വനവാസമദുഃഖാര്ഹാ ദാരുണം പ്രത്യപദ്യത। ഏതദാചക്ഷ്വ മേ സര്വം വിസ്തരേണ തപോധന
വനവാസം അനുഭവിക്കാൻ യോജ്യയല്ലാത്ത അവൾ ആ കടുത്ത കഷ്ടത എങ്ങനെ ഏറ്റെടുത്തു? മഹാതപസ്സുള്ളവനേ, ഇതൊക്കെയും വിശദമായി എനിക്കു പറഞ്ഞുതരിക.
ശ്രോതുമിച്ഛാമി തത്സര്വം ഭൂരിദ്രവിണതേജസാമ്। കഥ്യമാനം ത്വയാ വിപ്ര പരം കൌതൂഹലം ഹി മേ
അവരുടെ സമ്പത്തും തേജസ്സും കുറിച്ച് നീ പറയുന്നതെല്ലാം ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ബ്രാഹ്മണാ; അതിനായി എനിക്ക് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്.
ഏവം ദ്യൂതജിതാഃ പാര്ഥാഃ കോയിതാശ്ച ദുരാത്മഭിഃ। ധാര്തരാഷ്ട്രൈഃ സഹാമാത്യൈര്നിര്യയുര്ഗജസാഹ്വയാത്
ഇങ്ങനെ, പാണ്ഡവന്മാർ ചതിയുള്ള ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരും അവരുടെ മന്ത്രിമാരും ചൂതിൽ തോൽപ്പിച്ചു പരിഹസിച്ചപ്പോൾ, അവർ ഹസ്തിനപുരം വിട്ടുപോയി.
വര്ധമാനപുരദ്വാരാദഭിനിഷ്ക്രമ്യ തേ തദാ। ഉദങ്മുഖാഃ ശസ്ത്രഭൃതഃ പ്രയയുഃ സഹ കൃഷ്ണയാ
വളരുന്ന നഗരത്തിന്റെ വടക്കേ വാതിലിലൂടെ ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ച്, വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച്, അവർ കൃഷ്ണയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു.
ഇന്ദ്രസേനാദയശ്ചൈതാന്ഭൃത്യാഃ പരിചതുര്ദശ। രഥൈരനുയയുഃ ശീഘ്രൈഃ സ്ത്രിയ ആദായ സര്വശഃ
ഇന്ദ്രസേനനും മറ്റുള്ള പതിമൂന്നു ഭൃത്യന്മാരും വേഗമുള്ള രഥങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളെ ഒറ്റയടിക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടു അവരെ പിന്തുടർന്നു.
തതസ്തേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ രഥാനാസ്ഥായ ഭാരത। ദദൃശുര്ജാഹ്നവീതീരേ പ്രമാണാഖ്യം മഹാവടമ്
അപ്പോൾ ആ പുരുഷസിംഹന്മാർ രഥങ്ങളിൽ കയറി, ഗംഗയുടെ തീരത്ത് പ്രമാണം എന്ന പേരിലുള്ള വലിയ ആൽമരത്തെ കണ്ടു.
വ്രജതസ്താന്വിദിത്വാ തു പൌരാഃ ശോകാഭിപീഡിതാഃ। ഗര്ഹയന്തോഽസകൃദ്ഭീഷ്മവിദുരദ്രോണഗൌതമാന്। ഊചുര്വൈ സമയം കൃത്വാ സമാഗമ്യ പരസ്പരമ്
അവരുടെ യാത്ര മനസ്സിലാക്കി, നഗരവാസികൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ഭീഷ്മൻ, വിദ്യുര്, ദ്രോൺ, കൃപ എന്നിവർക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും കുറ്റം ചൊല്ലി, ഒത്തുചേർന്ന് പരസ്പരം പറഞ്ഞു:
നേദമസ്തി കുലം സര്വം ന വയം നച നോ ഗൃഹാഃ। യത്രദുര്യോധനഃ പാപഃ സൌബലേയേന പാലിതഃ। കര്ണദുഃശാസനാദ്യൈശ്ച രാജ്യമേതച്ചികീര്ഷതി
ദുര്യോധനൻ ശകുനിപുത്രന്റെ സഹായത്തോടും കർണ്ണനും ദുഃശാസനനും മറ്റുള്ളവരും ചേർന്ന് ഈ രാജ്യം കൈവശമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നിടത്ത് കുടുംബമോ ഞങ്ങളോ വീടുകളോ ഇനി ഇല്ല.
