വിഹിതഃ പുരാണൈ- സ്തം പൂജയന്തോ നരവര്യ സന്തഃ। സപ്തര്ഷയഃ പാര്ഥ ദിവി പ്രഭാന്തി നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
സൃഷ്ടാവൻ പുരാതനകാലത്ത് നിർണയിച്ച നിയമം ആദരിച്ച്, സ്വർഗത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സപ്തർഷിമാരും, മഹാന്മാരും, ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു, പാർത്ഥാ.
മഹാബലാന്പര്വതകൂടമാത്രാ- ന്വിഷാണിനഃ പശ്യ ഗജാന്നരേന്ദ്ര। സ്ഥിതാന്നിദേശേ നരവര്യ ധാതു- ര്നേശേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
രാജാവേ, പർവ്വതശൃംഗങ്ങൾപോലെയുള്ള വലിയ ദന്തങ്ങളുള്ള ആനകൾ, സൃഷ്ടാവന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരെയാണ് നോക്കൂ; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു.
സര്വാണി ഭൂതാനി നരേന്ദ്ര പശ്യ തഥാ യഥാവദ്വിഹിതം വിധാത്രാ। സ്വയോനിതഃ കര്മ സദാചരന്തി നേസേ ബലസ്യേതി ചരേദധര്മമ്
രാജാവേ, സൃഷ്ടാവൻ ഓരോരുത്തർക്കും ജനനത്തിൽ തന്നെ നിർണയിച്ച നിയമംപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും തങ്ങളുടെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നു; അവർ ശക്തിയിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, സദാ ധർമ്മം അനുസരിക്കുന്നു.