ബിഭീഷികാഭിര്ബഹ്വീഭിര്ഭീഷയന്ഭീഷ്മ പാര്ഥിവാന്। ന വ്യപത്രപസേ കസ്മാദ്വൃദ്ധഃ സന്കുലപാംസനഃ
ഭീഷ്മാ, നീ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഭീഷണികളാല് രാജാക്കന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു; കുടുംബത്തെ നശിപ്പിച്ച വൃദ്ധനായ നീക്ക് ലജ്ജയില്ലേ?
യുക്തമേതത്തൃതീയായാം പ്രകൃതൌ വര്തതാ ത്വയാ। വക്തും ധര്മാദപേതാര്ഥം ത്വം ഹി സര്വകുരൂത്തമഃ
നീ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളിലൊന്നനുസരിച്ച് പെരുമാറുന്നവനാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് നീ ധര്മ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായ വാക്കുകള് പറയുന്നത്, കാരണം നീയാണല്ലോ കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠന്.
നാവി നൌരിവ സമ്ബദ്ധാ യഥാന്ധോ വാന്ധമന്വിയാത്। തഥാഭൂതാ ഹി കൌരവ്യാ യേഷാം ഭീഷ്മ ത്വമഗ്രണീഃ
ഒരു കുരുടന് മറ്റൊരു കുരുടനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെയും, ഒരു തോണി മറ്റൊരു തോണിയില് കെട്ടിയിരിക്കുന്നതുപോലെയും, ഭീഷ്മാ, നീ നേതാവായ കൌരവന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
പൂതനാഘാതപൂര്വാണി കര്മാണ്യസ്യ വിശേഷതഃ। ത്വയാ കീര്തയതാഽസ്മാകം ഭൂയഃ പ്രവ്യഥിതം മനഃ
പൂതനയെ കൊല്ലുന്നതിന് മുമ്പ് ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങള് നീ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ മനസ്സു കൂടുതല് അലമുറയിലായി.
അവലിപ്തസ്യ മൂര്ശസ്യ കേശവം സ്തോതുമിച്ഛതഃ। കഥം ഭീഷ്മ ന തേ ജിഹ്വാ ശതധേയം വിദീര്യതേ
ഭീഷ്മാ, നീ അഹങ്കാരത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങി കേശവനെ പ്രശംസിക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുമ്പോള് നിന്റെ നാവ് എങ്ങനെ നൂറായി പിളരുന്നില്ല?
യത്ര കുത്സാ പ്രയോക്തവ്യാ ഭീഷ്മ ബാലതരൈര്നരൈഃ। തമിമം ജ്ഞാനവൃദ്ധഃ സന്ഗോപം സംസ്തോതുമിച്ഛസി
ഭീഷ്മാ, ബാലിശരായ ചെറുപ്പക്കാര് അപമാനിക്കേണ്ടിടത്ത് നീ ബുദ്ധിയുള്ളവനും സൂക്ഷ്മതയുള്ളവനും ആയി ഈ മനുഷ്യനെ പ്രശംസിക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
യദ്യനേന ഹതാ ബാല്യേ ശകുനിശ്ചിത്രമത്ര കിമ്। തൌ വാഽശ്വവൃഷഭൌ ഭീഷ്ണ യൌ ന യുദ്ധവിശാരദൌ
അവന് ബാല്യത്തില് ശകുനിയെ കൊന്നുവെന്നു പറഞ്ഞാല് അതില് എന്താണ് അത്ഭുതം? അല്ലെങ്കില് യുദ്ധത്തില് പരിചയമില്ലാത്ത ആ രണ്ടു കുതിരകളെ കൊന്നുവെന്നാലോ, ഭീഷ്മാ.
ചേതനാരഹിതം കാഷ്ഠം യദ്യനേന നിപാതിതമ്। പാദേന ശകടം ഭീഷ്ണ തത്ര കിം കൃതമദ്ഭുതമ്
അവന് ചിന്തയില്ലാത്ത ഒരു മരക്കഷ്ണം തള്ളിയിട്ടോ, അല്ലെങ്കില് കാലുകൊണ്ട് ഒരു കാറ് മറിച്ചിട്ടോ എന്താണ് അതില് അത്ഭുതം, ഭീഷ്മാ?