ന തത്കുലം ന ചാചാരോ ന ധര്മോഽര്ഥഃ കുതഃ സുഖമ്। യത്ര പാപസഹായോഽയം പാപോ രാജ്യം ചികീര്ഷതി
ദുഷ്ടന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ പാപി രാജ്യം കൈവശമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നിടത്ത് കുടുംബമില്ല, നല്ല ആചാരമില്ല, ധർമ്മമില്ല, സമ്പത്തോ സുഖമോ ഇല്ല.
ദുര്യോധനോ ഗുരുദ്വേഷീ ത്യക്തധര്മഃ പ്രിയാനൃതഃ। അര്തലുബ്ധോഽഭിമാനീ ച നീചഃ പ്രകൃതിനിര്ഘൃണഃ
ദുര്യോധനൻ ഗുരുഭക്തിയില്ലാത്തവനും, ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചവനും, കള്ളം പറയുന്നതിൽ ആസ്വാദനമുള്ളവനും, സ്വാർത്ഥനും, അഹങ്കാരിയും, ചീത്ത സ്വഭാവവും ക്രൂരതയും ഉള്ളവനുമാണ്.
നേയമസ്തി മഹീ കൃത്സ്നാ യത്ര ദുര്യോധനോ നൃപഃ। സാധു ഗച്ഛാമഹേ സര്വേ യത്ര ഗച്ഛന്തി പാണ്ഡവാഃ
ദുര്യോധനൻ രാജാവായിരിക്കുന്നിടത്ത് ഈ ഭൂമി പൂർണ്ണമല്ല; പാണ്ഡവന്മാർ പോകുന്നിടത്തേക്ക് നാം എല്ലാവരും പോകാം.
സാനുക്രോശാ മഹാത്മാനോ വിജിതേന്ദ്രിയശത്രവഃ। ഹീമന്തഃ കീര്തിമന്തശ്ച ധര്മാചാരപരായണാഃ
അവർ കരുണയുള്ളവരും, മഹാത്മാക്കളും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ശത്രുക്കളെയും ജയിച്ചവരുമായവരും, വിനയമുള്ളവരും, പ്രശസ്തരുമായി, ധർമ്മത്തിലും നല്ല ആചാരത്തിലും സ്ഥിരതയുള്ളവരുമാണ്.
ഏവമുക്ത്വാഽനുജഗ്മുസ്തേ പാണ്ഡവാംസ്താന്സമേത്യ ച। ഊചുഃ പ്രാഞ്ജലയഃ സര്വേ താന്കുന്തീമാദ്രിനന്ദനാന്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ പാണ്ഡവന്മാരെ പിന്തുടർന്നു; അടുത്തെത്തി, കയ്യുകൂപ്പി കുന്തിയും മാദ്രിയും മക്കളോടു പറഞ്ഞു.
ക്വഗമിഷ്യഥ ഭദ്രംവസ്ത്യക്ത്വാഽസ്മാന്ദുഃഖഭാഗിനഃ। വയമപ്യനുയാസ്യാമോ യത്ര യൂയം ഗമിഷ്യഥ
നിങ്ങൾ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? ഞങ്ങളെ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ വിട്ട് പോകുമ്പോൾ നിങ്ങൾക്ക് ആശംസകൾ. നിങ്ങൾ പോകുന്നിടത്തേക്ക് ഞങ്ങളും കൂടെ വരാം.