അര്കപ്രമാണൌ തൌ വൃക്ഷൌ യദ്യനേന നിപാതിതൌ। ' നാഗശ്ച ദമിതോഽനേന തത്ര കോ വിസ്മയഃ കൃതഃ
സൂര്യന്റെ വലിപ്പമുള്ള രണ്ടു മരങ്ങള് അവന് തള്ളിയിട്ടോ, അല്ലെങ്കില് ഒരു ആനയെ കീഴടക്കിയിട്ടോ അതില് എന്താണ് അത്ഭുതം?
വല്മീകമാത്രഃ സപ്താഹം യദ്യനേന ധൃതോഽചലഃ। തദാ ഗോവര്ധനോ ഭീഷ്മ ന തച്ചിത്രം മതം മമ
ഒരു പുഴുവീട്ടിന്റെ വലിപ്പമുള്ള ഒരു മല ഏഴു ദിവസം അവന് പിടിച്ചു നിർത്തിയിട്ടോ, അതായത് ഗോവർധനം തന്നെയാണെങ്കിലും, അതില് ഞാന് അത്ഭുതം കാണുന്നില്ല, ഭീഷ്മാ.
ഭുക്തമേതേന ബഹ്വന്നം ക്രീഡതാ നഗമൂര്ധനി। ഇതി തേ ഭീഷ്ണ ശൃണ്വാനാഃ പരേ വിസ്മയമാഗതാഃ
ഈയാള് പര്വതശിഖരത്തില് കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് വളരെ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു എന്നാണ് പറയുന്നത്, ഭീഷ്മാ. ഇതു കേട്ടവര് അതിശയത്തോടെ നോക്കി നിന്നു.
യസ്യ ചാനേന ധര്മജ്ഞ ഭുക്തമന്നം ബലീയസഃ। സ ചാനേന ഹതഃ കംസ ഇത്യേതത്തു ബലീയസഃ
ധര്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ഈ ശക്തനായവനോടൊപ്പം ഭക്ഷണം കഴിച്ചവനെയും ഇദ്ദേഹം കൊല്ലുകയുണ്ടായി എന്നാണ് പറയുന്നത്.
സ ചാനേന ഹതഃ കംസ ഇത്യേതത്തു മഹാദ്ഭുതമ്।। ന തേ ശ്രുതമിദം ഭീഷ്മ നൂനം കഥയതാം സതാമ്
ഇവനെയും ഇദ്ദേഹം കൊല്ലുകയുണ്ടായി എന്നതാണ് ഈ അത്ഭുതമായ കഥ. ഭീഷ്മാ, സത്പുരുഷന്മാര് പറയുന്ന കഥകളില് നിന്നു നീ ഇതു കേട്ടിട്ടില്ലെന്നു തീർച്ച.
യദ്വക്ഷ്യേ ത്വാമധര്മജ്ഞം വാക്യം കുരുകുലാധമ।। സ്ത്രീഷു ഗോഷു ന ശസ്ത്രാണി പാതയേദ്ബ്രാഹ്മണേഷു ച
നിന്റെപോലുള്ള അധര്മത്തെ അറിയുന്നവനോടു ഞാന് പറയുന്നത് കേള്ക്കു, കുരുവംശത്തെ അപമാനമേ, സ്ത്രീകളോടോ പശുക്കളോടോ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടോ ആയുധം എറിയരുത്.
ഇതി സന്തോഽനുശാസന്തി സഞ്ജനാ ധര്മിണഃ സദാ। ഭീഷ്മ ലോകേ ഹി തത്സര്വം വിതഥം ത്വയി ദൃശ്യതേ
ധര്മമുള്ളവര് എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കുന്നു, ഭീഷ്മാ. എന്നാല് ലോകത്ത് നിന്നില് ഇതൊന്നും സത്യമായി കാണുന്നില്ല.
ജ്ഞാനവൃദ്ധം ച വൃദ്ധം ച ഭൂയാംസം കേശവം മമ। അജാനത ഇവാഖ്യാസി സംസ്തുവന്കൌരവാധമ
എന്റെ കേശവന് ജ്ഞാനത്തിലും പ്രായത്തിലും ഏറ്റവും വലിയവനാണ്. നീ അവനെ അറിയാത്തവനായി അഭിനന്ദിക്കുന്നതുപോലെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്, കൌരവവംശത്തെ അപമാനമേ.
ഗോഘ്രഃ സ്ത്രീഘ്നശ്ച സന്ഭീഷ്മ ത്വദ്വാക്യാദ്യദി പൂജ്യതേ। ഏവമ്ഭൂതശ്ച യോ ഭീഷ്മ കഥം സംസ്തവമര്ഹതി
ഭീഷ്മാ, പശുക്കളെയും സ്ത്രീകളെയും കൊല്ലുന്നവനെ നിന്റെ വാക്കുകള് കൊണ്ട് ആദരിക്കണമെങ്കില്, അങ്ങനെയുള്ളവന് എങ്ങനെ പ്രശംസയ്ക്ക് അര്ഹനാകും?
അസൌ മതിമതാം ശ്രേഷ്ഠോ യ ഏഷ ജഗതഃ പ്രഭുഃ। സമ്ഭാവയതി ചാപ്യേവം ത്വദ്വാക്യാച്ച ജനാര്ദനഃ। ഏവമേതത്സര്വമിതി തത്സര്വം വിതഥം ധ്രുവമ്
മനുഷ്യരില് ഏറ്റവും ജ്ഞാനമുള്ളവനും ലോകത്തിന്റെ അധിപതിയും ആയ ഇദ്ദേഹത്തെ നിന്റെ വാക്കുകള് കൊണ്ട് ജനാര്ദ്ദനന് എന്നപോലെ ആദരിക്കുന്നു. എന്നാലും ഇതൊക്കെ തീര്ച്ചയായും അസത്യമാണ്.
ആത്മാനമാത്മനാഽഽധാതും യദി ശക്തോ ജനാര്ദനഃ। അകാമയന്തം തം ഭീഷ്മ കഥം സാധ്വിവ പശ്യസി
ജനാര്ദ്ദനന് തന്റെ സ്വയം ശക്തിയാല് തന്നെ സ്ഥാപിക്കാന് കഴിയും എങ്കില്, ഭീഷ്മാ, ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനായി അവനെ നീ എങ്ങനെ സദ്ഗുണവാനായി കാണുന്നു?
ന ഗാഥാ ഗാഥിനം ശാസ്തി ബഹുചേദപി ഗായതി। പ്രകൃതിം യാന്തി ഭൂതാനി കുലിങ്ഗശകുനിര്യഥാ
പാടുന്നവന് എത്രയും ഗാനം പാടിയാലും ആ ഗാനം അവനെ ഉപദേശിക്കില്ല; എല്ലാം സ്വഭാവംപോലെയാണ് നടക്കുന്നത്, പക്ഷി തന്റെ കൂട്ടത്തില് ചേരുന്നതുപോലെ.
നൂനം പ്രകൃതിരേഷാ തേ ജഘന്യാ നാത്ര സംശയടഃ। `നദീസുതത്വാത്തേ ചിത്തം ചഞ്ചലം ന സ്ഥിരം സ്മൃതമ്
നിന്റെ ഈ ചീത്ത സ്വഭാവം തന്നെയാണ് ഉറപ്പു; സംശയമില്ല. നദിയുടെ മകനായതിനാല് നിന്റെ മനസ്സ് സ്ഥിരമായിട്ടില്ല, എപ്പോഴും ചഞ്ചലമായിരിക്കുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.
അതഃ പാപീയസീ ചൈഷാം പാണ്ഡവാനാമപീഷ്യതേ। യേഷാമര്ച്യതമഃ കൃഷ്ണസ്ത്വം ച യേഷാം പ്രദര്ശകഃ
ഇവരുടെ ഇടയില് കൃഷ്ണനെ ഏറ്റവും ആദരിക്കുന്ന പാണ്ഡവര്ക്കും നീ വഴികാട്ടിയ്ക്കുന്നവനാണെന്നതിനാല് ഇവര്ക്കു കൂടി വലിയ പാപം ചുമത്തപ്പെടുന്നു.
ധര്മവാംസ്ത്വമധര്മജ്ഞഃ സതാം മാര്ഗാദവപ്ലുതഃ। കോ ഹി ധര്മിണമാത്മാനം ജാനഞ്ജ്ഞാനവിദാം വരഃ
നീ അധര്മത്തെ അറിയുന്നവനാണെങ്കിലും ധര്മവാനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ സത്പുരുഷന്മാരുടെ വഴിയില് നിന്നു നീ വഴിതെറ്റിയിരിക്കുന്നു. ജ്ഞാനവും ധര്മവും അറിയുന്നവന് ഇങ്ങനെ ചെയ്യുമോ?