അധര്മേണ ജിതാഞ്ശ്രുത്വാ യുഷ്മാംസ്ത്യക്തഘൃണൈഃ പരൈഃ। ഉദ്വിഗ്നാഃ സ്മോ ഭൃശം സര്വേ നാസ്മാന്ഹാതുമിഹാര്ഹഥ
നീതിയില്ലാതെ, കരുണയില്ലാത്തവരാൽ നിങ്ങൾ തോറ്റുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും വളരെ ദുഃഖിതരായി. നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
ഭക്താനുരക്താന്സുഹൃദഃ സദാ പ്രിയഹിതേ രതാന്। കുരാജാഘിഷ്ഠിതേ രാജ്യേ ന വിനശ്യേമ സര്വശഃ
നിങ്ങളോടു ഭക്തിയും സ്നേഹവും ഉള്ള സുഹൃത്തുക്കൾ, എല്ലായ്പ്പോഴും നിങ്ങളുടെ സന്തോഷത്തിനും ക്ഷേമത്തിനുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ — കൌരവന്മാർ രാജ്യം ഭരിച്ചാലും, ഞങ്ങൾ മുഴുവനായി നശിക്കില്ലായിരുന്നു.
ശ്രൂയതാം ചാഭിധാസ്യാമോ ഗുണദോഷാന്നരര്ഷഭാഃ। ശുഭാശുഭാധിവാസേന സംസര്ഗഃ കുരുതേ യഥാ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിക്കൂ. നല്ലതോ ചീത്തയോ ആയ ബന്ധം കൊണ്ടാണ് ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
വസ്ത്രമാപസ്തിലാന്ഭൂമിം ഗന്ധോ വാസയതേ യഥാ। പുഷ്പാണാമധിവാസേന തഥാ സംസര്ഗജാ ഗുണാഃ
തുണി, വെള്ളം, എള്ള്, മണ്ണ് എന്നിവക്ക് സുഗന്ധം പുഷ്പങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, നല്ലവരോടു ചേർന്ന് ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
മോഹജാലസ്യ യോനിര്ഹി മൂഢൈരേവ സമാഗമഃ। അഹന്യഹനി ധര്മസ്യ യോനിഃ സാധുസമാഗമഃ
ഭ്രമയുടെ വലയുടെ ഉറവിടം, ഭ്രമിതരോടു കൂടിയുള്ള സങ്കൽപ്പമാണ്. ധർമ്മത്തിന്റെ ഉറവിടം, നല്ലവരോടു ദിവസേനയുള്ള സങ്കൽപ്പമാണ്.
തസ്മാത്പ്രാജ്ഞൈശ്ച വൃദ്ധൈശ്ച സുസ്വഭാവൈസ്തപസ്വിഭിഃ। സദ്ഭിശ്ച സഹ സംസര്ഗഃ കാര്യഃ ശമപരായണൈഃ
അതുകൊണ്ട്, ജ്ഞാനമുള്ളവരും പ്രായമുള്ളവരും നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവരും തപസ്സുകാരും ശാന്തതയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നല്ലവരുമായി ചേർന്ന് ജീവിക്കണം.
യേഷാം ത്രീണ്യവദാതാനി വിദ്യാ യോനിശ്ച കര്മ ച। തേ സേവ്യാസ്തൈഃ സമാസ്യാഹി ശാസ്ത്രേഭ്യോപി ഗരീയസീ
വിദ്യ, വംശം, പ്രവൃത്തികൾ എല്ലാം ശുദ്ധമായവരെയാണ് സേവിക്കേണ്ടത്; അത്തരം ആളുകൾ ശാസ്ത്രങ്ങളേക്കാളും വലിയവരാണ്.
നിരാരമ്ഭാ ഹ്യപി വയം പുണ്യശീലേഷു സാധുഷു। പുണ്യമേവാപ്നുയാമേഹ പാപം പാപോപസേവനാത്
നാം ഒന്നും ചെയ്യാതിരുന്നാലും, നല്ലവരോടും പുണ്യശീലികളോടും കൂടിയാൽ ഇവിടെ തന്നെ പുണ്യം ലഭിക്കും; പാപികളോടു കൂടിയാൽ പാപം വരും.
അസതാം ദര്ശനാത്സ്പര്ശാത്സംജല്പാച്ച സഹാസവാത്। ധര്മാചാരാഃ പ്രഹീയന്തേ സിദ്ധ്യന്തി ച ന മാനവാഃ
ദുഷ്ടരെയ്ക്ക് കാണുക, സ്പർശിക്കുക, സംസാരിക്കുക, ചിരിക്കുക — ഇതെല്ലാം കൊണ്ട് ധർമ്മം കുറയുകയും മനുഷ്യർക്ക് ഉന്നതി ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യും.