കുര്യാദ്യഥാ ത്വയാ ഭീഷമ കൃതം ധര്മമവേക്ഷതാ। ചേത്ത്വം ധര്മം വിജാനാസി യദി പ്രാജ്ഞാ മതിസ്തവ
ധര്മം മനസ്സിലാക്കി ജ്ഞാനമുള്ളവന് ഭീഷ്മാ, നീ ചെയ്തതുപോലെ ആര് ചെയ്യുമായിരുന്നു? നീക്ക് ധര്മം അറിയാമെങ്കില് അങ്ങനെ ചെയ്തിരിക്കുമോ?
അന്യകാമാ ഹി ധര്മജ്ഞാ കന്യകാ പ്രാജ്ഞമാനിനാ। അമ്ബാ നാമേതി ഭദ്രം തേ കഥം സാഽപഹൃതാ ത്വയാ
ധര്മത്തെ അറിയുന്ന ആ കന്യകക്ക് മറ്റൊരാളെ ആഗ്രഹം ഉണ്ടായിരുന്നു. നീ ജ്ഞാനി എന്ന് കരുതിയ ഭീഷ്മാ, അംബയെ എങ്ങനെ കൊണ്ടുപോയി?
താം ത്വയാഽപഹൃതാം ഭീഷ്മ കന്യാം നൈഷിതവാന്നൃപഃ। ഭ്രാതാ വിചിത്രവീര്യസ്തേ സതാം മാര്ഗമനുസ്മരന്
ഭീഷ്മാ, നീ കൊണ്ടുപോയ ആ കന്യയെ രാജാവായ നിന്റെ സഹോദരന് വിചിത്രവീര്യന് സത്പുരുഷന്മാരുടെ വഴിയെ ഓര്മ്മിച്ചുകൊണ്ട് തേടിയിരുന്നില്ല.
ഭാര്യയോര്യസ്യ ചാന്യേന മിഷതഃ പ്രാജ്ഞമാനിനഃ। തവ ജാതാന്യപത്യാനി സജ്ജനാചരിതേ പഥി
നീ ജ്ഞാനി എന്ന് കരുതിയിരിക്കുമ്പോള് മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യമാരില് നിന്നു ജനിച്ച മക്കളാണ് നിന്റെ സന്തതികള്, സജ്ജനന്മാര് പാലിക്കുന്ന വഴിയില്.
കോ ഹി ധര്മോഽസ്തി തേ ഭീഷമ ബ്രഹ്മചര്യമിദം വൃഥാ। യദ്ധാരയസി മോഹാദ്വാ ക്ലീബത്വാദ്വാ ന സംശയഃ
നിനക്കു എന്ത് ധര്മമുണ്ട്, ഭീഷ്മാ? നീ പാലിക്കുന്ന ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം വെറുതെയാണു, അതു മോഹത്താലോ അല്ലെങ്കില് ബലഹീനത്വത്താലോ ആയാലും സംശയമില്ല.
ന ത്വം തവ ധര്മജ്ഞ പശ്യാമ്യുപചരം ക്വചിത്। ന ഹി തേ സേവിതാ വൃദ്ധാ യ ഏവം ധര്മമബ്രവീഃ
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ഞാൻ നിന്നെ എവിടെയും അതു അനുഷ്ഠിക്കുന്നതായി കണ്ടിട്ടില്ല. നീ മുതിർന്നവരെ സേവിച്ചിട്ടില്ല, എന്നിട്ടാണ് നീ ഇങ്ങനെ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നത്.
ഇഷ്ടം ദത്തമധീതം ച യജ്ഞാശ്ച ബഹുദക്ഷിണാഃ। സര്വമേതദപത്യസ്യ കലാം നാര്ഹന്തി ഷോഡശീമ്
പൂജ, ദാനം, പഠനം, ധാരാളം ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം മക്കളുണ്ടാകുന്നതിന്റെ പത്തിരണ്ടിലൊന്നിനും തുല്യമല്ല.