ബുദ്ധിശ്ച ഹീയതേ പുംസാം നീചൈഃ സഹ സമാഗമാത്। മധ്യമൈര്മധ്യതാം യാതി ശ്രേഷ്ഠൈഃ ശ്രേഷ്ഠത്വമാപ്നുയുഃ
ചീത്തവരോടു കൂടിയാൽ മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധി കുറയുന്നു; മധ്യസ്ഥരോടു കൂടിയാൽ ശരാശരിയാകും; ഉത്തമരോടു കൂടിയാൽ ഉന്നതിയിലേക്കുയരും.
അനീചൈര്നാപ്യവിഷയൈര്നാധര്മിഷ്ഠൈര്വിശേഷതഃ। യേ ഗുണാഃ കീര്തിതാ ലോകേ ധര്മകാമാര്ഥസംഭവാഃ। ലോകാചാരേഷു സംഭൂതാ വേദോക്താഃ ശിഷ്ടസംമതാഃ
ചീത്തവരിൽ നിന്നോ, അയോഗ്യരിൽ നിന്നോ, പ്രത്യേകിച്ച് അധർമ്മികളിൽ നിന്നോ ലോകത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നില്ല; അവ നല്ലവരുടെ ആചാരങ്ങളിൽ നിന്നാണ്, വേദങ്ങളിൽ പഠിപ്പിച്ചവയും സദാചാരികൾ അംഗീകരിച്ചവയുമാണ്.
തേ യുഷ്മാസു സമസ്താശ്ച വ്യസ്താശ്ചൈവേഹ സദ്ഗുണാഃ। ഇച്ഛാമോ ഗുണവന്മധ്യേ വസ്തും ശ്രേയോഭികാങ്ക്ഷിണഃ
ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം, ഒറ്റയാളിലും കൂട്ടമായും, നിങ്ങളിൽ കാണാം; നല്ലതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരായ ഞങ്ങൾ ഗുണവാന്മാരുടെ ഇടയിൽ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ധന്യാ വയം യദസ്മാകം സ്നേഹകാരുണ്യയന്ത്രിതാഃ। അസതോഽപി ഗുണാനാഹുര്ബ്രാഹ്മണപ്രമുഖാഃ പ്രജാഃ
ഞങ്ങൾ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്, കാരണം ഞങ്ങളോടുള്ള സ്നേഹത്തിലും കരുണയിലും പ്രേരിതരായി, ബ്രാഹ്മണന്മാരും ജനങ്ങളും അയോഗ്യരിലുമുള്ള ഗുണങ്ങൾ പോലും പ്രശംസിക്കുന്നു.
തദഹം ഭ്രാതൃസഹിതഃ സര്വാന്വിജ്ഞാപയാമി വഃ। നാന്യഥാ തദ്ധി കര്തവ്യമസ്മത്സ്നേഹാനുകമ്പയാ
അതുകൊണ്ട്, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ നിങ്ങളെ എല്ലാവരെയും അപേക്ഷിക്കുന്നു: ഞങ്ങളോടുള്ള സ്നേഹത്തിലും കരുണയിലും നിന്നാണ് ഇത് നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ടത്; മറ്റെന്തായാലും പാടില്ല.
ഭീഷ്മഃ പിതാമഹോ രാജാ വിദുരോ ജനനീ ച മേ। സുഹൃജ്ജനശ്ച പ്രായോ മേ നഗരേ നാഗസാഹ്വയേ
ഭീഷ്മൻ, എന്റെ പിതാമഹൻ, രാജാവാണ്; വിദ്യുരൻ, അമ്മയും, എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഹസ്തിനാപുരം എന്ന നഗരത്തിലാണ്.
തേ ത്വസ്മദ്ധിതകാമാര്ഥം പാലനീയാഃ പ്രയത്നതഃ। യുഷ്മാഭിഃ സഹിതാഃ സര്വേ ശോകസംതാപവിഹ്വലാഃ
അവരൊക്കെയും, നിങ്ങളോടൊപ്പം, ഞങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കണം; അവർ ദുഃഖത്തിലും വേദനയിലും മുങ്ങിയവരാണ്.